Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

25 marca 2020

NR 36 (Marzec 2020)

Zastosowanie technik behawioralno - poznawczych w terapii jąkania metodą wystukiwania sylab

96

W jaki sposób można wykorzystać specyfikę terapii behawioralnej i poznawczej w pracy z pacjentem jąkającym się.

Terapia behawioralna

W terapii behawioralnej, której prekursorem był Watson John Broadus, koncentrujemy się na zachowaniu pacjenta. Dotyczy ona usprawnienia zachowań deficytowych w zakresie umiejętności podstawowych, takich jak: wykonywanie poleceń, koncentracja i utrzymanie uwagi, naśladowanie niewerbalnych gestów, zabaw oraz ćwiczeń grafomotorycznych, dopasowywanie i sortowanie, rozumienie mowy, komunikowanie się, umiejętności szkolne, społeczne, samoobsługa, zabawa i spędzanie wolnego czasu. Techniki wykorzystywane w terapii behawioralnej to przede wszystkim: wygaszanie, wykluczanie i hiperkorekcja. Znaczna ich część znajduje zastosowanie w terapii jąkania.
Cele terapii behawioralnej w terapii jąkania:

  • rozwijanie zachowań deficytowych, przy czym nazywamy nimi te zachowania, które uważa się za normalne i pożądane u dziecka w pewnym wieku i w pewnych okolicznościach, a które u danego dziecka występują rzadko lub wcale; taka sytuacja zachodzi w autyzmie, ale także u dzieci jąkających się, które wykazują tendencję do nieodzywania się w wielu sytuacjach wymagających komunikacji werbalnej,
  • redukowanie zachowań niepożądanych (np. nieprawidłowe reakcje emocjonalne); redukujemy niewłaściwe nabieranie powietrza, wtrącanie embolofrazji i zwrotów retardacyjnych. Praca nad redukowaniem zachowań niepożądanych jest najtrudniejszym, ale zarazem najważniejszym obszarem terapii,
  • generalizowanie i utrzymywanie efektów terapii; można powiedzieć, że zachowanie jest zgeneralizowane wówczas, gdy ma charakter trwały, pojawia się w różnych środowiskach, w obecności różnych osób oraz rozszerza się na zachowania pokrewne (stosowanie metody wystukiwania sylab w różnych sytuacjach społecznych).

Terapia poznawcza

Terapia poznawcza jest aktywną, dyrektywną, ograniczoną w czasie, mającą strukturę terapią, opartą na teoretycznych zasadach. Centralną kwestią w praktyce terapii poznawczej jest sformułowanie przypadku, który łączy teorię i jej zastosowanie. Sformułowanie odzwierciedla hipotezy terapeuty o psychologicznych mechanizmach leżących u podstaw trudności pacjenta. Precyzuje negatywne automatyczne myśli, założenia i kluczowe przekonania danej osoby i wskazuje hipotezy na temat podtrzymujących je procesów. Sformułowanie dostarcza racjonalnych podstaw i konstrukcji do wyboru technik interwencji. Terapia jest wspólnie rozwijana jako część pogłębiającej się relacji współpracy terapeuty z pacjentem; może pomagać pacjentom zrozumieć i unormować ich problemy.
Główne strategie w terapii poznawczej:

  • pomoc pacjentowi i jego rodzicom bądź partnerom w identyfikacji i weryfikacji nieprzydatnych treści poznawczych, które stanowią podłoże powtarzających się negatywnych wzorców reakcji emocjonalnych i zachowań,
  • rozwój i sprawdzanie nowych, bardziej dostosowanych treści poznawczych, co może spowodować bardziej pozytywne doświadczenie siebie, innych i świata; jest to inne umiejscowienie jąkania, z naczelnego problemu egzystencjalnego na pewien problem w komunikowaniu się.

Terapia poznawczo-behawioralna

W większości publikacji dotyczących omawianej koncepcji terapeutycznej występuje termin „terapia poznawczo-behawioralna”. Ma to swoje uzasadnienie we wspólnym podłożu teoretycznym obu koncepcji – założeniu, że procesy uczenia się determinują zachowania (terapia behawioralna), nabywanie oraz utrwalanie przekonań i sposobu widzenia świata (terapia poznawcza). Na obraz współczesnej terapii poznawczo-behawioralnej najsilniej wpłynęły założenia teoretyczne oraz wyniki badań nauk o poznaniu, szczególnie psychologii poznawczej, a także rozwój wiedzy dotyczącej psychofizjologicznych i neuropsychologicznych mechanizmów powstawania i leczenia zaburzeń psychicznych. W praktyce natomiast psychoterapia poznawcza jest stosowana razem z metodami wywodzącymi się z modelu behawiorystycznego. Jak to bywa z przenikaniem się różnych koncepcji, nie można podać konkretnej daty powstania teorii czy modelu łączącego te nurty, do tej pory funkcjonujące osobno.
Jednak bez względu na nazwę danej formy terapii wspólnym mianownikiem jest wykorzystanie w procesie poprawy dobrostanu pacjenta metod poznawczych i behawioralnych w różnych proporcjach.
Terapia poznawczo-behawioralna przeszła w ciągu niemal 80 lat ewolucję – od terapii behawioralnej, poprzez terapię poznawczą, aż do form terapii określanych obecnie mianem „trzeciej fali”.

Elementy behawioralne w terapii jąkania metodą wystukiwania sylab

Terapia poznawczo-behawioralna jest obecnie szeroko stosowana w leczeniu różnych zaburzeń. Istnieje wiele jej odmian (np.: dialektyczna terapia behawioralna, system psychoterapii oparty na analizie behawioralnej i poznawczej). W opisywanej przez nas terapii jąkania stosujemy różne elementy należące do terapii zarówno poznawczej, jak i behawioralnej. Wychodzimy z założenia, że poprzez wpływ na procesy poznawcze można osiągnąć zmianę emocjonalną i behawioralną, a w końcu doprowadzić do zmiany przystosowawczego sposobu funkcjonowania. Poniżej przedstawimy techniki stosowane w naszej metodzie, charakterystyczne dla metody zarówno poznawczej, jak i behawioralnej.
Podstawowe cele terapii behawioralnej w terapii jąkania metodą wystukiwania sylab:

  • niedopuszczanie do zachowań trudnych (jąkania) – odraczanie, hamowanie – ćwiczenia,
  • wygaszanie zachowań (emocji) niepożądanych (niepłynności mówienia, współruchów, tików i embolofrazji, lęku – w tym lęku antycypacyjnego),
  • zastępowanie niepożądanych zachowań innymi (etapy upłynniania mowy).

Niedopuszczanie do trudnych zachowań

Zachowania trudne są w literaturze określane różnymi nazwami. Są to takie działania, które w znacznym stopniu ograniczają lub nawet uniemożliwiają uczenie się, codzienne funkcjonowanie oraz dostęp do miejsc użyteczności publicznej. Zachowania trudne w terapii jąkania to: brak współpracy przy wykonywaniu ćwiczeń, odmawianie wykonywania poleceń, wycofywanie się z komunikacji. Zachowaniem trudnym jest także sama niepłynność mówienia, która uniemożliwia codzienne funkcjonowanie.
Metoda: wprowadzanie konsekwencji, unikanie bodźców rozpraszających, zachowanie stałości zajęć terapeutycznych (zajęcia podzielone na części; każda z nich jest z góry określona).

Wygaszanie zachowań niepożądanych

Wygaszanie to zaprzestanie wzmacniania niepożądanych zachowań. Wygaszanie współruchów (tików) polega na ignorowaniu niepożądanego zachowania, brak uwagi ze strony prowadzącego oraz grupy. Należy stanowczo reagować na komentarze, przypominać zasady obowiązujące na zajęciach, np. o braku komentarzy dotyczących innych. Wygaszanie można tez stosować ze wzmacnianiem pozytywnym – 
np. komunikatem, który zwraca uwagę na fakt, że pacjent poradził sobie z problemem: „Cieszę się, że dziś nie wkładałeś do ust rąk, gdy zaczynałeś mówić”.

Zastępowanie zachowań niepożądanych innymi

Do takich nowych zachowań należą np. mówienie wsparte gestem (mowie towarzyszy lekkie uderzenie otwartą dłonią dominującej ręki w udo), zwolnienia tempa mówienia przy jednoczesnym zachowaniu cech prozodycznych wypowiedzi, przygotowanie treści wypowiedzi w trakcie nabierania powietrza (wdechu), wyrobienie nawyku nabierania powietrza przed wypowiedzią i w trakcie wypowiedzi.

Etapy upłynniania mowy

  1. Uczenie sylabizowania (ten etap powinien być krótki, aby nie powstał efekt skandowania).
  2. Uczenie samogłosek w określonej kolejności – wymawianie samogłosek, następnie – sylab legato, czyli płynnie przechodząc z jednej sylaby w drugą.
  3. Stosowanie metody przeciągania (na wyrazach i krótkich zwrotach); słowa i zwroty wymawiamy płynnie, przeciągając samogłoski z zachowaniem wszystkich cech prozodycznych wypowiedzi z wyjątkiem tempa mowy, które jest zwolnione. Przy zwrotach nie stosujemy przerw między wyrazami.
  4. Stosowanie nowego sposobu mówienia we wszystkich sytuacjach ćwiczeniowych.
  5. W miarę postępów terapii pacjent powinien stosować ten sposób mówienia również w codziennych sytuacjach komunikacyjnych.
  6. Dalszy ciąg terapii odbywa się poza gabinetem; rodzice stają się terapeutami swoich dzieci. W przypadku osób dorosłych staramy się włączać partnerów życiowych.

Chwalenie

Pochwały są jedną z podstawowych technik behawioralnych, dzięki którym możemy wzmacniać pożądane zachowanie. Stosowane na zajęciach, przede wszystkim motywują, budują pozytywną samoocenę, utrwalają zachowania, informują, co jest zachowaniem dobrym, akceptowalnym i pożądanym przez dorosłych.
Strategia chwalenia:

  1. Ustalenie, jakie zachowania (czynności) chcę wzmacniać (w początkowym okresie terapii wzmacniam używanie ręki przy mówieniu, w kolejnym etapie – prawidłowe wystukiwanie).
  2. Obserwacja i chwalenie, gdy pożądane zachowanie się pojawi (podczas zajęć zaznaczanie na planszy, kto pracował, używał ręki przy mówieniu, był aktywny itp.).
  3. Utrwalenie zachowania powoduje pozbawienie pochwał tego konkretnego zachowania (gdy dzieci pamiętają o używaniu ręki, plansza zostaje zamieniona na inne zachowanie, np. ćwiczenie w domu).

Osoby jąkające są bardzo wrażliwe emocjonalnie i mają niezwykłe poczucie sprawiedliwości, dlatego chwalenie musi być konsekwentne i sprawiedliwe.

Dostrzeganie pozytywów

Dostrzeganie pozytywów i zwracanie uwagi na pozytywne wydarzenia oraz podkreślanie ich w kontekście zachowań dziecka to jedna z podstawowych technik behawioralnych. Każda grupa ma dziennik, w którym terapeuta zapisuje, co pozytywnego wydarzyło się na zajęciach, czy dzieci używały ręki do mówienia, chętnie odpo...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy