Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2018)

Zastosowanie Manualnego Torowania Głosek i Gestów Artykulacyjnych w pracy z dziećmi z autyzmem

721

Jednym z podstawowych objawów obserwowanych u dzieci ze spektrum autyzmu jest zaburzenie komunikacji, zarówno werbalnej, jak i pozawerbalnej. Wśród dzieci z autyzmem dużą grupę stanowią  te, u których nie uruchamia się naturalne odbieranie, rejestrowanie i odwzorowanie dźwięków mowy. Usłyszenie przez dziecko własnych realizacji artykulacyjnych daje możliwość ich wielokrotnego wypowiadania oraz znacząco poprawia rozumienie wypowiedzi językowych innych osób.

Przyczyn nieprawidłowości w rozwoju językowym może być wiele, przede wszystkim są to poważne problemy z naśladowaniem oraz brak planu ruchu artykulacyjnego (Cieszyńska-Rożek 2013). Wielu badaczy zwraca uwagę na znaczenie aktywności systemu neuronów zwierciadlanych podczas uczenia się oraz rozwoju komunikacji (Bauer 2015; Rostowski, Rostowska 2014). Dzięki lustrzanym neuronom dochodzi do nieuświadomionego i automatycznego naśladowania komunikacji międzyludzkiej. Funkcjonowanie neuronów jest zauważalne już w wieku prenatalnym (komunikacja między płodem a matką) (Rostowski, Rostowska 2014). Dzięki prawidłowej aktywności neuronów zwierciadlanych po urodzeniu u dziecka naśladownictwo komunikacji przebiega początkowo na poziomie niewerbalnym (mimika, gesty), a następnie – werbalnym. 

POLECAMY

U dziecka z autyzmem najczęściej nie pojawia się spontaniczne naśladowanie wypowiedzi językowych (które u dzieci rozwijających się prawidłowo obserwujemy już ok. 6 m.ż.). Wywiera to znaczący wpływ na rozumienie mowy. Jagoda Cieszyńska-Rożek pisze, że według ruchowej teorii percepcji mowy „odbiór mowy uwarunkowany jest umiejętnością kory mózgowej, przekładania usłyszanych dźwięków na ruchy potrzebne do ich wypowiedzenia” (Cieszyńska-Rożek 2013). Zatem, aby dziecko usłyszało i zrozumiało mowę, musi mieć możliwość powtarzania. W sytuacji, kiedy tego nie robi, ośrodki percepcji mowy nie są aktywne, co przekłada się na jakość rozumienia języka. Pracując technikami Manualnego Torowania Głosek i (lub) Gestów Artykulacyjnych, terapeuta wywołuje samogłoski, sylaby oraz wyrazy, by umożliwić dziecku powtarzanie, a następnie samodzielne budowanie komunikatów językowych.

Bardzo często trudności artykulacyjne mają podłoże funkcjonalne. Aby nie doszło do utrwalenia się nieprawidłowych wzorców artykulacyjnych, ważne jest wczesne rozpoczęcie stymulacji. Dzieci niemówiące nie używają we właściwy sposób swoich narządów artykulacyjnych, co znacząco wpływa na ich funkcjonowanie. Dziecko prezentujące trudności w naśladowaniu pojedynczych oraz sekwencyjnych ruchów języka, warg i żuchwy nie może skutecznie uczyć się mówić. Brak naśladowania mowy uniemożliwia aktywowanie matryc ruchów artykulacyjnych. Jedną z przyczyn zaburzeń czynności mowy może być brak planu ruchu artykulacyjnego. Dzieci reprezentujące takie trudności nie są w stanie samodzielnie wypowiadać nawet samogłosek. Umiejętność mówienia uruchamia narządy artykulacyjne, tak by jednocześnie wpływać na ich prawidłową biomechanikę. Późne rozpoczęcie terapii oznacza oddziaływanie na nieaktywizowane do tej pory obszary mózgu. U niektórych dzieci dodatkowa trudność wynika z faktu utrwalonych w sposób patologiczny wzorców (na skutek realizacji dźwięków pozawerbalnych). W rezultacie powoduje to wydłużenie terapii praz zmniejsza jej efektywność. 

Pracując technikami Manualnego Torowania Głosek i (lub) Gestów Artykulacyjnych, terapeuta tworzy neurologiczne wzorce dla realizacji samogłosek, sylab oraz wyrazów, tak by umożliwić dziecku powtarzanie, a następnie samodzielne budowanie komunikatów językowych. Podczas zajęć dzieci uczą się używać własnego głosu, który wcześniej słyszały, najczęściej w formie krzyku lub pozasystemowych dźwięków mowy, jako narzędzia do komunikacji. 

Manualne Torowanie Głosek

Manualne Torowanie Głosek „polega na uruchomieniu ruchu artykulacyjnego głoski poprzez nacisk i trakcję, warg, języka i żuchwy” (Cieszyńska-Rożek 2013). Dzięki takiemu zabiegowi dziecko ma szansę usłyszeć własne realizacje, doświadczyć użycia języka oraz nauczyć się różnicować dźwięki mowy. Autorką Manualnego Torowania Głosek jest Elżbieta Wianecka, terapeutka z wieloletnim doświadczeniem oraz dużymi sukcesami w pracy terapeutycznej z dziećmi z różnymi zaburzeniami, w tym przede wszystkim z autyzmem. Terapeuta korzystający z techniki MTG powinien być wykwalifikowanym specjalistą i mieć wiedzę z zakresu fizjologii aparatu artykulacyjnego oraz fonetyki języka polskiego. Powinien też wykazywać dużą sprawność manualną, niezbędną przy szybkich, precyzyjnych układach dłoni, modelujących aparat artykulacyjny dziecka. 

Technika Manualnego Torowania Głosek opiera się również na założeniach medycyny manualnej (chiroterapii), w której terapeuta (fizjoterapeuta), wykorzystując odpowiednie chwyty i manipulacje, dokonuje diagnozy i leczenia zaburzeń w obrębie stawów, więzadeł, wzorców ruchowych i oddechowych (Szczygieł 2017). Szczególnie bliskie technice Manualnego Torowania są działania medycyny manualnej w ujęciu holistycznym, w której – jak pisze Andrzej Rakowski – „Medycyna manualna w modelu holistycznym jest zwartym systemem zajmującym się leczeniem zaburzeń czynności narządu ruchu, ujmując go jako sferę integrującą osobowość człowieka. [...] Bodźcami są zabiegi biomechaniczne, odruchowe oraz słowo” (Rakowski 2001).

Terapeuta Manualnego Torowania Głosek korzysta z technik terapii manualnej, które dotyczą pracy żuchwy, warg i języka. „Torowanie drogi neurologicznej wzorców ruchu odbywa się poprzez układanie narządów artykulacyjnych zgodnie z opisem położenia żuchwy i języka podczas wypowiadania samogłosek. Polega na odzwierciedlaniu miejsca i sposobu artykulacji spółgłosek, które są wypowiadane w sylabach” (Cieszyńska-Rożek 2013). Nie bez znaczenia jest praca żuchwy i języka podczas jedzenia. Ta prymarna czynność bezpośrednio wpływa na prawidłową ruchomość narządów artykulacyjnych. Dzieci, u których obserwuje się dużą wybiórczość pokarmową oraz nieumiejętność żucia pokarmów, prezentują często przykurcze w stawie skroniowo-żuchwowym. Dzieje się tak dlatego, że mięśnie wykonujące ruchy żucia (odwodzenie, przywodzenie i przemieszczanie żuchwy na boki) wpływają na ruchy w stawie. Podczas jedzenia dzieci odgryzają pokarm, po czym go rozcierają językiem o podniebienie twarde, a czasami od razu połykają – z pominięciem żucia. Dlatego też, oprócz torowania drogi neurologicznej, istotnym czynnikiem służącym budowaniu prawidłowego wzorca ruchowego żuchwy i języka jest rozszerzanie diety dziecka o takie pokarmy, które będą rozwijały umiejętność żucia. Ruchy opuszczenia i podnoszenia żuchwy, które biorą udział w jedzeniu, są niezbędne również do prawidłowej artykulacji.

Etapy realizacji Manualnego Torowania Głosek

Początkowo artykulacja zostaje niejako wymuszona przez terapeutę w trakcie układania samogłosek, sylab i wyrazów. Podczas ćwiczeń prowadzący zawsze prezentuje przedmioty i czynności lub zdjęcia i obrazki pozwalające budować rozumienie. Zadanie dziecka polega na wskazywaniu lub podawaniu wypowiadanych elementów językowych. Podstawą MTG jest budowanie systemu językowego w umyśle dziecka, nauka świadomego naśladowania czynności oraz rozumienia wszelkiej podejmowanej aktywności. Techniki nie można stosować wybiórczo, w oderwaniu od programowania języka. Dlatego w późniejszych etapach stosuje się ćwiczenia rozumienia pytań połączone z artykułowaniem odpowiedzi ze wspomaganiem. Dziecko musi patrzeć na twarz osoby mówiącej i uczyć się odbierać, rozpoznawać i odkodowywać ruchy jej ust. W tym celu można wspomagać ćwiczenia gestami artykulacyjnymi, aby dodatkowo wzmocnić cechy wypowiadanych dźwięków. Stopniowo dziecko uczy się udzielać odpowiedzi bez wsparcia, a całościowa terapia przygotowuje do budowania spontanicznych wypowiedzi i daje szansę uczestniczenia w dialogu. 

Często zdarza się, że już pierwsze doświadczenia powtarzania ze wspomaganiem samogłosek i sylab prymarnych potrafią uruchomić dalsze nabywanie mowy przez samodzielne naśladownictwo. 

Gesty Artykulacyjne

Gesty Artykulacyjne „to ruchy jednej dłoni, towarzyszące wypowiadanym samogłoskom i spółgłoskom w sylabach” (Cieszyńska-Rożek 2013). Gesty Artykulacyjne pomagają dziecku zapamiętać wzorzec artykułowanej samogłoski lub spółgłoski (w sylabie) poprzez jej wizualizację, jednocześnie uruchamiając naśladownictwo na poziomie gestowym. Wówczas terapeuta pobudza do działania neurony zwierciadlane, wyzwalając aktywne reakcje ruchowe, wzrokowe i słuchowe. Gesty pokazują dziecku miejsce i (lub) sposób artykulacji głoski przez odczucia kinestetyczne. Dają też możliwość zbudowania wzorca dźwięków mowy inną drogą niż przez kanał słuchowy. Jednocześnie działania te wspomagają koncentrację uwagi oraz pamięć. Początkowo terapeuta pokazuje gesty swoją dłonią i naśladuje je rączką dziecka, przykładając ją do swojej i jego twarzy. W taki odmienny od naturalnego sposób dziecko zapoznaje się z cechami dystynktywnymi głosek. Dalsze ćwiczenia uwzględniają samodzielne, świadome działanie dziecka, ponieważ obserwacja ruchów wykonywanych przez osobę mówiącą jest niewystarczająca. Doświadczenia terapeutyczne pokazują, że dzieci, które jeszcze n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy