Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

28 maja 2019

NR 31 (Maj 2019)

Rola autoterapii w jąkaniu - znaczenie grup samopomocowych

0 90

Każda osoba jąkająca się jest inna, dlatego celem jej terapii winno być… stawanie się własnym terapeutą. Cennym wsparciem w umacnianiu się w poczuciu sprawstwa i przejmowaniu kontroli nad własnym życiem i nad jąkaniem są grupy samopomocowe.

Autoterapia a samopomoc

Autoterapia to samodzielna praca nad sobą, czasami przy wsparciu terapeutów specjalizujących się w tematyce jąkania, a niekiedy całkowicie indywidualne stawanie się własnym terapeutą. Nawet będąc wspomaganym przez kompetentnego specjalistę, terapia jąkania to przede wszystkim projekt typu „zrób to sam” (Starbuck 2015). Charles Van Riper podkreślał, że to osoba jąkająca się musi sama pokonać własne problemy, nikt nie zrobi tego za nią (2015). W przypadku autoterapii to właśnie siła motywacji jest jednym z ważniejszych czynników decydujących o sukcesie, a powodzenie zależy od zaangażowania w realizację jej celów.

Autoterapia to działanie podejmowane przez kogoś w celu uzdrowienia samego siebie. Pojęcie to zawiera się w szerszym zjawisku, a mianowicie w samopomocy, stanowiąc jeden z jej ważnych aspektów. Samopomoc to z kolei wzajemna pomoc w grupie, to zrzeszenie się osób, polegające na udzielaniu wzajemnego wsparcia, bez oczekiwania na wsparcie instytucjonalne1. Rola autoterapii w radzeniu sobie z jąkaniem jest niezwykle istotna, zważywszy na jego wieloczynnikowe podłoże. Złożone przyczyny jąkania (neurofizjologiczne, językowe, psychologiczne i środowiskowe) implikują różnorodność podejść terapeutycznych, w które wpisują się również samopomoc i autoterapia. Formy te dotyczą zwłaszcza młodzieży i osób dorosłych. Uruchomienie procesu autoterapii jest jednym z ważnych uwarunkowań skuteczności terapii (Fraser 2010, Tarkowski 1999). 

Gdy jest ona wdrażana przy wsparciu grup samopomocy, może być doskonałym uzupełnieniem profesjonalnej terapii prowadzonej przez wykwalifikowanych specjalistów. Niektóre programy terapeutyczne, np. podejście modyfikacji jąkania Charlesa Van Ripera, rekomendują jednoczesny udział w grupie samopomocy.
Zarówno osoby jąkające się, jak i eksperci – jąkający się specjaliści podkreślają znaczącą rolę grup samopomocy jako środowiska sprzyjającego przenoszeniu nabywanych w terapii umiejętności do codziennego życia (Hood 2015; Węsierska, Pakura 2018). Autoterapia może zatem stanowić swoisty poligon doświadczalny dla formalnej terapii wdrażanej z pomocą logopedy czy innego specjalisty (np. psychologa lub psychoterapeuty). Autoterapia wspomagana wsparciem grupy samopomocowej może znakomicie odczulić na jąkanie. Umożliwia obserwację różnych sposobów radzenia sobie z niepłynnością, rozmaitych postaw i emocji towarzyszących jąkaniu...

Formy oddziaływań stosowane w autoterapii oraz w ramach działalności samopomocowej dotyczą pracy zarówno nad fizycznymi, zewnętrznymi objawami jąkania (wierzchnia część góry lodowej), jak i emocjami i postawami wobec niepłynności (ukryta część góry lodowej) (Sheehan, 2015). Młodzież i dorosłe osoby jąkające się mogą wykorzysta w pracy nad sobą wiele metod, jedną z nich jest autoterapia autorstwa Malcolma Frasera, która zawiera konkretne techniki praktycznego radzenia sobie z jąkaniem. Do najważniejszych możemy zaliczyć: stosowanie zwolnionego tempa mówienia, pauzowanie, bezwysiłkowe jąkanie, odczulenie na jąkanie, eliminowanie współruchów towarzyszących jąkaniu, utrzymywanie kontaktu wzrokowego z rozmówcą, świadomą analizę epizodów zająknięć oraz modyfikację bloków (Tarkowski 1999). Jednym z głównych założeń Malcolma Frasera była teza, że osoba z jąkaniem nie musi być bezradna wobec niepłynności, że może zmodyfikować swój sposób jąkania, że jest w stanie opanować swobodne wypowiadanie się, bez wysiłku, niekoniecznie w sposób płynny.

Ciekawą formą pracy na tym polu są kluby mówców, takie jak Toastmasters czy Speaking Circles (Glickstein 1998). Dla osób zmagających się z jąkaniem szczególnie atrakcyjne mogą być spotkania w ramach organizacji o nazwie Speaking Circles, które odbywają się w małych grupach, ponieważ ich uczestnicy nie czują się komfortowo podczas wystąpień publicznych. W związku z tym ich głównym celem jest zmiana nastawienia do przemawiania w sytuacjach ekspozycji społecznej i przełamanie uczucia lęku z tym związanego. W małej, wspierającej się grupie uczestnicy mają możliwość przepracowywania podstawowych kwestii związanych z występowaniem przed publicznością. Poza tym takie formy spotkań mogą być idealnym przygotowaniem do odczulania się na jąkanie w negatywnych sytuacjach publicznych oraz niwelowania negatywnych odczuć związanych z wcześniejszymi doświadczeniami. Istotne jest również to, że słuchając aktywnie innych uczestników i pozostając z nimi w głębokiej relacji, osoby jąkające się mają możliwość rozwijania swoich umiejętności w zakresie udzielania wsparcia innym (Piętkowa, Płusajska-Otto, Węsierska 2018).

Formy aktywności w ruchu samopomocy

W ruchu samopomocy dla osób jąkających się można wyróżnić trzy główne formy działań: spotkania w ramach grup samopomocowych oraz organizowanie konferencji i warsztatów (Trichton, Raj 2018).

Grupy samopomocowe
Grupy samopomocowe dla osób jąkających się zazwyczaj nie są grupami terapeutycznymi, a raczej pozainstytucjonalnym wsparciem środowiskowym, gdzie członkowie mogą udzielać sobie wzajemnego wsparcia oraz dzielić się swoimi uczuciami i przeżyciami (Węsierska, Szykowska, Szymura 2013; Yaruss 2007). Podczas spotkań takich grup promuje się przede wszystkim otwarte komunikowanie się, wyrażanie siebie i swoich przekonań pomimo jąkania, bez koncentrowania się na uzyskiwaniu płynności mówienia (Jankowska-Szafarska 2017). Zdzisław Gładosz nazywa grupy samopomocowe swoistym wypełnieniem luki pomiędzy profesjonalistami i ich spojrzeniem na terapię jąkania a osobami zmagającymi się z problemem niepłynności w mowie, osobami, które mają swoje realne problemy i potrzeby (2002). W Polsce wiele grup samopomocowych posiada cechy grupy zarówno samopomocowej, jak i terapeutycznej, gdzie specjalista często pełni funkcję koordynatora terapeutycznego.

Walorem grupy samopomocowej jest otwarty i bezpłatny charakter spotkań, podczas których osoby zmagające się z jąkaniem mogą znaleźć sprzyjające warunki do wdrażania zmiany, doświadczając wsparcia grupy osób zmagających się z podobnymi problemami. Warto zaakcentować niezaprzeczalne walory takich grup: ich spójność (wynikającą ze wspólnych doświadczeń jej członków), uniwersalność (odkrywanie podobieństw zachowania i przeżyć związanych z jąkaniem), możliwość przeżycia swoistego katharsis (przekonanie, że w grupie można podzielić się trudnymi przeżyciami i z tym wszystkim zostać zaakceptowanym), wzbudzanie nadziei (poprzez obserwowanie, jak inni sobie radzą), altruizm (możliwość ofiarowania czegoś dla innych), przekazywanie informacji. Lucyna Jankowska-Szafarska porównuje samopomoc do trampoliny potrzebnej do skoku na głęboką wodę, radzenia sobie poza tzw. strefą komfortu (2017). Do działań podejmowanych w ramach grup samopomocowych zaliczyć można m.in.: wymianę informacji na temat jąkania, dostępnych form terapii, w tym turnusowej, podejmowanie różnych form ćwiczeń logopedycznych oraz poradnictwo psychologiczne. W ramach takich spotkań odbywają się także dyskusje o różnym charakterze, imprezy okolicznościowe, działania angażujące osoby jąkające się do aktywności społecznej, zawodowej i towarzyskiej, spotkania z innymi grupami, np. szkolenia emisji głosu, sztuki pozytywnego myślenia czy zajęcia sportowe (Węsierska, Szykowska, Szymura 2013).

Aktualnie w Polsce działa trzynaście Klubów J3. Ponadto osoby zmagające się z jąkaniem mogą skorzystać również z uniwersyteckich grup wsparcia. Na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach od wielu lat działa Klub Ludzi Mówiących, z kolei na Uniwersytecie Jagiellońskim zawiązała się Grupa „J” w Podejściu Charlesa Van Ripera. W Polsce powstały również fundacje i stowarzyszenia, powołane z myślą o udzielaniu wsparcia osobom zmagającym się z problemami w komunikowaniu się, w tym z jąkaniem. Są to: Fundacja „Frogos” z Krakowa, Fundacja „Powiemy to” z Lublina, Fundacja Wspierania Mowy i Komunikacji „Halo” ze Szczecina oraz Ogólnopolskie Stowarzyszenie Osób Jąkających się „Ostoja” z siedzibą w Lublinie. W ramach np. spotkań Klubu Ludzi Mówiących z wykorzystaniem komunikatora Skype zorganizowano spotkanie z Bennym Ravidem, współzałożycielem ISA i honorowym prezydentem AMBI – Izraelskiego Stowarzyszenia Osób Jąkających się. Z podobnej formy internetowego kontaktu skorzystano podczas prezentacji na temat autoterapii jąkania według Malcolma Frazera w wykonaniu Arkadiusza Ceglarskiego – lidera wrocławskiego Klubu J, a zarazem współtwórcy portalu Demostenes4. Przy innej okazji swoimi doświadczeniami z wdrażania terapii modyfikacji jąkania podzielił się znany krakowski aktywista, założyciel Wirtualnego Klubu J – Sławomir Wiejas. Takie spotkania pełnią podwójną funkcję: z jednej strony pomagają osobom z jąkaniem odczulać się na reakcje słuchaczy, z drugiej zaś popularyzują wiedzę o zaburzeniach płynności mowy, także wśród uczestniczących w tych spotkaniach studentów, przyjaciół osób jąkających się, ich członków rodzin oraz wolontariuszy. Inicjowaną formą aktywności są także elementy treningu uważności oraz terapii Akceptacji i Zaangażowania. Niezbędnym elementem pozwalającym na podejmowanie tego typu wyzwań jest budowanie atmosfery akceptacji i poczucia bezpieczeństwa. W takich warunkach możliwe jest wychodzenie poza strefę własnego komfortu, np. poprzez organizowanie Mistrzostw w jąkaniu, podczas których uczestnicy, celowo się jąkając, wypowiadają się na dowolny temat. Jąkanie zostaje w ten sposób odarte z poczucia lęku, wstydu, stając się integralną częścią osoby. Świadome skonfrontowanie się z własnym jąkaniem jest dowodem siły i przejmowania nad nim kontroli.

W spotkaniach Klubu Ludzi Mówiących i Klubu J regularnie biorą udział również logopedzi oraz studenci różnych kierunków, w tym przyszli logopedzi, którzy uczestnicząc wraz z osobami jąkającymi się w spotkaniach, pogłębiają swoją wiedzę na temat tego zaburzenia. Przede wszystkim jednak uczą się aktywnego słuchania osób, którym udzielają pomocy lub będą jej udzielać w przyszłości.

W ramach działalności klubów podejmowane są liczne akcje informacyjne ukierunkowane na poprawę świadomości społeczeństwa, prowadzące do zmiany postaw w stosunku do osób jąkających się. Takimi inicjatywami są organizowane w Centrum Informacji Naukowej i Bibliotece Akademickiej w Katowicach otwarte fora dyskusyjne, podczas których, oprócz interesujących wystąpień specjalistów czy liderów grup samopomocowych, powstaje przestrzeń do wymiany poglądów zwłaszcza pomiędzy terapeutami oraz osobami jąkającymi się (Michta, Mrozik, Pakura 2016)5.

Przykładem organizacji, która stanowi inspirację dla obu klubów, jest AMBI – Izraelskie Stowarzyszenie Osób Jąkających się. W ramach tego stowarzyszenia organizowane są takie działania jak: grupa dyskusyjna (debaty), grupa teatralna (wystawianie sztuk teatralnych na festiwalach teatralnych), wspierające fora dyskusyjne, spotkania naukowe (wykłady prowadzone przez profesjonalistów oraz badaczy głównie z dziedziny logopedii). W ciągu ostatnich dwóch lat AMBI zorganizowało również Tydzień Jąkania, w trakcie którego odbywały się cztery konferencje. Cennym elementem działania tej grupy samopomocowej jest również działająca infolinia, gdzie można uzyskać informacje na temat możliwości terapii, działań prowadzonych przez AMBI czy natychmiastowego wsparcia (Ravid 2018).

Konferencje
Organizacja konferencji, druga forma aktywności grup o charakterze samopomocowym, zawiera zarówno otwarte sesje dla wszystkich uczestników, jak i spotkania zamknięte, na których poruszane są wybrane zagadnienia. Konferencje organizowane przez ruch samopomocowy to nie tylko integracja środowisk specjalistów i osób jąkających się lub wymiana wiedzy i doświadczeń, ale także niepowtarzalna okazja dla członków takich grup do wystąpienia przed szerszym audytorium. Mitchell Trichton i John Tetnowski w swoich badaniach wykazali, że najcenniejszymi doświadczeniami, jakie uczestnicy wynoszą z udziału w takich konferencjach, są: możliwość nawiązania kontaktu z innymi osobami jąkającymi się, poczucie przynależności, zmiana myślenia na temat własnego jąkania, większa chęć do tego, aby rozmawiać o jąkaniu. Badacze podkreślili, że jest to również szansa na lepsze funkcjonowanie klienta w procesie terapii (dzięki ujawnieniu siebie i procesowi socjalizacji). Innymi słowy, badania potwierdzają, że konferencje samopomocowe są dobrym uzupełnieniem terapii przeprowadzonej u specjalisty (Trichton, Tetnowski 2011; Trichton, Raj 2018).

W Polsce takie konferencje są organizowane coraz częściej przy okazji corocznych Ogólnopolskich Zjazdów Osób Jąkających się, które stanowią ważną pozycję w działalności samopomocowej na rzecz osób z niepłynnością w mowie. W ramach tego wydarzenia prowadzone są działania o charakterze integracyjnym, np. Nocne Jotów Rozmowy, Bal Balbuta, zwiedzanie okolicy z przewodnikiem, wspólne wyjścia.

Warsztaty
Warsztaty są trzecią formą aktywności podejmowaną w ramach działalności samopomocowej. Ich tematyka ma aspekt zarówno terapeutyczny (upłynnianie mowy, modyfikacja jąkania, emisja głosu), jak i rozwojowy (trening umiejętności interpersonalnych, trening wystąpień publicznych, arteterapia, psychodrama). Jako przykład można podać zorganizowane podczas III edycji Międzynarodowej Konferencji Logopedycznej warsztaty zatytułowane „Ja i moje jąkanie – jaki to związek?” Warsztaty były owocem współpracy Klubu Ludzi Mówiących oraz AMBI. Podczas...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy