Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2018)

Budowanie i rozwijanie umiejętności komunikacyjnych u osób autystycznych z wykorzystaniem technik i strategii AAC

0 358

Każde dziecko ma prawo do komunikowania się z otoczeniem. Wbrew powszechnie panującym opiniom, również osoby z ASD mają potrzebę porozumiewania się z innymi. Ich trudności  komunikacyjne nie wynikają bowiem z braku chęci i motywacji, lecz z nieznajomości reguł i zasad rządzących użyciem języka.

Mimo intensywnych badań oraz licznych publikacji związanych z diagnostyką i terapią zaburzeń autystycznych (ASD) wiele kwestii w tym obszarze nadal pozostaje niewyjaśnionych. Stąd autyzm w praktyce klinicznej uznaje się za jedno z bardziej złożonych zaburzeń rozwoju, charakteryzujące się niejednoznaczną etiologią oraz różnym rodzajem i nasileniem objawów (Błeszyński 2015; Cieszyńska 2011; Kaczmarek 2015; Pisula 2010; Piszczek 2016; Winczura 2010). Konsekwencją tego są trudności z usytuowaniem autyzmu, wraz z całą różnorodnością znajdujących się w jego spektrum zachowań, w precyzyjnie wyznaczonych granicach. Jednocześnie, m.in. ze względu na swoją niedookreśloność, zaburzenie to budzi lęk i niepokój, zwłaszcza u rodziców dzieci nim dotkniętych lub podejrzewanych o ryzyko jego wystąpienia, ale także u samych terapeutów (problem z diagnozą oraz wyborem właściwej ścieżki terapeutycznej).

Istota i charakter zaburzeń autystycznych

Na poziomie klinicznym autyzm przedstawia się jako zaburzenie, które charakteryzuje się zespołem objawów ujawniających się w trzech istotnych sferach związanych z funkcjonowaniem dziecka w otoczeniu (tzw. triada zaburzeń autystycznych). Dysfunkcją są bowiem objęte: 

  • obszar zachowań społecznych (ograniczona zdolność tworzenia relacji z innymi ludźmi i uczestniczenia w relacjach społecznych), 
  • obszar wzorców ogólnych zachowań (schematyzm, ograniczony, mało elastyczny repertuar aktywności i zainteresowań połączony z brakiem wyobraźni), 
  • obszar umiejętności komunikacyjnych (Kaczmarek 2015; Pisula 2010).

Problemy z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktów społecznych są jednymi z podstawowych zaburzeń w autyzmie. Osoby z autyzmem mogą unikać kontaktu wzrokowego z innymi, w tym z rodzicami. Niektóre osoby nie lubią być przytulane czy dotykane, choć jednocześnie wiele dzieci wyraźnie preferuje np. mocne dociskanie. Osoby autystyczne mogą też nadmiernie koncentrować się na przedmiotach, nie zwracając uwagi na innych ludzi. Zachowania te ujawniają się już we wczesnych okresach życia dziecka i są zmienne w czasie – mają swoją dynamikę, która wynika ze zmian zachodzących w kolejnych etapach rozwojowych (Winczura 2010). 

Zaburzeniom ze spektrum autyzmu towarzyszą również zaburzenia natury sensorycznej, związane z odbieraniem i przetwarzaniem bodźców zmysłowych z otoczenia. Osoby z ASD inaczej odbierają dźwięki, światło, obrazy, inaczej odczuwają dotyk, zapach, smak czy ból. Mogą być np. rozdrażnione, zaniepokojone lub przeciwnie – zafascynowane określonymi bodźcami, odbłyskami światła albo dźwiękiem szkolnego dzwonka. Problemy sensoryczne mogą powodować, że osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu będą unikać przebywania w grupie ludzi, zakrywać uszy, odmawiać zakładania niektórych ubrań, jedzenia określonych potraw itp. Otaczający świat może im się jawić jako chaotyczny i nieprzewidywalny.

Stopień nasilenia zaburzeń w wypadku autyzmu może być różny: od bardzo poważnych problemów związanych z unikaniem kontaktu wzrokowego i fizycznego, brakiem rozwoju mowy oraz uczeniem się do mniej nasilonych trudności, obejmujących najczęściej rozumienie i adekwatne reagowanie w sytuacjach społecznych oraz interpretowanie emocji i zachowania innych osób.

Trudności w komunikowaniu się

Jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem rozwojowym obszarów w ASD jest język i komunikacja. Zaburzenia zdolności w zakresie komunikowania się, ściśle wiążące się ze sferą relacji społecznych, mają bardzo rozległy charakter. Dysfunkcje w tym obszarze dotyczą m.in.:

  • rozumienia funkcji komunikowania się,
  • tworzenia wspólnego pola uwagi,
  • niewerbalnych aspektów komunikacji,
  • braku typowych form komunikowania się na etapie prewerbalnym (np. wokalizowania lub wskazywania palcem),
  • komunikowania potrzeb,
  • rozumienia relacji słuchający – mówiący (i związanej z nią zdolności do naprzemiennego udziału w interakcji i dialogu),
  • organizowania informacji tak, żeby były one zrozumiałe dla rozmówcy,
  • dostrzegania i naprawiania błędów komunikacyjnych,
  • komunikowania się w celu dzielenia zainteresowań, przynoszenia przedmiotów, ich pokazywania (Pisula 2010).

Problemy związane z porozumiewaniem się nie wynikają u osób autystycznych z braku motywacji, co nieraz niesłusznie im się przypisuje, ale z trudności ze zrozumieniem, do czego służy komunikowanie się (Cieszyńska 2011; Pisula 2010). Dysfunkcje w sferze porozumiewania się można u nich zaobserwować zarówno w zakresie rozwoju mowy czynnej, jak i na poziomie komunikacji niewerbalnej (Winczura 2015; Wojciechowska 2015). Dzieci z ASD rzadko intencjonalnie używają gestów lub wokalizacji w celach komunikacyjnych, mają bardzo słaby kontakt wzrokowy (lub wykazują zupełny jego brak), nie potrafią też wyrazić swoich uczuć i emocji za pomocą mimiki, nie potakują głową, gdy z czymś się zgadzają. Jednocześnie wykazują duże trudności z odczytaniem mowy ciała innych osób oraz rozpoznawaniem na ich twarzach emocji. W konsekwencji osoby autystyczne mają „ograniczone zdolności do wyodrębniania z dopływającej stymulacji bodźców społecznych jako istotnych. Nie interesują się one tym, co robią ludzie znajdujący się w ich otoczeniu, nie śledzą ich zachowania, nie reagują bądź z dużym opóźnieniem na bodźce kierowane bezpośrednio do nich (np. wołanie po imieniu)” (Pisula 2010). 

 

Wszelka niekomunikatywność dziecka autystycznego, unikanie, wycofywanie się z kontaktu z otoczeniem i najbliższymi, jest swego rodzaju szukaniem porozumienia. Dąży ono do interakcji, lecz nie wie, w jaki sposób ją osiągnąć.

 

Dzieci autystyczne mają poważne problemy z nabywaniem mowy werbalnej, ponadto ich język cechują zachowania stereotypowe, echolalie, błędy w stosowaniu reguł gramatycznych (np. brak lub bardzo uboga fleksja rzeczowników, brak lub mocno ograniczony zasób form czasownikowych), zaburzenia prozodii oraz trudności semantyczne i pojęciowe. Większość osób autystycznych nie potrafi za pomocą języka mówić o swoich uczuciach lub myślach, nie jest więc w stanie w sposób werbalny dać upust swoim emocjom, co w konsekwencji często rodzi zachowania niepożądane, np. złość czy agresję (Piszczek 2016).

Należy mieć na uwadze, że wszelka niekomunikatywność dziecka autystycznego, unikanie, wycofywanie się z kontaktu z otoczeniem i najbliższymi, jest swego rodzaju szukaniem porozumienia (Winczura 2008). Osoba taka dąży do interakcji, lecz nie wie, w jaki sposób ją osiągnąć. Można zatem powiedzieć, że „każdy brak komunikacji, brak spojrzenia, brak wyciągniętych rąk jest dla nas i do nas skierowanym gestem” (Matkowska 2015).

Zdolność do komunikowania się z innymi osobami jest niezbędnym warunkiem do prawidłowego rozwoju dziecka oraz jego pełnego uczestnictwa w życiu społecznym. Warunkuje również odpowiedni rozwój intelektualny i emocjonalny. Brak możliwości porozumienia się dziecka z otoczeniem istotnie wpływa nie tylko na jego ogólną kondycję, szczególnie na poziomie zachowań, ale także na funkcjonowanie poznawcze.

Rola AAC w budowaniu i rozwijaniu komunikacji osób z ASD

Badania pokazują, że ok. 30% osób z autyzmem nie rozwija mowy czynnej do porozumiewania się. U pozostałych 70% w ich sposobie komunikacji wskazuje się na występowanie charakterystycznych deficytów, które ściśle wiążą się z inicjowaniem i podtrzymywaniem interakcji, co z kolei wpływa na ich poziom społecznego komunikowania się. 

W wypadku mówiących dzieci autystycznych należy odpowiednio stymulować i kształtować poszczególne sfery języka, które umożliwią im zrozumienie znaczenia samego komunikowania, ale też nauczą je we właściwy sposób używać języka jako narzędzia do porozumiewania się z otoczeniem oraz wyrażania własnych potrzeb, myśli i uczuć. Co jednak zrobić w sytuacji, gdy dziecko autystyczne nie rozwija mowy werbalnej? Niektórzy specjaliści proponują, by czekać, aż mowa samoistnie się rozwinie w wyniku ogólnych oddziaływań pedagogicznych. I część rodziców czeka. Jaki jest efekt? Problemy rozwojowe się pogłębiają, dziecko zamyka się na kontakty z innymi osobami, także najbliższymi, w jego zachowaniu nasilają się złość i agresja oraz utrwalają się patologiczne dysfunkcje. Stąd tak ważna jest nie tylko diagnostyka, ale również podjęcie intensywnej, wieloaspektowej terapii. 

Wczesne wykrycie zaburzeń autystycznych umożliwia prowadzenie oddziaływań terapeutycznych w najbardziej optymalnym czasie dla pojawienia się danej funkcji. Należy pamiętać, że im dziecko starsze, tym trudniej powrócić do wcześniejszych etapów rozwojowych, znacznie zmniejsza się również neuroplastyczność mózgu, w wyniku czego stymulacja może nie przynieść oczekiwanych efektów (Cieszyńska 2011).

Jednym ze sposób umożliwiających osobom z ASD wejście w świat komunikacji oraz zrozumienie panujących w nim zasad i reguł jest wykorzystanie technik i strategii komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC – ang. augmentative and alternative communication). Wśród wielu terapeutów oraz rodziców panuje jednak przekonanie, że AAC stanowi ostateczne wyjście, gdyż jej wprowadzenie spowoduje zahamowanie rozwoju mowy werbalnej. Stąd interwencja AAC bywa niechętnie wdrażana przez praktyków oraz rodziców do terapii dziecka z ASD, nawet wówczas, gdy zaburzenia w porozumiewaniu się negatywnie wpływają na jego rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny (Kaczmarek 2015; Smyczek 2006; Wojciechowska 2015). W rzeczywistości jednak AAC powinna być formą terapii prowadzoną równolegle z innymi, tradycyjnymi oddziaływaniami logopedycznymi, mającymi na celu przede wszystkim stymulację ekspresji werbalnej. Jest to niezwykle istotne, ponieważ umożliwienie osobom z ASD wyrażania swoich potrzeb, pragnień i uczuć zdecydowanie poprawia ich funkcjonowanie w otoczeniu, zmniejsza poziom lęku i frustracji oraz pozwala na rozwijanie relacji społecznych, zwłaszcza z najbliższymi. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że AAC, w formie określonych gestów i (lub) symboli graficznych, zawsze towarzyszy mowa, dlatego tę formę terapii należy traktować jako stymulację rozwoju języka. Wprowadzenie zatem AAC nie powinno być uzależnione od niepowodzeń w dotychczasowej terapii rozwijającej mowę czynną bądź też traktowane jako ostateczność,  „zło konieczne”, ponieważ może odgrywać wiele istotnych ról na etapie wczesnej interwencji, np. wspomagać istniejącą naturalną mowę, zapewniać podstawowy środek komunikacji, dostarczać form rozumienia, produkcji języka i komunikacji oraz służyć jako strategia interwencji języka (Kaczmarek 2015).

Przykłady strategii i technik komunikacyjnych wykorzystywanych w terapii dzieci z ASD

Proces uczenia dziecka komunikacji wspomagającej i alternatywnej musi przebiegać w sposób zorganizowany, uwzględniający określone zasady i reguły. W pierwszym etapie najważniejsza jest prawidłowa diagnoza umiejętności komunikacyjnych dziecka, ocena możliwości jego postrzegania, funkcjonowania poszczególnych zmysłów oraz integrowania informacji zmysłowych, które do niego docierają (Smyczek 2006, Wojciechowska 2015). Następne działania powinny obejmować (Grycman 2009; Wojciechowska 2015):

  • wzbudzenie motywacji u dziecka do podejmowania kontaktu, a dalej – współpracy z osobą dorosłą,
  • nadawanie intencji komunikacyjnej dźwiękom i ruchom prezentowanym przez dziecko,
  • organizowanie wspólnego pola uwagi, np. poprzez zainteresowanie dzie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy