Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

6 marca 2018

NR 12 (Marzec 2016)

Metody terapii psychologicznej w zaburzeniach mowy

0 365

Złożone patomechanizmy zaburzeń mowy oraz ich różnorodne objawy sprawiają, że terapia nigdy nie jest prosta. Pacjenci z problemami logopedycznymi stanowią duże wyzwanie dla psychologów, którzy zwykle dysponują jedynie podstawową wiedzą z tego zakresu. Tymczasem wiele metod terapii psychologicznej może się przydać w pracy nad problemami logopedycznymi. Autorka wybrała sposoby, które sprawdziły się w jej pracy z dziećmi. Ilustruje je opisami przypadków, które dowodzą, że współpraca na linii psycholog-logopeda jest korzystna, a wręcz niezbędna.

 

Psycholog stoi często przed trudnym zadaniem: musi zgłębić istotę danego zaburzenia logopedycznego, zrozumieć mowę dziecka i dobrać odpowiednie metody terapii. Najczęściej nie obejdzie się bez ścisłej współpracy z logopedą prowadzącym, który scharakteryzuje problem, objawy i rokowania. Z uwagi na częste współwystępowanie problemów psychologicznych i logopedycznych psycholog musi wykonać przed rozpoczęciem terapii odpowiednią diagnozę, która znacznie ułatwi pracę.

Istnieją pewne charakterystyczne zaburzenia mowy, w których sama terapia logopedyczna nie będzie skuteczna, np. jąkanie czy mutyzm. Bardzo często dzieci wymagają również pomocy terapeutycznej prowadzonej przez psychologa. Powody, dla których dziecko z zaburzeniami mowy potrzebuje takiego wsparcia, są bardzo różne. 

Do najczęstszych możemy zaliczyć:

  • te, które towarzyszą zaburzeniom logopedycznym – nieprawidłowości w rozwoju emocjonalnym, zachowania agresywne, opozycyjne, buntownicze, nadmierna nieśmiałość, lękowość, zaburzenia snu, fobie, niska samoocena i wiele innych, 
  • zaburzenia o charakterze społecznym takie, jak: autyzm, zespół Aspergera oraz różne trudności w funkcjonowaniu z grupą rówieśniczą,
  • problemy neurologiczne, inteligencja niższa od przeciętnej, trudności szkolne,
  • trudności wychowawcze oraz problemy związane ze środowiskiem domowym: rozwód rodziców, śmierć bliskiej osoby, przeprowadzka, relacje z rodzeństwem, problemy z przestrzeganiem zasad i reguł,
  • kryzysy i sytuacje losowe.

Najczęściej problemy dzieci z zaburzeniami mowy nie różnią się znacząco od problemów pozostałych pacjentów. Jednakże w terapii dzieci logopedycznych należy uwzględnić specyfikę danego zaburzenia, odpowiednio dobierając techniki i metody psychologiczne.
 

Dobór terapii w przypadkach logopedycznych 

Dobór terapii zależy od problemu, jaki zdiagnozowano u pacjenta. Może ona  koncentrować się na nieprawidłowościach emocjonalnych, społecznych lub tylko na wsparciu funkcji intelektualnych. Czas jej trwania może być różny, ale najlepsze rezultaty osiąga się dzięki systematycznej terapii długoterminowej. Zdarza się również, że w niektórych przypadkach wystarczy tylko kilka lub kilkanaście spotkań. Klasyczna sesja terapeutyczna z samym dzieckiem powinna trwać 45 min, raz w tygodniu. Po wykonaniu pracy terapeutycznej z dzieckiem następuje kilkunastominutowa rozmowa z rodzicami, objaśniająca daną sesję, pojawiające się trudności, sukcesy, realizację zaleceń oraz pracę domową.
Niektórzy psychologowie w terapii dzieci stosują techniki charakterystyczne dla jednego konkretnego nurtu psychoterapeutycznego, najczęściej jednak postępowanie ma charakter eklektyczny, a formy terapii są różne. Z uwagi na mnogość teorii psychoterapeutycznych oraz różnych form pracy w niniejszym artykule zostaną przedstawione tylko wybrane i, w mojej opinii, najskuteczniejsze formy pomocy. 

Terapia poznawczo-behawioralna

Bardzo popularny i najczęściej wybierany jest nurt terapii poznawczo-behawioralnej (cognitive behaviour therapy – CBT). Przyjmuje się tu założenie, iż uczucia i zachowania są wynikiem myślenia. Terapia skupia się na związku pomiędzy aktem poznawczym, afektem i zachowaniem. Najlepiej ujmuje to poniższy schemat:
Terapia poznawczo-behawioralna, z uwagi na konieczność analizy zdarzeń, własnych myśli i odczuć, wymaga od pacjenta pewnej dojrzałości oraz normy umysłowej.

 

 

Terapia poznawczo-behawioralna, z uwagi na konieczność analizy zdarzeń, własnych myśli i odczuć, wymaga od pacjenta pewnej dojrzałości oraz normy umysłowej.
 

 

Model terapii poznawczo-behawioralnej zakłada w dużej mierze, że myślenie odgrywa główną rolę w wywoływaniu i podtrzymywaniu różnych zaburzeń. Sposób, w jaki interpretujemy zdarzenia, określają nasze uczucia i zachowanie. Zadaniem terapeuty jest pomoc dziecku w interpretacji wydarzeń i doświadczeń, rozpoznanie jego zniekształceń poznawczych, by zastąpić je bardziej pozytywnymi. Z uwagi na konieczność analizy zdarzeń, własnych myśli i odczuć wymagana jest od dziecka pewna dojrzałość oraz norma umysłowa. Najlepsze rezultaty ten rodzaj terapii przynosi u dzieci powyżej 10. r.ż. Nie ma jednak ograniczeń w jej stosowaniu i w niektórych przypadkach z powodzeniem można ją prowadzić nawet u pacjentów, którzy ukończyli 6. r.ż. Pewne elementy tej terapii, np.: eksperymenty i interwencje behawioralne, stosuje się u dzieci w wieku przedszkolnym.

Aby pracować technikami poznawczo-behawioralnymi z dziećmi poniżej 10. r.ż., trzeba je odpowiednio zmodyfikować, stosując konkrety w postaci: rysunków, historyjek, schematów, rozmaitych przykładów z życia codziennego, scenek itp. 

Techniki poznawczo-behawioralne bardzo dobrze sprawdzają się u dzieci z zaburzeniami lękowymi, a więc są z powodzeniem wykorzystywane w jąkaniu i mutyzmie selektywnym. Odnoszą one doskonały skutek również w terapii dzieci z szeroko rozumianymi problemami z zachowaniem i emocjami. Stosuje się rozmaite techniki pracy: rozpoznawanie myśli negatywnych, odróżnianie myśli od faktów, identyfikację emocji, ocenę nasilenia emocji, analizy zniekształceń poznawczych i wiele innych. 

Przykład zastosowania terapii poznawczo--behawioralnej u pacjenta logopedycznego

Ośmioletnia dziewczynka została zgłoszona na terapię z powodu jąkania i braku postępów w terapii logopedycznej. Dane z wywiadu oraz diagnozy wskazały na duże problemy ze snem: niemożność samodzielnego zasypiania, ciągłe lęki i niespokojny nastrój, wybudzanie się w nocy i przechodzenie do pokoju rodziców z towarzyszącym uczuciem panicznego lęku, liczne skargi somatyczne, jak duszności, problemy z połykaniem i szybkie bicie serca. Pacjentka uczestniczyła w grupowej terapii jąkania przez niecały rok, lecz nie zaobserwowano postępów. 
W pracy z dziewczynką przeanalizowano myśli, które towarzyszyły jej w ciągu codziennej aktywności oraz przed snem. Okazało się, że bardzo się bała śmierci we śnie. Sądziła, że gdy zamknie oczy, przestanie oddychać. Ciągle myślała o tym, czy dziś na pewno zaśnie. Wywoływało to w niej uczucie paniki, powodowało przyspieszone bicie serca i zaburzenia oddychania. Pacjentka myślała również o sobie, że jest beznadziejna i nic jej nie wychodzi. 

Dzięki dokładnej analizie myśli, przekonań, afektów i zachowań dziewczynki można było zastosować odpowiednie techniki zamiany negatywnych myśli i wypracować behawioralne strategie radzenia sobie z trudnościami. Systematyczna praca z zastosowaniem terapii poznawczo-behawioralnej przyniosła efekty: jąkanie prawie całkowicie ustało. W przypadku tej pacjentki pierwszą poprawę zaobserwowano po miesiącu. Dziecko uczęszczało na terapię psychologiczną przez cały rok szkolny. 

 

Terapia behawioralna 

Niezmiernie skuteczny sposób pomocy dzieciom daje terapia behawioralna. U jej podstaw leżą prawa uczenia się. Zgodnie z tym nurtem, wszystkie niepożądane zachowania zostały wyuczone, a w procesie terapii można się ich oduczyć. 
Omawiany rodzaj terapii wykorzystuje się z powodzeniem w pracy z dziećmi w każdym wieku. Można ją stosować w rozmaitych zaburzeniach komunikacji i zachowania. Szczególnie przydatna okazuje się dla dzieci ze spektrum całościowych zaburzeń rozwoju, niepełnosprawnych intelektualnie czy dzieci z zaburzeniami neurologicznymi. Procedury behawioralne są wprowadzane również w terapii dzieci lękowych czy w zaburzeniach zachowania. 

W ramach terapii behawioralnej stosuje się różne metody pracy: wzmacnianie zachowań pożądanych, np. gospodarkę żetonową, wygaszanie zachowań niepożądanych, uczenie się poprzez obserwację, systematyczną desensytyzację czy choćby techniki ze stosowaniem bodźców negatywnych, np. time-out. Przed zastosowaniem konkretnych procedur terapeuta musi dokonać szczegółowej analizy zachowania, które chce zmienić. W tym celu często wykorzystuje się specjalne arkusze zapisu i obserwacji. 

Przykład zastosowania terapii behawioralnej u pacjenta logopedycznego

Chłopiec w wieku 4 lat i 3 miesięcy został zgłoszony do psychologa na badania z powodu ORM. Diagnoza wykazała opóźnienie rozwoju funkcji percepcyjno-motorycznych oraz problemy z samodzielnym spaniem. Pacjent nie przejawiał żadnych nasilonych lęków, ale chciał spać tylko z rodzicami. Każda próba odstawienia dziecka do jego pokoju kończyła się wybuchem złości, płaczu oraz zachowaniami agresywnymi. W rozmowie okazało się, że maluch od najmłodszych lat spał prawie wyłącznie z rodzicami, w ich łóżku. 
Rodzicom zaproponowano terapię pedagogiczną, która miała wyrównać deficyty w rozwoju, oraz terapię behawioralną. We współpracy z opiekunami zastosowano metody żetonowe oraz desensy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy