Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku jąkania Dawida, Leny i Weroniki

Artykuły z czasopisma | 14 września 2017 | NR 1
357

Dlaczego terapia rodzinna?

Rodzina jest podstawowym systemem, źródłem bodźców kształtujących zachowania dziecka, w niej zachodzi proces modelowania – często rodzice doświadczają trudności emocjonalnych bądź logopedycznych, które nasilają lub podtrzymują problem u dziecka. Edukując rodziców, kształci się najbardziej dostępnych dla dziecka terapeutów. Szczególnie ważny jest aspekt motywacyjny i emocjonalny. To rodzic jest osobą, która ma najwięcej okazji do nagradzania właściwych zachowań dziecka i jego wysiłków. 

Rodzice często zgłaszają obawy co do tego, jak nagradzać dziecko, czy i jak je karać, jak stawiać granice. Deficyty, a zwłaszcza niespójność i brak konsekwencji w tym aspekcie nasila problem logopedyczny, sprawia, że motywacja dziecka do pracy waha się, obniża efektywność terapii. Problem wychwycony na spotkaniu grupy dla rodziców jest możliwy do przepracowania i uzgodnienia stosowanych w domu zasad. Problem u dziecka, jeżeli nie jest przejściowy, zwykle budzi frustrację. Pojawiają się nierealne oczekiwania co do postępów dziecka. Brak akceptacji dla problemu, a zwłaszcza niecierpliwość rodziców, nawyk poprawiania, przerywania bądź uzupełniania wypowiedzi dziecka rodzi niepotrzebne napięcia, powoduje zaniżenie poczucia samoskuteczności i wartości u dzieci, osłabia motywację do pracy.

Struktura zajęć dla rodziców

Potrzeby

Wskazane są warsztaty integracyjne, których elementem będzie zebranie dotychczasowych doświadczeń w terapii dziecka, historii podejmowanych prób terapii, a także oczekiwań/braków w umiejętnościach i wiedzy, na które ma odpowiedzieć RTJ (rodzinna terapia jąkania). Jest to także czynnik wzbudzający lepszą motywację do pracy uczestników, wzmacniający utożsamienie się z prowadzonymi zajęciami i dostosowanie programu do potrzeb grupy. Rodzice najczęściej chcą pracować nad umiejętnością konsekwencji i spójności decyzji z partnerem, byciem przewidywalnym dla dzieci. Pomagają im w tym m.in. warsztaty autorefleksyjne, podróż do własnego dzieciństwa i zajęcia z elementami dramy.

Emocje

Dorośli i dzieci przeżywają różne, często skrajne stany emocjonalne związane z niepłynnością mowy. Towarzyszy im często poczucie bezradności, niższa samoocena, złość, poczucie krzywdy i winy. Warsztaty z tego zakresu pozwalają także na wykrycie zaburzeń w okazywaniu i wzajemnym reagowaniu na własne emocje w rodzinie. Można wyłowić błędne koła nasilające problem dziecka, co pozwoli na ewentualne pokierowanie uczestników na terapię indywidualną.

Praca nad poczuciem własnej wartości

Warsztaty z tego zakresu chronią przed wypaleniem się uczestników i poprzestaniem na działaniach pozornych w terapii. Umiejętność dbania o siebie, odczytywania i reagowania na własne stany emocjonalne stanowi rdzeń wszelkich kompetencji i umiejętności. Wpływa też pośrednio na modulację głosu i obniża przeżywane napięcia, które mogą wywoływać/nasilać niepłynność mowy.

Komunikacja i stawianie granic

Asertywność i sposób przekazywania sobie informacji zwrotnych są chętnie ćwiczone przez uczestników, ponieważ sprawiają najwięcej problemów. Czyszczenie niespójnych bądź nieczytelnych komunikatów, skracanie tych zbyt długich, a zwłaszcza likwidowanie komunikatów sprzecznych niweluje powstawanie wielu negatywnych emocji z tym związanych. Rodzice często pytają o informacje teoretyczne z tego zakresu. Ciekawe są dla nich mechanizmy odpowiedzialne za ekspresję i rozumienie mowy. Jest to okazja do dyskusji o przyczynach jąkania się, a także do wyłaniania fałszywych przekonań, irracjonalnych obaw co do przyczyn trudności dziecka itp.

Nauka warsztatowa:

  • odwzorowywanie i odczytywanie zachowań swoich dzieci,
  • ćwiczenie umiejętności interpersonalnych,
  • ćwiczenie mające na celu wyrażanie i odczytywanie emocji innych osób,
  • stosowanie asertywnych komunikatów,
  • jasne wyrażanie swoich potrzeb i oczekiwań,
  • autoanaliza swoich mocnych i słabych stron jako rodzica,
  • określenie celów, do których będą dążyć,
  • stawianie granic oraz radzenie sobie ze stresem,
  • praca nad poczuciem wartości,
  • autodiagnoza obszarów, nad którymi można pracować w celu poprawienia jakości codziennego życia,
  • uzyskanie informacji co do konkretnych zachowań do tego prowadzących.

Tematy spotkań z psychologiem, według programu rodzinnej terapii jąkania

Spotkanie 1 „Jakim chciałbym być rodzicem?”

Cele:

  • poszerzenie wiedzy o emocjonalnym znaczeniu kontaktu dziecka z rodzicem,
  • własne doświadczenia i emocje przeżywane w dzieciństwie,
  • wykorzystywanie pozytywnych doświadczeń w wychowaniu,
  • negatywne konsekwencje stosowania kar,
  • podkreślanie znaczenia pozytywnego wzmacniania,
  • relaksacja.

Spotkanie 2 „Kolorowe emocje”

Cele:

  • uzyskanie wglądu we własne emocje, stworzenie karty emocji,
  • wyrażanie i odczytywanie emocji,
  • omówienie roli emocji w naszym życiu i w relacjach rodzinnych,
  • radzenie sobie z emocjami.

Spotkanie 3 „Jak myśleć o sobie dobrze?”

Cele:

  • omówienie pojęcia własnej wartości,
  • budowanie poczucia własnej wartości,
  • nauczenie się akceptowania własnych ograniczeń,
  • nauczenie się dbania o swoje poczucie wartości.

Spotkanie 4 „Komunikacja – czyli trudne proste rzeczy”

Cele:

  • omówienie komunikacji werbalnej i niewerbalnej,
  • nauka stosowania komunikatu Ja,
  • praca nad zastosowaniem czytelnych komunikatów,
  • omówienie sytuacji, w których trudno o konsekwencję czy stanowczość,
  • jak przeformułować komunikat pozytywnie,
  • nauka stawiania granic.

Dlaczego dzielimy grupę na rodziców i dzieci

Różne treści

Zajęcia psychoedukacyjne dla dzieci i rodziców zawierają treści na różnym poziomie abstrakcji. Warto dzielić uczestników na grupy, aby lepiej odpowiedzieć na ich potrzeby. Podział ten zapewnia też atmosferę bezpieczeństwa, rodzice ani dzieci nie boją się otwarcie dyskutować i omawiać wzajemne zachowania oraz wątpliwości z nimi związane. Umożliwia też ćwiczenie i bezpieczne popełnianie błędów bez naruszania autorytetu rodzica.

Poruszanie trudnych tematów i intymnych wspomnień

Zajęcia, zwłaszcza warsztatowe, powodują konieczność pracy zespołowej, pracy nad sobą, czasem wywołują trudne wspomnienia – traumy z dzieciństwa, relacje z partnerem, różne żale i poczucie krzywdy czy nawet lęki egzystencjalne, których dziecko nie powinno być świadkiem. Tak zorganizowana praca zapewnia możliwość pełnego wejścia rodzica w ćwiczenia i terapię.

Możliwość swobodnej dyskusji i zadawania pytań

Rodzice bez udziału dzieci mogą swobodnie dyskutować na tematy kontrowersyjne, udzielać sobie nawzajem wsparcia i bezpiecznie przyjmować oferowaną pomoc. Wiele takich tematów dotyczy zachowania bądź emocji dziecka i w jego obecności rozmowa nie byłaby możliwa. Często spontanicznie pojawiają się pytania dotyczące funkcjonowania rodziców, roli pewnych trudności w życiu rodziny itp.

Możliwość ćwiczeń warsztatowych bez ryzyka popełnienia błędu i naruszenia autorytetu

Uczestnicy pojawiają się z najróżniejszym poziomem umiejętności inetpresonalnych. Obserwowanie dorosłych w ćwiczeniach, gdy ujawnia się agresja, uległość bądź czasem desperacja, a zwłaszcza porównywanie rodziców między sobą nie byłoby dla dziecka korzystne. Ma to być okazja do konfrontacji z własnymi umiejętnościami i do dalszego rozwoju – pełne uczestnictwo w obecności dziecka byłoby trudne. Uczestnicy przeżywają lęk przed oceną na każdych zajęciach, ale w obecności dziecka dołącza się także czynnik utraty autorytetu, obawa przed kolejną porażką, podważeniem kompetencji.

Praca terapeutyczna

Informacje zwrotne od osób prowadzących i uczestników

Element, który wzmacnia motywację do dalszej pracy, wspomaga pracę nad poczuciem własnej wartości oraz skuteczności, ale i konfrontuje z obszarami, które wymagają dalszej terapii. Informacje zwrotne od prowadzących odbywają się zawsze w formie rozmowy indywidualnej – tak aby bezpiecznie omówić obszary deficytowe i zaproponować formę dalszej pracy nad nimi.

Indywidualna analiza potrzeb i propozycje terapeutyczne

W trakcie rozmowy indywidualnej możliwe jest poruszenie tematów, o których uczestnik nie chciał wspominać na forum, i bardziej osobista rozmowa dotycząca pojawiających się w trakcie terapii trudności. Często jest to wstęp do dalszej terapii i ustalenie celów kolejnych działań oraz dostępnych form/miejsc pomocy.

Dalsza terapia indywidualna/warsztatowa

Niektórzy rodzice w trakcie zajęć konfrontują się z potrzebą dalszej, bardziej intensywnej pracy nad własnymi trudnościami emocjonalnymi w sferze radzenia sobie z konfliktami, poczuciem wartości, urazów z przeszłości, wyrażaniem i przeżywaniem smutku/złości, bądź bliskości z dzieckiem. Czasem pojawia się pomysł terapii małżeńskiej. Wyjście naprzeciw oczekiwaniom jest ważne właśnie w tym momencie, póki uczestnicy są w stałym kontakcie z prowadzącymi i mają dobrą motywację do pracy – są skonfrontowani z koniecznością pracy własnej. Zostawieni samym sobie mogą nie mieć wiedzy/zasobów, aby poszukać odpowiedniej grupy bądź terapeuty, problemy życia codziennego odroczą moment skorzystania z oferty terapii.

Studium przypadku DAWIDA

Aspekt logopedyczny

  • Dawid lat 8, uczeń klasy II szkoły podstawowej.
  • Niepłynność mowy zdiagnozowano stosunkowo wcześnie – długa historia leczenia – powtarzający się element to spadek motywacji chłopca i rodziców, nieregularne uczestnictwo w spotkaniach. Brak ćwiczeń w domu.
  • Na spotkaniach sprawdzała się metoda mówienia ręką. Problemem było jednak początkowe onieśmielenie chłopca, obawa przed uczestnictwem w najprostszych zajęciach i niedojrzałość emocjonalna. Ćwiczenia logopedyczne wykonywał niechętnie, nie wykorzystując swoich zasobów. W szkole mówił mało, nie był akceptowany w grupie rówieśniczej.

Tło emocjonalne – umiejętności wychowawcze mamy

Mama na zajęciach skonfrontowała się z własnym sposobem mówienia – mówiła cicho, dość niewyraźnie, ucinając końcówki wyrazów, wyrażała się bardzo oszczędnie, licząc na domyślanie się dziecka (weź to…, przestań to tak… itp.)

  • W trakcie warsztatów mama skonfrontowała się z małą umiejętnością stawiania granic, nadawania głównie komunikatów niewerbalnych – gesty, niekonsekwencją własnych działań i komunikatów.
  • Nierealistyczne oczekiwania – on z tego wyrośnie, męczą go te zajęcia, może poświęcić ten czas na sport itp.
  • Słabe wsparcie ze strony partnera, pochłoniętego pracą. Wszelkie oddziaływania wychowawcze pozostawione są właśnie jej, co przy trójce dzieci nie jest łatwe.
  • Trudności rodzinne, które są przyczyną trudności w radzeniu sobie z emocjami i własnej niskiej samooceny – doświadczanie przemocy ze strony rodziców.
  • Poczucie wyczerpania, bezradności i słaba wiara w efektywność jakichkolwiek działań przy dużym dyskomforcie związanym z jąkaniem się dziecka.
  • Ciągłe doświadczanie różnych lęków i obaw, które nie pozwalają jej na konsekwentne zachowania i nie sprzyjają budowaniu wizerunku osoby silnej i przewidywalnej w oczach dzieci.

Autoanaliza i postawione cele

Mama Dawida chciała pracować zwłaszcza nad:

  • własną asertywnością,
  • umiejętnością przyjmowania pomocy ze strony innych,
  • wzmacnianiem poczucia wartości dziecka i swojego,
  • radzeniem sobie z okazywaniem złości,
  • umiejętnością polegania na innych.

Realizacja programu – trudności i efekty

  • Najtrudniejsze okazało się włączenie męża w realizację zajęć.
  • Mama Dawida po uzyskaniu wsparcia ze strony grupy sumiennie wykonywała zadawane ćwiczenia, choć doświadczała w związku z tym dużego dyskomfortu związanego z nadmiarem obowiązków.
  • Poczucie winy przeżywane w związku z omawianymi trudnościami emocjonalnymi Dawida oraz jego motywacją do pracy osłabiały jej motywację i zwiększały tendencję do odciążania go z zajęć, obniżania wymagań itp.
  • Cenne okazały się zajęcia z podróżą do dzieciństwa. Mama Dawida odnalazła wspomnienia babci, która spełniała jej kryteria dobrego, dorosłego, pozytywnego autorytetu, jak i osoby ciepłej. Pozwoliło to na wyznaczenie sobie nowych celów w pracy własnej. Uruchomiły się natomiast traumy z dzieciństwa związane z ojcem.
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy