Kluby jąkających się – Kluby J istnieją w Polsce co najmniej od końca lat 80. ubiegłego wieku. Przechodziły w swych dziejach różne etapy zmian struktury i przynależności organizacyjnej. W większości przypadków zachowywały swoją samodzielność, będąc często grupami nieformalnymi, zgłaszając jednakże akces do zarejestrowanych stowarzyszeń ogólnopolskich – początkowo Polskiego Związku Jąkających się, a obecnie Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Osób Jąkających się Ostoja z siedzibą w Lublinie11. W Polsce funkcjonuje około piętnastu Klubów J22

1. NIE WALCZ ZE SWOIM JĄKANIEM. Zamiast walczyć, poobserwuj je, analizuj swoje reakcje podczas zająknięcia, analizuj to, co doprowadziło do bloku, analizuj swoje napięcia w ciele, reakcje innych na Twoje jąkanie. 2. TWOIM CELEM NIE JEST MÓWIENIE PERFEKCYJNE, ALE RADZENIE SOBIE Z NIEPŁYNNOŚCIAMI. Z niepłynnościami można sobie radzić za pomocą wyuczonej techniki (pomoc ręki, wolniejsza mowa, pomoc gestu, pomoc nogi itp.). 3. NIE UNIKAJ SŁÓW, NIE ZASTĘPUJ ICH INNYMI. Gdy to robisz, stają się one dla Ciebie problemem i Cię straszą – budzą u Ciebie lęk. 4. NIE MILKNIJ. Mów, mów, jąkaj się, ale mów… (tak zalecał Bogdan Adamczyk). 5. NIE IZOLUJ SIĘ. Przeciwnie – to Ty inicjuj (rozpoczynaj) rozmowę, stwarzaj sytuacje do treningu mowy (tak radziła Halina Stawikowska). 6. ZWOLNIJ TEMPO SWOJEJ MOWY. 7. WYKONAJ JAKIŚ RUCH DO PRZODU. To znaczy krok do przodu, gest ręki, ruch ciała… 8. CZASAMI SPECJALNIE JĄKAJ SIĘ. Pozwoli Ci to poobserwować swoje dodatkowe przyruchy podczas jąkania, co w konsekwencji pomoże Ci je eliminować. 9. WYJAŚNIJ SWOJEMU SŁUCHACZOWI, ŻE SIĘ JĄKASZ.  Możesz też zaraz na początku rozmowy zaprezentować swoje jąkanie – pozbawi Cię to chęci ukrycia swojego jąkania (chęć ukrycia jąkania powoduje bloki w mówieniu). 10. PRACUJ NAD SWOIMI MYŚLAMI  Codziennie zrób coś miłego dla innych, myśl dobrze o innych i często się uśmiechaj. 11. DAJ SOBIE CZAS NA ODPOWIEDŹ. Nie odpowiadaj natychmiast; ćwicz się w nieznacznym odroczeniu odpowiedzi (tak proponuje Krzysztof Szamburski).

Sens terapii grupowej Jąkanie to brak płynności w mówieniu, który wynika z dyskoordynacji oddechu, fonacji i artykulacji. Zakłócenia te mogą przybierać różne formy – jawne lub ukryte. Jawne to te zachowania, które można zidentyfikować u jąkającego się, gdyż je widzimy i słyszymy. Istnieją jednak też takie objawy, których nie zauważa się łatwo. Są one związane z myślami i odczuciami osoby jąkającej się. Przykładowo dziecko początkowo unika mówienia, potem niektórych sytuacji, gdzie przewiduje, że będzie musiało wypowiadać się, a w rezultacie powoli izoluje się od świata zewnętrznego. Głównym celem terapii jest pomoc dziecku w wyzbyciu się uporczywego jąkania, a warunkiem skuteczności jest aktywny udział dzieci w zajęciach terapeutycznych i kontynuacja ćwiczeń w domu. Niezbędnym ogniwem w terapii są rodzice, gdyż – odpowiednio przygotowani – są oni najlepszymi terapeutami dla swojego dziecka. Dom jest dla dziecka naturalnym środowiskiem, w którym wspomaganie jest najefektywniejsze. Stymulacja rozwoju dziecka jest włączona w codzienne zajęcia rodziny. Uczestniczą w niej nie tylko rodzice, ale też rodzeństwo, dziadkowie i przyjaciele domu. Charakterystyka programu Program ten przeznaczony jest do terapii grupowej (liczebność grupy do sześciu osób). Czas prowadzenia terapii – pięć miesięcy. Do szczegółowej diagnozy został opracowany kwestionariusz do badania logopedycznego. Badane są: sprawność aparatu artykulacyjnego, realizacja fonemów, zasób leksykalny, poziom budowanych tekstów oraz gotowość komunikacyjna. Oceniany jest też rodzaj jąkania. Przy konstruowaniu scenariuszy zajęć wykorzystano różnorodne metody terapii logopedycznej, aby zachęcić dziecko do rozluźnienia napięcia mięśniowego poprzez zabawę, rysunek i techniki relaksacyjne. Podpisanie kontraktu terapeuta – dziecko zapoznaje uczestników grupy z zasadami pracy w grupie i zachęca do ich przestrzegania oraz do samooceny własnej pracy. Ogólne cele terapii wyeliminowanie niepłynności mówienia (jąkania), zapoznanie z podstawowymi zasadami mówienia (służą temu ćwiczenia oddechowe i fonacyjne oraz ćwiczenia artykulatorów mownych), rozwój myślenia, działania, koncentracji uwagi i koordynacji wzrokowo-ruchowej, modyfikacja postaw dzieci i rodziców wobec jąkania, akceptacja własnej osoby, zwiększenie tolerancji wobec jąkania, zmniejszenie stresu komunikacyjnego. Szczegółowe cele terapii wyrobienie miękkiego ataku głosowego, kształtowanie nawyku prawidłowego oddychania i fonacji, zwolnienie tempa mówienia, zwiększenie płynności mówienia (używanie wzorca płynnego mówienia, modelowanego przez terapeutę), wzmacnianie wiary we własne siły, poszerzanie zasobu słownika dziecka. Metody terapii echokorekcja, tj. mówienie w sposób zsynchronizowany z własnym echem, opóźnionym o 0,1–0,3 s w czasie, wówczas jąkanie nie pojawia się, a tempo mowy staje się zwolnione, rytmizacja mówienia – rytmiczne wymawianie sylabami wyrazów i całych zdań (rytm można wyznaczyć za pomocą metronomu), terapia oddechowa – w tej metodzie ważne jest poszerzenie pojemności płuc, wypracowanie oddechu brzuszno-przeponowego oraz umiejętność posługiwania się podparciem oddechowym – appagio, rozumianym jako świadome zwolnienie fazy oddechowej za pomocą kontrolowanego napięcia mięśni oddechowych, technika powolnego, przedłużonego w czasie mówienia samogłosek, co znacznie redukuje zająknięcia i pozwala powrócić do normalnego mówienia. Terapia jąkania prowadzona metodą kompleksową ogólne ćwiczenia logopedyczne, mające na celu nauczenie dziecka mowy płynnej, swobodnej, bez napięcia psychicznego (ćwiczenia oddechowo-fonacyjne i ćwiczenia artykulatorów), echokorekcja, psychoterapia (trening Jacobsona, relaks autogenny, relaks metodą Schultza), orffterapia. Zasady terapii Jąkanie jest problemem nie tylko naszego dziecka, ale całej rodziny. Wytworzymy przyjazną atmosferę wokół naszej pociechy. Niech czuje się pewnie i bezpiecznie. Dziecko musi czuć się bezpiecznie. Musi wiedzieć, że jest kochane bez względu na to, czy mówi poprawnie, czy też nie. Słuchamy tego, co dziecko ma do powiedzenia, a nie, w jaki sposób to czyni. W czasie rozmowy z dzieckiem utrzymujemy kontakt wzrokowy. Wierzymy w pozytywny efekt terapii. Nie zrażamy się chwilowymi niepowodzeniami. Doceniamy trud, jaki dziecko wkłada w terapię. Terapia poprzez zabawę Poprzez zabawę kształtują się określone postawy: akceptacja, tolerancja, pozytywna atmosfera w zespole, wzajemne zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Zabawy mają charakter rozluźniający, relaksujący i terapeutyczny. Przykłady zabaw: 1. „Wszyscy są” – piosenka powitalna/pożegnalna: Stoimy bądź siedzimy i witamy lub żegnamy się piosenką, wykonując przy tym ustalone gesty: a) Wszyscy są, witam Was, zaczynamy, już czas. Jestem ja, jesteś Ty, raz, dwa, trzy! b)Wszystkich już żegnam Was, do widzenia już. Idę ja, idziesz Ty, raz, dwa, trzy! 2. „Ciuchcia” – celem zabawy jest utrwalenie imion i kształcenie poczucia rytmu. Dzieci stoją w rozsypce, terapeuta jest lokomotywą. „Jeździ” po pomieszczeniu i jeżeli kogoś dotknie, to ta osoba staje się wagonem, a grupa rytmicznie („wolno, wolno, szybko, szybko…”) wypowiada jej imię. Zabawę kontynuujemy do momentu, aż wszystkie dzieci będą wagonikami i utworzymy jeden pociąg. 3. Reagowanie na sygnał – celem tej zabawy jest kształtowanie umiejętności uważnego słuchania. Dzieci siedzą po obwodzie koła, terapeuta prezentuje instrumenty perkusyjne i ustala, jakie czynności będą wykonywały dzieci, słysząc dany instrument: tamburyn – rytmiczny marsz w dowolnym kierunku, trójkąt – naśladowanie ruchów jakiegoś zwierzęcia, bębenek – wystukiwanie rytmu podanego przez terapeutę. 4. „Nasza szkoła” Przygotowujemy arkusz papieru z narysowanym konturem szkoły i mazaki. Prosimy dzieci o „wejście” do szkoły i wpisanie wewnątrz swojego imienia. 5. „Iskierka” – przekazywanie impulsu. Ideą zabawy jest wytworzenie przyjaznej atmosfery i pozytywnego nastawienia do pracy. Stoimy w kręgu i trzymamy się za ręce. Terapeuta opowiada o magicznej iskierce, mającej wielką moc, i puszcza impuls – iskierkę, mocniej ściskając rękę dziecku stojącemu po prawej stronie. Dzieci w milczeniu przekazują sobie impuls. Jeśli impuls – iskierka wróci do terapeuty, będzie to dobry znak. Rysunek dziecka w terapii jąkania Rysunek jest formą ekspresji w każdym wieku, od wczesnodziecięcego bazgrania do złożonych form graficznych w wieku szkolnym. W literaturze logopedycznej mało miejsca poświęca się rysunkowi, mającemu dużą wartość diagnostyczną, prognostyczną i psychoterapeutyczną, w zwalczaniu u dzieci strachu i lęku, m.in. przed komunikacją. Poprzez rysunek ujawniają się charakterystyczne cechy osobowości, doświadczenia związane z życiem w rodzinie. W pierwszej fazie terapii, gdy zablokowana jest komunikacja werbalna, rysunek jest łatwiejszą formą ekspresji, ułatwiającą dziecku ujawnienie jego bogatego świata przeżyć. Dzieci jąkające się trudno jest nakłonić do zajęcia się formami komunikowania światu o sobie. Być może u podstaw tej trudności leży obawa przed ośmieszeniem lub nadmierny krytycyzm wobec siebie, co często występuje u dzieci jąkających się. Czynność rysowania pozwala dziecku rozwijać koncentrację uwagi i samokontrolę. Przez rysowanie różnych wzorów graficznych na dowolny i polecony temat, rysowanie wierszyków itp. dziecko uczy się komunikowania się w sposób niewerbalny. Podczas rysowania ruch ręki dominującej może być zsynchronizowany z płynnością wypowiadanych zdań. Przykładowe ćwiczenia: narysuj swoje jąkanie, namaluj swój nastrój, „Czego się boję?”, „Ja jako zwierzę”, „Gdybym był czarodziejem”, „Jaki chciałbym być”, „Rysowane wierszyki” wg W. Szumanówny, rysunkowe zagadki, „Dyktanda graficzne” wg Z. Handzel. Fazy terapii Faza I: LUTY diagnoza stanu jąkania, zawarcie kontraktu terapeuta – dziecko, zapoznanie się z podstawowymi zasadami mówienia, ćwiczenia oddechowe – ćwiczenie podparcia oddechowego (appagio), ćwiczenia głosowe usprawniające miękkie, delikatne kontakty narządów artykulacyjnych, masaż Shiatsu, orffterapia. Faza II: MARZEC ćwiczenia delikatnego kontaktu narządów artykulacyjnych przy starcie mowy (szczególnie przy spółgłoskach zwarto-wybuchowych i grupach trudnych fonetycznie), relaks metodą Jacobsona, wizualizacja. Faza III: KWIECIEŃ Ćwiczenia miękkiego, przydechowego ustawienia głosu przy rozpoczynaniu wyrazów, fraz i zdań z samogłoskami w nagłosie. Faza IV: MAJ, CZERWIEC Automatyzacja i stosowanie w mowie potocznej opanowanych zasad mówienia.

Tylko około 3% logopedów zajmuje się jąkaniem – i nie jest to zjawisko charakterystyczne jedynie dla Polski. Z czego to wynika? Wymagania dotyczące terapeuty są wysokie – jego rolą jest pozytywne motywowanie pacjenta, utrzymywanie systematyczności terapii oraz wysokiej intensyfikacji działań. Jest to dosyć trudne, ponieważ wymaga określonych indywidualnych predyspozycji osobowych od logopedy oraz gruntownego przygotowania merytorycznego.

Dlaczego terapia rodzinna? Rodzina jest podstawowym systemem, źródłem bodźców kształtujących zachowania dziecka, w niej zachodzi proces modelowania – często rodzice doświadczają trudności emocjonalnych bądź logopedycznych, które nasilają lub podtrzymują problem u dziecka. Edukując rodziców, kształci się najbardziej dostępnych dla dziecka terapeutów. Szczególnie ważny jest aspekt motywacyjny i emocjonalny. To rodzic jest osobą, która ma najwięcej okazji do nagradzania właściwych zachowań dziecka i jego wysiłków.  Rodzice często zgłaszają obawy co do tego, jak nagradzać dziecko, czy i jak je karać, jak stawiać granice. Deficyty, a zwłaszcza niespójność i brak konsekwencji w tym aspekcie nasila problem logopedyczny, sprawia, że motywacja dziecka do pracy waha się, obniża efektywność terapii. Problem wychwycony na spotkaniu grupy dla rodziców jest możliwy do przepracowania i uzgodnienia stosowanych w domu zasad. Problem u dziecka, jeżeli nie jest przejściowy, zwykle budzi frustrację. Pojawiają się nierealne oczekiwania co do postępów dziecka. Brak akceptacji dla problemu, a zwłaszcza niecierpliwość rodziców, nawyk poprawiania, przerywania bądź uzupełniania wypowiedzi dziecka rodzi niepotrzebne napięcia, powoduje zaniżenie poczucia samoskuteczności i wartości u dzieci, osłabia motywację do pracy. Struktura zajęć dla rodziców Potrzeby Wskazane są warsztaty integracyjne, których elementem będzie zebranie dotychczasowych doświadczeń w terapii dziecka, historii podejmowanych prób terapii, a także oczekiwań/braków w umiejętnościach i wiedzy, na które ma odpowiedzieć RTJ (rodzinna terapia jąkania). Jest to także czynnik wzbudzający lepszą motywację do pracy uczestników, wzmacniający utożsamienie się z prowadzonymi zajęciami i dostosowanie programu do potrzeb grupy. Rodzice najczęściej chcą pracować nad umiejętnością konsekwencji i spójności decyzji z partnerem, byciem przewidywalnym dla dzieci. Pomagają im w tym m.in. warsztaty autorefleksyjne, podróż do własnego dzieciństwa i zajęcia z elementami dramy. Emocje Dorośli i dzieci przeżywają różne, często skrajne stany emocjonalne związane z niepłynnością mowy. Towarzyszy im często poczucie bezradności, niższa samoocena, złość, poczucie krzywdy i winy. Warsztaty z tego zakresu pozwalają także na wykrycie zaburzeń w okazywaniu i wzajemnym reagowaniu na własne emocje w rodzinie. Można wyłowić błędne koła nasilające problem dziecka, co pozwoli na ewentualne pokierowanie uczestników na terapię indywidualną. Praca nad poczuciem własnej wartości Warsztaty z tego zakresu chronią przed wypaleniem się uczestników i poprzestaniem na działaniach pozornych w terapii. Umiejętność dbania o siebie, odczytywania i reagowania na własne stany emocjonalne stanowi rdzeń wszelkich kompetencji i umiejętności. Wpływa też pośrednio na modulację głosu i obniża przeżywane napięcia, które mogą wywoływać/nasilać niepłynność mowy. Komunikacja i stawianie granic Asertywność i sposób przekazywania sobie informacji zwrotnych są chętnie ćwiczone przez uczestników, ponieważ sprawiają najwięcej problemów. Czyszczenie niespójnych bądź nieczytelnych komunikatów, skracanie tych zbyt długich, a zwłaszcza likwidowanie komunikatów sprzecznych niweluje powstawanie wielu negatywnych emocji z tym związanych. Rodzice często pytają o informacje teoretyczne z tego zakresu. Ciekawe są dla nich mechanizmy odpowiedzialne za ekspresję i rozumienie mowy. Jest to okazja do dyskusji o przyczynach jąkania się, a także do wyłaniania fałszywych przekonań, irracjonalnych obaw co do przyczyn trudności dziecka itp. Nauka warsztatowa: odwzorowywanie i odczytywanie zachowań swoich dzieci, ćwiczenie umiejętności interpersonalnych, ćwiczenie mające na celu wyrażanie i odczytywanie emocji innych osób, stosowanie asertywnych komunikatów, jasne wyrażanie swoich potrzeb i oczekiwań, autoanaliza swoich mocnych i słabych stron jako rodzica, określenie celów, do których będą dążyć, stawianie granic oraz radzenie sobie ze stresem, praca nad poczuciem wartości, autodiagnoza obszarów, nad którymi można pracować w celu poprawienia jakości codziennego życia, uzyskanie informacji co do konkretnych zachowań do tego prowadzących. Tematy spotkań z psychologiem, według programu rodzinnej terapii jąkania Spotkanie 1 „Jakim chciałbym być rodzicem?” Cele: poszerzenie wiedzy o emocjonalnym znaczeniu kontaktu dziecka z rodzicem, własne doświadczenia i emocje przeżywane w dzieciństwie, wykorzystywanie pozytywnych doświadczeń w wychowaniu, negatywne konsekwencje stosowania kar, podkreślanie znaczenia pozytywnego wzmacniania, relaksacja. Spotkanie 2 „Kolorowe emocje” Cele: uzyskanie wglądu we własne emocje, stworzenie karty emocji, wyrażanie i odczytywanie emocji, omówienie roli emocji w naszym życiu i w relacjach rodzinnych, radzenie sobie z emocjami. Spotkanie 3 „Jak myśleć o sobie dobrze?” Cele: omówienie pojęcia własnej wartości, budowanie poczucia własnej wartości, nauczenie się akceptowania własnych ograniczeń, nauczenie się dbania o swoje poczucie wartości. Spotkanie 4 „Komunikacja – czyli trudne proste rzeczy” Cele: omówienie komunikacji werbalnej i niewerbalnej, nauka stosowania komunikatu Ja, praca nad zastosowaniem czytelnych komunikatów, omówienie sytuacji, w których trudno o konsekwencję czy stanowczość, jak przeformułować komunikat pozytywnie, nauka stawiania granic. Dlaczego dzielimy grupę na rodziców i dzieci Różne treści Zajęcia psychoedukacyjne dla dzieci i rodziców zawierają treści na różnym poziomie abstrakcji. Warto dzielić uczestników na grupy, aby lepiej odpowiedzieć na ich potrzeby. Podział ten zapewnia też atmosferę bezpieczeństwa, rodzice ani dzieci nie boją się otwarcie dyskutować i omawiać wzajemne zachowania oraz wątpliwości z nimi związane. Umożliwia też ćwiczenie i bezpieczne popełnianie błędów bez naruszania autorytetu rodzica. Poruszanie trudnych tematów i intymnych wspomnień Zajęcia, zwłaszcza warsztatowe, powodują konieczność pracy zespołowej, pracy nad sobą, czasem wywołują trudne wspomnienia – traumy z dzieciństwa, relacje z partnerem, różne żale i poczucie krzywdy czy nawet lęki egzystencjalne, których dziecko nie powinno być świadkiem. Tak zorganizowana praca zapewnia możliwość pełnego wejścia rodzica w ćwiczenia i terapię. Możliwość swobodnej dyskusji i zadawania pytań Rodzice bez udziału dzieci mogą swobodnie dyskutować na tematy kontrowersyjne, udzielać sobie nawzajem wsparcia i bezpiecznie przyjmować oferowaną pomoc. Wiele takich tematów dotyczy zachowania bądź emocji dziecka i w jego obecności rozmowa nie byłaby możliwa. Często spontanicznie pojawiają się pytania dotyczące funkcjonowania rodziców, roli pewnych trudności w życiu rodziny itp. Możliwość ćwiczeń warsztatowych bez ryzyka popełnienia błędu i naruszenia autorytetu Uczestnicy pojawiają się z najróżniejszym poziomem umiejętności inetpresonalnych. Obserwowanie dorosłych w ćwiczeniach, gdy ujawnia się agresja, uległość bądź czasem desperacja, a zwłaszcza porównywanie rodziców między sobą nie byłoby dla dziecka korzystne. Ma to być okazja do konfrontacji z własnymi umiejętnościami i do dalszego rozwoju – pełne uczestnictwo w obecności dziecka byłoby trudne. Uczestnicy przeżywają lęk przed oceną na każdych zajęciach, ale w obecności dziecka dołącza się także czynnik utraty autorytetu, obawa przed kolejną porażką, podważeniem kompetencji. Praca terapeutyczna Informacje zwrotne od osób prowadzących i uczestników Element, który wzmacnia motywację do dalszej pracy, wspomaga pracę nad poczuciem własnej wartości oraz skuteczności, ale i konfrontuje z obszarami, które wymagają dalszej terapii. Informacje zwrotne od prowadzących odbywają się zawsze w formie rozmowy indywidualnej – tak aby bezpiecznie omówić obszary deficytowe i zaproponować formę dalszej pracy nad nimi. Indywidualna analiza potrzeb i propozycje terapeutyczne W trakcie rozmowy indywidualnej możliwe jest poruszenie tematów, o których uczestnik nie chciał wspominać na forum, i bardziej osobista rozmowa dotycząca pojawiających się w trakcie terapii trudności. Często jest to wstęp do dalszej terapii i ustalenie celów kolejnych działań oraz dostępnych form/miejsc pomocy. Dalsza terapia indywidualna/warsztatowa Niektórzy rodzice w trakcie zajęć konfrontują się z potrzebą dalszej, bardziej intensywnej pracy nad własnymi trudnościami emocjonalnymi w sferze radzenia sobie z konfliktami, poczuciem wartości, urazów z przeszłości, wyrażaniem i przeżywaniem smutku/złości, bądź bliskości z dzieckiem. Czasem pojawia się pomysł terapii małżeńskiej. Wyjście naprzeciw oczekiwaniom jest ważne właśnie w tym momencie, póki uczestnicy są w stałym kontakcie z prowadzącymi i mają dobrą motywację do pracy – są skonfrontowani z koniecznością pracy własnej. Zostawieni samym sobie mogą nie mieć wiedzy/zasobów, aby poszukać odpowiedniej grupy bądź terapeuty, problemy życia codziennego odroczą moment skorzystania z oferty terapii. Studium przypadku DAWIDA Aspekt logopedyczny Dawid lat 8, uczeń klasy II szkoły podstawowej. Niepłynność mowy zdiagnozowano stosunkowo wcześnie – długa historia leczenia – powtarzający się element to spadek motywacji chłopca i rodziców, nieregularne uczestnictwo w spotkaniach. Brak ćwiczeń w domu. Na spotkaniach sprawdzała się metoda mówienia ręką. Problemem było jednak początkowe onieśmielenie chłopca, obawa przed uczestnictwem w najprostszych zajęciach i niedojrzałość emocjonalna. Ćwiczenia logopedyczne wykonywał niechętnie, nie wykorzystując swoich zasobów. W szkole mówił mało, nie był akceptowany w grupie rówieśniczej. Tło emocjonalne – umiejętności wychowawcze mamy Mama na zajęciach skonfrontowała się z własnym sposobem mówienia – mówiła cicho, dość niewyraźnie, ucinając końcówki wyrazów, wyrażała się bardzo oszczędnie, licząc na domyślanie się dziecka (weź to…, przestań to tak… itp.) W trakcie warsztatów mama skonfrontowała się z małą umiejętnością stawiania granic, nadawania głównie komunikatów niewerbalnych – gesty, niekonsekwencją własnych działań i komunikatów. Nierealistyczne oczekiwania – on z tego wyrośnie, męczą go te zajęcia, może poświęcić ten czas na sport itp. Słabe wsparcie ze strony partnera, pochłoniętego pracą. Wszelkie oddziaływania wychowawcze pozostawione są właśnie jej, co przy trójce dzieci nie jest łatwe. Trudności rodzinne, które są przyczyną trudności w radzeniu sobie z emocjami i własnej niskiej samooceny – doświadczanie przemocy ze strony rodziców. Poczucie wyczerpania, bezradności i słaba wiara w efektywność jakichkolwiek działań przy dużym dyskomforcie związanym z jąkaniem się dziecka. Ciągłe doświadczanie różnych lęków i obaw, które nie pozwalają jej na konsekwentne zachowania i nie sprzyjają budowaniu wizerunku osoby silnej i przewidywalnej w oczach dzieci. Autoanaliza i postawione cele Mama Dawida chciała pracować zwłaszcza nad: własną asertywnością, umiejętnością przyjmowania pomocy ze strony innych, wzmacnianiem poczucia wartości dziecka i swojego, radzeniem sobie z okazywaniem złości, umiejętnością polegania na innych. Realizacja programu – trudności i efekty Najtrudniejsze okazało się włączenie męża w realizację zajęć. Mama Dawida po uzyskaniu wsparcia ze strony grupy sumiennie wykonywała zadawane ćwiczenia, choć doświadczała w związku z tym dużego dyskomfortu związanego z nadmiarem obowiązków. Poczucie winy przeżywane w związku z omawianymi trudnościami emocjonalnymi Dawida oraz jego motywacją do pracy osłabiały jej motywację i zwiększały tendencję do odciążania go z zajęć, obniżania wymagań itp. Cenne okazały się zajęcia z podróżą do dzieciństwa. Mama Dawida odnalazła wspomnienia babci, która spełniała jej kryteria dobrego, dorosłego, pozytywnego autorytetu, jak i osoby ciepłej. Pozwoliło to na wyznaczenie sobie nowych celów w pracy własnej. Uruchomiły się natomiast traumy z dzieciństwa związane z ojcem. Powstał pomysł terapii małżeńskiej i renegocjacji podziału obowiązków w domu. Poprawił się kontakt emocjonalny pomiędzy mamą a Dawidem. Dawid, obserwując inne dzieci i uczestnicząc w zajęciach warsztatowych, nauczył się reagować bardziej spontanicznie, ale i dostosowywać się do panujących zasad. Propozycja pracy przedłużonej Mamie Dawida zaoferowano listę miejsc, gdzie może się zgłosić w poszukiwaniu terapii małżeńskiej. Zajęcia Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne. Terapia indywidualna w celu przepracowania własnych trudności. Jak dotąd mama Dawida podjęła próbę terapii własnej. Podjęła też kroki, aby zmienić swoją sytuację życiową – zmiana pracy. Podzieliła pewne obowiązki domowe pomiędzy siebie i męża. Ograniczyła kontakty z osobami, które nadal ją krzywdzą. Dawid lepiej funkcjonuje w grupie pod kątem emocjonalnym i ćwiczy w domu poprawną wymowę. Jak wspomagać płynne mówienie Płynne gesty ręki wiodącej zsynchronizowane z mówieniem: dyrygowanie, leniwa ósemka, palcóweczka (gra na pianinie), rytmizowanie. Co to znaczy „mówienie z ręką wiodącą” Według metodyki L. Arutiunian, drugim aparatem artykulacyjnym są palce ręki wiodącej. Ręka jest symbolem spokoju, odwróceniem uwagi od jąkania. Układamy swobodnie rękę na udzie, palce zaś naśladują grę na pianinie. Podczas mówienia obowiązuje mowa sylabowa (uczymy się nowej sylaby: jeden palec równa się jednej sylabie). Kciuk wyprzedza wymowę pierwszej sylaby, a następne palce „łączą” kolejne w całą frazę. Ruchy palców ręki wiodącej dyktują aparatowi mowy rytmiczno-intonacyjny rysunek frazy. W ten sposób regulując mechanizmy synchronizacji wewnętrznej, odbudowujemy zdolności mózgu do czynności o odpowiednich odstępstwach czasowych, odtwarzamy sylabową dynamikę mowy. Ręka jest miejscem przechowywania w pamięci stanu psychicznego gotowości do mówienia sylabowego poprzez: › start mowy – kciuk, › tok mówienia – kolejne palce ręki. Z biegiem czasu ręka staje się automatycznym kontrolerem płynnej mowy. I spotkanie Milczenie jest złotem. Czas ochronny II spotkanie  Jestem silny, ale delikatny Obrysowywanie swojej ręki wiodącej. Mówienie z ręką (start mowy). Zadawanie pytań z płynnymi gestami (jestem dyrygentem) Rysunek słońca i chmurki – mówienie z płynnym gestem ręki. Terapia rodzinna to bycie z dzieckiem (co w dziecku lubimy, czego nie znosimy?) Masaż relaksacyjny. Naprzemienne napinanie i rozluźnianie mięśni Miękki atak głosowy (chuchający) – śpiewne, przedłużanie samogłosek (Piosenki z Metody Dobrego Startu M. Bogdanowicz) Elementy Ruchu Rozwijającego w kategorii „z” W. Sherborne Ruchy naprzemienne (P. Dennison): Narciarz, Krakowiak, Sowa  Bajka o ciepłym i puchatym. Nakaz milczenia. Metafora zepsutego zegara Drama: Skafander płetwonurka, Żołnierz i generał Masaż relaksacyjny. Myjnia samochodowa. Napinanie i rozluźnianie mięśni Słuchamy siebie. Narysuj swoje jąkanie i uczucia z nim związane. Automasaż twarzy III spotkanie  Bez złości mam więcej radości  IV spotkanie  Akceptuję siebie Zagadki i wyliczanki – trening mówienia z ręką. Nasze drogowskazy – nazywamy uczucia, np. widzę, że jesteś wściekły Ballada M. Mikuty O koguciku i kurce – trening mówienia z ręką. Metafora dziecko jak rzeka itp. Echo – wyliczanki. Szept sceniczny – wiersz Szpak J. Brzechwy Rytmogesty towarzyszące wymowie samogłosek. Bajka artykulacyjna Koty Leniwa ósemka – ćwiczenia wzroku. Zabawa w lustro. Kategoria „przeciwko” W. Sherborne (Odklejanie, Skała, Paczka)  Zagadki ruchowe.Jestem, potrafię, lubię Wspólne rysowanie dziecka z rodzicem bez słów. Piosenka Nie chcę cię znać Pantomima. Wiersz Bambo J. Tuwima Bajka relaksacyjna Bez złości mam więcej radości. Zabawy paluszkowe Bajka relaksacyjna Furtka wiodąca do zaczarowanego ogrodu V spotkanie  Mówię spokojnie i bez lęku  VI spotkanie  Jestem silny i odważny Opracowanie Bajki o uczuciach (pytania i odpowiedzi) – trening mówienia z ręką Scenki (rozmowa przez telefon) – trening mówienia z ręką Zagadki do ćwiczeń rytmiczno - intonacyjnych Elementy ćwiczeń emisyjnych i dykcyjnych Wybrane ćwiczenia z kinezjologii edukacyjnej P. Dennisona (Kapturek, Wahadło, Słoń) Wspomaganie echem – echokorektor Scenki pantonimiczne do Bajki o uczuciach Grupowy rysunek: Lubię, potrafię, jestem Ćwiczenia relaksacyjne Żółwie Drzewo – bajki terapeutyczne VII spotkanie  Jeśli ręka jest napięta, to napięte są usta  VIII spotkanie  Trening czyni mistrza Swobodne wypowiedzi dzieci – trening płynnego mówienia z ręką Wdrażanie mowy z ręką w różnych sytuacjach (w sklepie, na ulicy) Śpiewanie znanych piosenek połączone z ruchem ciała Zabawy rytmiczne i oddechowe Płynny ósemkowy ruch całego ciała Kategoria razem Ruchu Rozwijającego W. Sherborne Puzzle Kubuś Puchatek Pantomima do przypowieści Relaks Tygrysek i Puchatek  Przypowieść Trudno zadowolić wszystkich Źródło: Waszczuk H., Rodzinna Terapia Jąkania, Wyd. FRUG, Gdańsk 2005. Studium przypadku LENY – lat 6 (roczne obowiązkowe przygotowanie przedszkolne realizowane w przedszkolu) Diagnoza: Jąkanie wczesnodziecięce, dyslalia Lena chętnie nawiązuje kontakt z logopedą. Krótka uwaga dziewczynki na zajęciach wymaga doboru różnorodnych ćwiczeń. Badanie logopedyczne wykazało: zespół zaburzeń wymowy i mowy o typie dyslalii rozwojowej pod postacią: seplenienia międzyzębowego, rotacyzmu, pararotacyzmu, lambdacyzmu oraz jąkania wczesnodziecięcego. Fizjologia jamy ustnej i nosowej przebiega pod postacią zespołu oddechowo-połykowego. Słuch fonemowy wykształca się nieco wolniej w stosunku do wieku życia i wymaga stymulacji. Jąkanie pojawiło się w okresie rozwoju zdania, Lena powtarza sylaby i głoski. Występują skurcze kloniczno-toniczne o zmiennym nasileniu oraz współruchy: odchylanie głowy w tył podczas wypowiadania się. Wskazanie odpowiednich form pomocy – zalecenia Terapia logopedyczna i Rodzinna Terapia Jąkania. Ćwiczenia słuchu fonemowego. Kształtowanie nawyku oddychania nosem, pionizacji języka do prawidłowego połykania i artykulacji głosek szumiących oraz głoski l, r. Wywołanie i automatyzacja głosek: l, t, d, n, s, z, c, dz, sz, cz, ż, dż oraz r w połączeniach z samogłoskami, w zbitkach spółgłoskowych, w wyrazach, w wyrażeniach, w krótkich formach literackich. W domu i przedszkolu niezbędne powtarzanie zaleconych ćwiczeń na podstawie przekazanych materiałów (poszerzanie słownika, umiejętność płynnego wypowiadania się na określony temat). Studium przypadku WERONIKI (kl. VI szkoły podstawowej) Diagnoza: Jąkanie wczesnodziecięce Weronika w kontakcie z logopedą jest nieśmiała, spięta, unika kontaktu wzrokowego. Podejmuje współpracę, rysując, kiedy ma pewność prawidłowego wykonania polecenia. W sposobie wypowiedzi występują mimowolne powtórzenia lub zablokowania dźwięków, sylab, słów. Stwierdzono zaburzenie mowy – jąkanie wczesnodziecięce. Wskazanie odpowiednich form pomocy – zalecenia 1.Terapia logopedyczna: a) czas ochronny – 3 miesiące, w tym: wyciszenie, trening mówienia z płynnym gestem ręki lub palcówką oraz mówienie prostym językiem z kontaktem wzrokowym, b) zmotywowanie rodziny do współpracy z logopedą. 2. Udział w rodzinnej terapii jąkania. 3. Opanowanie tzw. mowy terapeutycznej, nabywanie pewności siebie i dobrego sposobu komunikowania się z otoczeniem. 4. Trening w użytkowaniu echokorektora w różnych sytuacjach (czytanie, rozmowa) również wpływa na komfort płynności mowy. Aspekt logopedyczny Problemy logopedyczne mamy. Tło emocjonalne – umiejętności wychowawcze mamy. Autoanaliza i postawione cele. Realizacja programu – trudności i efekty. Propozycja pracy przedłużonej. Dalsze losy. Dobór ćwiczeń planuje logopeda z psychologiem. Podsumowanie Każda niepłynność mówienia u dzieci jest sygnałem alarmowym, stanowi sumę zjawisk emocjonalnych, przejawia się zaburzeniami komunikacji słownej. Jąkanie to zaburzenie rozmowy, dialogu i mowy potocznej. To ważne, żeby często słuchać i rozmawiać z dzieckiem. Jąkanie to nasz wspólny problem, chcemy go rozwiązać wg zasad: I zasada – Przyznanie się do jąkania Zawarcie kontraktu, określenie czasu zajęć, słuchanie, nie ocenianie!, mówimy w zgodzie ze sobą (tyle, ile chcemy). II zasada – Oczyszczenie Warunki dobrej współpracy z rodziną (rytm w życiu dziecka, konsekwencja rodziców). III zasada – Aktywizowanie Funkcjonowanie rodziny wobec jąkania: czy rodzice powinni mówić o jąkaniu z dzieckiem, nauczycielem, w rodzinie, czy jest powód, żeby rodzice czekali, aż dziecko „wyrośnie” z jąkania, formy aktywności i zabawy wspierające płynność o stałej i niezmiennej strukturze. Literatura: Bogdanowicz M., Metoda Dobrego Startu, WSiP, Warszawa 2008. Waszczuk H., Rodzinna Terapia Jąkania, FRUG, Gdańsk 2005. Waszczuk H., Orłowska E., Gołubiew M., Współpraca rodziny z logopedąi psychologiem w Rodzinnej Terapii Jąkania, „Logopeda”, pod red.Gruby J., Szamburskiego K.,PZL Warszawa,

Terapia dzieci jąkających się. Jak motywować dzieci do płynniejszego mówienia? Czy opierać się tylko na nagrodach, czy także na karach? Jakie warunki należy spełnić, aby zmiana mówienia była trwała?

Profilaktyka ogólnie polega na zapobieganiu niepożądanym stanom. Ma ona ograniczony zasięg w logopedii, gdyż jest trudno przewidzieć wystąpienie niektórych zaburzeń mowy. Możliwe jest niedopuszczenie do przekształcenia się rozwojowej niepłynności mówienia w jąkanie, ale nie można zapobiec afazji nabytej. Profilaktyka logopedyczna polega więc przede wszystkim na możliwie wczesnym wykrywaniu zaburzeń mowy oraz ich terapii. Jest ona najczęściej kojarzona ze wczesną interwencją (Błeszyński 2015; Kaczorowska-Bray 2015)  i ma ścisły związek z diagnostyką. 

Z kim przeciętnemu Polakowi kojarzy się logopeda? Może to ktoś pomiędzy lekarzem a nauczycielem, bo z jednej strony leczy mowę, a z drugiej uczy nas prawidłowo mówić? Logopeda pracuje z dziećmi, które mają problemy z wadami wymowy, jąkaniem lub też szeroko pojętą komunikacją, ale także z dorosłymi: aktorami, dziennikarzami, osobami publicznymi, dla których ważne jest to, jak i w jaki sposób mówią. 

Wykorzystanie metody Tomatisa w terapii logopedycznej ma w Polsce podobne zastosowanie jak w innych krajach na świecie. Dotyczy to tych zaburzeń komunikacji językowej, w których ograniczenie percepcji dźwięków mowy wpływa na nabywanie umiejętności językowych. Trudno jest wskazać, u których osób z zaburzeniami komunikacji językowej wspomaganie metodą Tomatisa ma największe znaczenie, wydaje się jednak, iż metoda najczęściej stosowana jest u osób z opóźnionym rozwojem mowy, dyslalią, jąkaniem i dysleksją. 

Jąkanie to złożony problem. Wpływa na jakość mowy osoby jąkającej się, na jej samopoczucie i komfort życia. Skuteczna terapia jąkania musi zawierać oddziaływania logopedyczne oraz psychologiczne, obejmujące osobę jąkającą się i jej najbliższe otoczenie.