Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

27 maja 2019

NR 31 (Maj 2019)

Akceptacja w jąkaniu. Zastosowanie ACT i uważności w interwencji logopedycznej

0 95

Opisując jąkanie, korzysta się często z metafory góry lodowej, która najpełniej tłumaczy naturę tego zjawiska. Model góry zawiera w sobie zarówno elementy, które mogą być zaobserwowane przez otoczenie osoby jąkającej się (powtarzanie głosek, sylab, prolongacje, bloki, pauzy, wtrącenia), jak i takie atrybuty jąkania, które pozostają dla słuchaczy niewidoczne: lęk, wstyd, bezradność, poczucie winy.

Tajemnica góry lodowej

Owe niedostrzegalne przez otoczenie cechy jąkania nie pojawiają się od razu. Wraz z upływem czasu narasta frustracja związana z bezskutecznymi próbami i wysiłkami, by w pełni zapanować nad płynnym mówieniem, a przekonanie, że należy mówić wyłącznie płynnie, może prowadzić do stosowania strategii pozwalających maskować jąkanie bądź go unikać. Z czasem może to wpływać na zakłócenie procesu komunikacji bardziej niż same zewnętrzne objawy jąkania. Ten prosty, lecz niezwykle sugestywny opis złożonej natury jąkania pozwala zrozumieć, że jąkanie może nie tylko dotyczyć niemożności płynnego wypowiedzenia się, lecz także wpływać na psychologiczny dobrostan doświadczającej go osoby. Chęć ukrycia jąkania lub unikanie mówienia w ogóle mogą wywierać negatywny wpływ na funkcjonowanie społeczne i jakość życia, a w konsekwencji mogą prowadzić do zmniejszenia poczucia własnej wartości i skłonności do dokonywania życiowych wyborów niezgodnych z marzeniami i aspiracjami (Yaruss, Quesal 2010, Boyle 2015).

Kluczowa w pracy z osobami, które się jąkają, wydaje się więc praca nad emocjami oraz nastawieniem do jąkania, od nich bowiem zależy skuteczne radzenie sobie w sytuacjach komunikacyjnych i społecznych. Jąkanie może wywoływać negatywne myśli i uczucia prowadzące do powstawania napięć neuromięśniowych (Baer 2003). Współczesne spojrzenie na terapię jąkania, oparte na wynikach badań, akcentuje konieczność kompleksowego zajęcia się fenomenem jąkania, tak by możliwe stało się zidentyfikowanie, a w konsekwencji – zmodyfikowanie szkodliwych i nieprzydatnych oraz zakłócających przekonań dotyczących mowy i jąkania (Packman 2012). Jest więc niezbędne, by terapeuta już na etapie kompleksowej diagnozy skorzystał z takich narzędzi, które umożliwią mu spojrzenie na problem pacjenta w sposób wielowymiarowy, uwzględniający zarówno lingwistyczną, jak i psychologiczną naturę jąkania. Stosowane w Polsce narzędzia diagnostyczne służą przede wszystkim do ilościowego badania objawów niepłynności. Mało jest natomiast narzędzi, które pozwoliłyby na rozpoznanie emocji, postaw i nastawienia do jąkania (Faściszewska, Tuchowska 2018). 
 

Polskojęzyczne narzędzia diagnostyczne: 

  • Kwestionariusz niepłynności mówienia i logofobii (diagnoza i terapia jąkania) autorstwa Zbigniewa Tarkowskiego (1992),
  • Kwestionariusz E. i C. Cooperów do oceny jąkania (KCOJ) w adaptacji Mieczysława Chęćka (2001),
  • Skala Samooceny i oceny jąkania, stworzona przez Jolantę Góral-Półrolę i Zbigniewa Tarkowskiego (2012).

 

Angielskojęzyczne narzędzia do diagnozy pacjenta jąkającego się (wybór):  

  • The Behavior Assessment Battery for Adults Who Stutter (Bateria BAB) (Vanryckeghem, Brutten 2018),
  • Test WASSP autorstwa Louise Wright i Anne Ayre, który służy do pomiaru zmian postaw, jakie zachodzą w procesie terapii (stosuje się go przed rozpoczęciem, w trakcie i na zakończenie terapii) (Wright, Ayre 2000),
  • Overall assessment of the speaker’s experience of stuttering – OASES autorstwa Yarussa i Quesala (2010).


Zyskująca na popularności bateria testów BAB (Vanryckeghem, Brutten 2018) została przetłumaczona na 15 języków, a obecnie trwają prace nad przekładem i adaptacją wersji polskojęzycznej1.

Akceptacja, czyli wstęp do zmian

Specjaliści poszukują podejść, które ułatwiłyby skomplikowany proces zmiany stosunku osoby jąkającej się do swojego jąkania, tak by możliwe stało się przerwanie wyczerpującej i nieefektywnej walki z jego obecnością po to, by stworzyć solidne podstawy do zastosowania metod logopedycznych ukierunkowanych na pracę z osobami, które się jąkają. I tak zwrócono uwagę na pracę nad akceptacją, rozumianą nie jako przejaw bierności, a w pełni aktywną postawę w obliczu uznania obiektywnych faktów. Postawa taka wyraża się z jednej strony otwartością na bieżące doświadczenia niezależnie od ich charakteru, radością życia i jego pełnią mimo istnienia pewnych trudności, a z drugiej – aktywnym dążeniem do tego, by coś w życiu zmienić lub poprawić. Akceptacja stanowi przeciwieństwo unikania lub tłumienia objawów, a więc takich strategii, które mogą prowadzić do zwiększenia poziomu niepokoju oraz wystąpienia nieprzyjemnych reakcji emocjonalnych. Należy więc z całą mocą podkreślić, że postawa akceptacji jąkania nie jest tożsama z faktem polubienia go, ani nie oznacza odstąpienia od podejmowanych wysiłków, by poprawić swoje zdolności komunikacyjne oraz by osiągnąć większą płynność w mówieniu. Akceptacja jest jednak niezbędnym warunkiem, by spojrzeć na jąkanie bez oceniania w kategoriach dobra lub zła. Takie obiektywne spojrzenie na problem może przynieść wielką ulgę oraz zapoczątkować korzystne zmiany, zarówno w mowie, jak i w życiu.

Osoby, którym udało się zaakceptować jąkanie, mówią, że jest to osiągnięcie takiego stanu, w którym jąkanie nie przeszkadza im już tak bardzo i nie muszą już z nim tak aktywnie walczyć.

Mindfulness – sztuka świadomego życia

Klinicyści potrzebowali również programów, które pozwoliłyby radzić sobie z już istniejącym stresem oraz bólem związanym z obecnością jąkania. Skierowano się więc w stronę programów rozwijających podejścia terapeutyczne oparte na uważności (ang. Mindfulness Based Approaches – MBA). Mindfulness tłumaczy się na język polski jako uważność, uważna obecność lub pełna obecność (Williams, Penman 2014).

Uważność definiuje się jako zwracanie uwagi w szczególny sposób, w chwili obecnej i bez oceniania (Boyle 2011). Jest to sposób koncentrowania się na bodźcach zarówno zewnętrznych, jak i na wewnętrznych, który charakteryzuje się szczególną postawą otwartości i ciekawości. To nie tylko praktyki medytacyjne, lecz także nauka świadomego przeżywania codziennych sytuacji i czynności. Uważność polega na systematycznym praktykowaniu ćwiczeń, które pomagają osiągnąć koncentrację i równowagę psychiczną. Celem tego podejścia jest nauczenie się zauważania i przyjmowania każdego wrażenia, myśli oraz uczucia. Chodzi o konfrontację zarówno z tymi stanami, które są przyjemne, jak i tymi, których nie lubimy, których chcielibyśmy uniknąć. W stanie uważności myśli i uczucia nie podlegają ocenianiu, są jedynie postrzegane, gdy pojawiają się i znikają. Nawiązanie kontaktu z samym sobą pozwala zwracać uwagę na bodźce pochodzące z ciała, zaś świadome kierowanie uwagi na to, co się dzieje, pomaga zmieniać naturę doświadczenia. Bierna, oddzielona od emocji samoobserwacja pozwala na zauważanie doznań płynących z ciała i umysłu bez automatycznego reagowania na nie, a w konsekwencji – na redukowaniu bądź zastępowaniu nieefektywnych strategii polegających na unikaniu doświadczania wartościowymi zachowaniami, czyli takimi, które odnoszą się do tego, co dla nas naprawdę ważne i znaczące. Praktykowanie uważności pomaga poszerzać wiedzę dotyczącą tego, co czujemy, jak myślimy oraz reagujemy. Wiedza ta jest niezbędna, by świadomie i celowo wpływać na własne zachowania oraz rozwijać spektrum możliwych reakcji. Zdolność do skupiania uwagi pozwala zwiększać priopercepcję. Efektywne korzystanie z niej jest niezbędne, by móc odbierać doznania wiążące się z napięciem mięśniowym oraz dokonywać regulacji odczuwanego napięcia (Guitar 2006). Osoby, które się jąkają, mogą stosować pewne sposoby pozwalające maskować jąkanie bądź go unikać. Z biegiem czasu strategie te mogą jednak zakłócać komunikację bardziej niż same zewnętrzne symptomy jąkania. Praktyka uważności pomaga zaobserwować takie nieuświadomione objawy, a tym samym świadomie zmniejszyć ich występowanie.

Osoby praktykujące trening uważności przyznają, że pomaga on zredukować poziom stresu, uzyskać wewnętrzny spokój oraz stać się bardziej obecnymi bez koncentrowania się na nawykowych myślach, co z kolei stworzyło przestrzeń dla zastosowania technik ukierunkowanych na pracę z epizodami zająknięć. Wyniki badań klinicznych związanych z praktykowaniem uważności pokazują istotne, korzystne zmiany następujące po systematycznym okresie ich stosowania (Baer 2005, Huppert, Johnson 2010).

Programy terapeutyczne

Podejścia terapeutyczne redukcji stresu oparte na uważności czy świadomości (ang. Approaches) oraz Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ang. Acceptance and Commitment Therapy – ACT) to metody psychoterapeutyczne, które za cel stawiają sobie zwiększenie psychologicznej elastyczności, a przez to redukcję zachowań mających na celu unikanie doświadczenia (Harris 2018; Williams, Penman 2014). Łączy je głęboko humanistyczna wiara w to, że człowiek poprzez zaangażowane i aktywne działanie może stać się bardziej obecny psychicznie, tak by żyć tu i teraz bez rozpamiętywania przeszłości czy zamartwiania się o przyszłość. Pomagają czerpać energię z życia i cieszyć się każdą przeżywaną chwilą. Zachęcają do regularnych praktyk, lecz nie obiecują natychmiastowych efektów. Proponują, by otworzyć się na długotrwały proces bez presji i oczekiwań, który może pozwolić na przeżywanie życia z większym poczuciem spełnienia.

MBSR

MBSR to program, którego twórcą jest prof. Jon Kabat-Zinn z Wydziału Medycznego Uniwersytetu w Massachusetts. Badacz opracował to podejście pod koniec lat 70. i zaproponował jako leczenie uzupełniające osobom zmagającym się z chronicznym cierpieniem fizycznym i zaburzeniami emocjonalnymi. Celem było obniżenie napięcia psychicznego i umożliwienie choremu uruchomienia jego zasobów emocjonalnych. Wysoka skuteczność programu wywołała ogromne zainteresowanie, co ułatwiło upowszechnienie jego użycia. MBSR jest stosowany w wielu krajach na świecie, a Wielka Brytania wprowadziła go jako obowiązkowe zajęcia do szkól od roku szkolnego 2018/2019.

Jon Kabat Zinn wykorzystał strategie oparte na uważności, które pomagają radzić sobie ze stresem i lękiem. W czasie sesji terapeutycznych wykonuje się ćwiczenia: skanowania ciała, elementy jogi oraz formy medytacji.

Ćwiczenia skanowania pozwalają nauczyć się odbierać doświadczenia pojawiające się w ciele (de Veer, Brouwers, Evers, Tomic 2009), a więc osobom, które się jąkają, ułatwią zidentyfikowanie takich, które mogą pojawić się w momencie zająknięcia. Ćwiczenia jogi pozwalają nauczyć się świadomości własnego ciała ze szczególnym zwróceniem uwagi na układ mięśniowy. Z kolei medytacja, opierająca się na świadomości oddychania, pozwala uświadomić sobie pełnię przeżywanych uczuć, emocji oraz fizycznych odczuć płynących z ciała, co może ułatwić monitorowanie produkcji mowy (Boyle 2011).

Klasyczny kurs MBSR to 8-tygodniowy program z cotygodniowymi dwu- lub trzygodzinnymi sesjami, odbywającymi się – co istotne – tego samego dnia i o tej samej porze. W drugiej części programu organizuje się całodzienny trening milczenia, nazywany dniem uważności, podczas którego wykonuje się poznane wcześniej ćwiczenia wzbogacone o naukę dodatkowych umiejętności. Program ten jest już z powodzeniem stosowany w terap...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy