Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru , Otwarty dostęp

24 marca 2020

NR 36 (Marzec 2020)

Jąkanie na tle niepłynności mówienia

297

Co faktycznie oznaczają terminy „niepłynność mówienia” i „jąkanie” oraz jakie standardy klasyfikacji przyjąć?

Skąd to zamieszanie?

Niepłynność mówienia jest pojęciem znacznie szerszym niż jąkanie. Występują jeszcze giełkot oraz fizjologiczna niepłynność mówienia. Przez lata narastał bałagan terminologiczny spowodowany m.in. faktem, że niepłynnością mówienia zajmują się specjaliści wielu dziedzin. Swoje nazewnictwo wprowadzali lekarze, psycholodzy i pedagodzy. Oczywiście, do wielorakości różnych terminów dokładają się logopedzi. Jest zrozumiałe, że każdy badacz problemu jąkania i zjawisk pokrewnych próbuje zapanować nad terminologicznym bałaganem i… wprowadza kolejne terminy. Czasami je dokładnie definiuje, a czasami nie. W ten sposób jednak, zamiast porządku, rozszerza się zamieszanie. Przykładowo, używa się terminów „rozwojowa niepłynność mówienia” i „jąkanie rozwojowe”. Jeżeli przychodzi do mnie matka dziecka i podaje taką diagnozę – właściwie nie wiem nic o problemach dziecka. Mogę się domyślać, że rozwojowa niepłynność mówienia (RNM) to to samo co fizjologiczna niepłynność mówienia (FNM) i że można wstrzymać się z terapią po wyeliminowaniu zagrożenia wystąpieniem konfliktu emocjonalnego, który może przeżywać dziecko. Natomiast przy diagnozie „jąkanie rozwojowe, proszę się nie przejmować” praktycznie nic nie wiadomo.

POLECAMY

Klasyfikacja niepłynności mówienia

Przedstawiona poniżej klasyfikacja niepłynności mówienia jest zgodna z zachodnimi standardami.
Niepłynność dzielimy na:

  • normalną (normal dysfluency) oraz
  • patologiczną (patological dysfluency).

Niepłynność normalna jest zjawiskiem powszechnym. Przydarza się wszystkim ludziom w sytuacji zmęczenia, stresu, zaskoczenia czy egzaminu.
Specyficzną formą niepłynności normalnej jest fizjologiczna niepłynność mówienia (FNM). Występuje ona w okresie rozwoju mowy i potem zanika. Stanowi jednak bardzo poważny problem diagnostyczny. Trzeba praktycznie zajmować się niepłynnością mówienia, żeby stwierdzić, czy jest to FNM, czy jąkanie rozwojowe.
Drugi podział niepłynności wyodrębnia pięć kategorii: niepłynność występującą na płaszczyźnie (poziomie) semantycznej, gramatycznej, leksykalnej, sylabowej i głoskowej.

Niepłynność semantyczna

Niepłynność semantyczna świadczy o jakości procesów myślowych i pamięciowych. Obejmuje pierwszy etap formowania wypowiedzi, to znaczy etap ideacji. Następuje wtedy uświadomienie treści komunikatu, który ma zostać przekazany. Według Łurii, jest to odczucie przez podmiot potrzeby przekazania własnych myśli i idei otoczeniu. Z kolei zdaniem Skinnera, jest to potrzeba nawiązania kontaktu ze społecznym środowiskiem w celu osiągnięcia jakiejś wartości. Zgodnie z poglądem Damasio (2000), nasz mózg tworzy mapy neuronalne, a te z kolei są odbierane czy przetwarzane przez umysł (jaźń) na obrazy umysłowe. Obrazy te obejmują całokształt życia psychicznego człowieka. Dotyczą świata zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego, faktów i uczuć. Myślimy więc obrazami i muszą one zostać zamienione na słowa, frazy i dłuższe wypowiedzi, aby o tych stanach poinformować innych ludzi.

Niepłynność gramatyczna (syntaktyczna)

Niepłynność gramatyczna ma związek z nieznajomością dwóch kategorii gramatycznych – fleksji i składni. Przyczyny niepłynności gramatycznej mogą być różnorodne. Może występować u ludzi zdrowych, szczególnie gdy próbują oni mówić w sposób inny niż na co dzień i używają zwrotów i form językowych, których nie opanowali w sposób czynny. Występują wtedy błędy gramatyczne, powtórzenia, przerwy czy wtrącenia. W patologii mowy niepłynność gramatyczna występuje właściwie we wszystkich zaburzeniach, szczególnie w afazji, ponieważ dochodzi tam do rozchwiania systemu językowego.

Niepłynność leksykalna

Znaczenie słowa w rozwoju mowy dziecka ma charakter wyjątkowy. Wyraz pojawia się na przełomie 1. i 2. r.ż. dziecka. Dlatego 2. rok życia nazywamy okresem wyrazu albo sygnału jednoklasowego, wypowiedzenia jednoczłonowego, pseudozdania czy wyrazu – zdania. Od słowa rozpoczyna się komunikacja werbalna w prawdziwym tego słowa znaczeniu. Przyczyny niepłynności leksykalnej mogą być wielorakie. Dlatego towarzyszą różnym zaburzeniom rozwojowym. Mogą wynikać ze zbyt małego zasobu słów, ale także z problemów z pamięcią, spowodowanych amnezją czy trudnościami w podjęciu decyzji, jakiego słowa użyć. Niepłynność leksykalna objawia się przerwami w mówieniu, wypełnionymi często embolofrazjami. Bywa, że występują zwroty retardacyjne.

Niepłynność sylabowa

Niepłynność sylabowa występuje stosunkowo często w normalnej mowie, szczególnie w sytuacji stresu komunikacyjnego. Mówiąc inaczej, wszyscy w pewnych momentach jej doświadczamy. Jednak u pewnych jednostek pojawia się ze szczególną częstotliwością i wtedy możemy już mówić o patologii płynności mówienia.

Niepłynność głoskowa

Ze względu na różnice akustyczne, fonetyczne i funkcjonalne głoski dzielą się na spółgłoski i samogłoski. Samogłoski są czystymi tonami, podczas gdy spółgłoski zawierają też element szmerowy. Ponadt...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy