Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

21 listopada 2018

NR 28 (Listopad 2018)

Program Integracji Odruchów według INPP jako metoda wspomagania rozwoju dzieci z zaburzeniami mowy

0 313

Oceniając rozwój dziecka z trudnościami w obszarze mowy i (lub) komunikacji, terapeuta musi brać pod uwagę stan funkcjonowania podstawowych zmysłów i stopień rozwoju odruchów pierwotnych i posturalnych.

Dzieci wymagające pomocy logopedycznej ze względu na trudności w obszarze mowy i komunikacji mogą prezentować inne niespecyficzne dla podstawowego rozpoznania trudności rozwojowe, a zagadnienie wczesnej diagnozy problemów neurorozwojowych (szczególnie deficytów w zakresie rozwoju i dojrzewania odruchów pierwotnych i posturalnych) oraz problemów przetwarzania sensorycznego jest szczególnym przedmiotem zainteresowania terapeutów mających możliwość obserwowania rozwoju dzieci w dłuższej perspektywie czasowej. Częstokroć bowiem rodzice szukający pomocy dla siebie i swoich dzieci spotykają się z twierdzeniami specjalistów: „ma jeszcze czas”, „wyrośnie”, „dojrzeje”, „jest jeszcze za małe na diagnozę” itp.

Odruchy są pierwszym źródłem podstawowych umiejętności ruchowych, dostarczają wrodzonej odpowiedzi na podstawowe bodźce sensoryczne i ułatwiają pojawianie się specyficznych reakcji ruchowych na określoną sytuację. Rozwój ośrodkowego układu nerwowego polega na stopniowym przejmowaniu kontroli wyższych partii mózgu (kory mózgowej) nad niższymi (ośrodkami podkorowymi). Przedłużająca się aktywność ośrodków podkorowych i dominacja czynności odruchowych nad czynnościami celowymi, dowolnymi wpływa negatywnie na zachowanie, emocjonalność i umiejętność uczenia się.

W ocenie neurorozwojowej, a także w późniejszej terapii warto posiłkować się koncepcją stworzoną przez Petera Blythe 'a oraz Sally Goddard-Blythe w INPP (The Institute for Neuro-Physiological Psychology – Instytut Psychologii Neurofizjologicznej) w Chester. Koncepcja ta zakłada, że donoszony przeciętny noworodek, który rodzi się z prawidłowym wyposażeniem odruchowym (odruchy pierwotne), powinien dzięki realizacji kamieni milowych (prawidłowe leżenie, turlanie się, pełzanie, czworakowanie, siadanie, wstawanie) wykształcić dojrzalsze reakcje odruchowe (odruchy posturalne) oraz działani celowe. Dzieje się tak dlatego, że odruchy pierwotne są hamowane lub kontrolowane przez wyższe ośrodki w mózgu jeszcze w 1. r.ż. Badacze z INPP w Wielkiej Brytanii i Szwecji uważają, że specyficzne wzorce ruchowe, które powstają w pierwszych miesiącach życia, zawierają w sobie naturalny czynnik hamujący odruchy, więc jeżeli dziecko nigdy nie wykonywało tychże ruchów w prawidłowej kolejności bądź jeśli wystąpiły czynniki uznawane przez specjalistów za obciążające, odruchy pierwotne mogą pozostać aktywne w ciele i mogą zakłócać rozwój różnych funkcji (ruchowych, poznawczych bądź emocjonalnych).

Przedłużająca się aktywność ośrodków podkorowych i dominacja czynności odruchowych nad czynnościami celowymi, dowolnymi wpływa negatywnie na zachowanie, emocjonalność i umiejętność uczenia się.

Dysfunkcje w integracji (niewyhamowanie) odruchów pierwotnych bądź niepełny rozwój odruchów posturalnych – występujący przy braku uszkodzeń neurologicznych – został nazwany przez specjalistów z INPP niedojrzałością neuromotoryczną (neuromotor immaturity, NMI; wcześniej: opóźnieniem neurorozwojowym – neurodevelopmental delay, NDD).

Niedojrzałość neuromotoryczna oznacza zatem przedłużające się nagromadzenie odruchów pierwotnych powyżej 1. r.ż. oraz brak lub występowanie niedojrzałych odruchów posturalnych powyżej 3,5 r.ż. Podejrzewa się, że nieprawidłowe odruchy mogą być jedną z przyczyn specyficznych trudności w nauce oraz niedojrzałego zachowania. Natomiast jako czynniki ryzyka dla powstania opóźnienia neurorozwojowego wymienia się głównie: problemy w czasie ciąży i porodu (zapłodnienie in-vitro, długotrwałe wymioty w ciąży, przeżycie silnego lub długotrwałego stresu, konieczność dłuższego leżenia, konieczność leczenia antybiotykami, cięcie cesarskie lub inny trudny poród, poród wywoływany, poród przedwczesny lub opóźniony więcej niż 2 tyg. po terminie, niedotlenienie okołoporodowe, niska waga urodzeniowa, działanie substancji teratogennych), infekcje bakteryjne i wirusowe z wysoką temperaturą występujące w okresie niemowlęctwa, liczne infekcje ucha środkowego, urazy głowy.

Odruchy

Dla terapeutów INPP występowanie lub brak odruchów pierwotnych i posturalnych podczas kluczowych etapów rozwoju stanowi wiarygodny wskaźnik dojrzałości ośrodkowego układu nerwowego, co jest szczególnie ważne w ocenie gotowości do nauki. Jeśli odruchy pierwotne nie wygasną, a odruchy posturalne się nie wykształcą, może to kolidować z rozwojem bardziej złożonych umiejętności. Wyróżnia się trzy główne grupy odruchów:

  • Odruchy wewnątrzłonowe (wewnątrzmaciczne) – pojawiają się w okresie płodowym, między 5. a 7. tygodniem życia po poczęciu; charakterystycznym elementem tych odruchów jest reakcja ucieczki i cofanie od szkodliwych bodźców; są to reakcje obronne przekazywane na poziomie rdzenia kręgowego.
  • Odruchy pierwotne – pojawiają się w okresie życia płodowego (od 9. tyg. po poczęciu); powinny być obecne przy porodzie, gdyż ich zadaniem jest wspieranie dziecka w procesie narodzin (odpowiednie wstawienie główki do kanału rodnego, przechodzenie przez kanał rodny, prawidłowe obrócenie głowy przy opuszczaniu kanału rodnego) i w pierwszych tygodniach życia, zanim zostaną ukształtowane połączenia z wyższymi ośrodkami w mózgu; odruchy te są niezbędne do treningu ruchowego, aby na ich podstawie mogły się wykształcić ruchy dowolne; są wygaszane przez rozwijający się mózg między 6. a 12. m.ż., są przekazywane na poziomie pnia mózgu.
  • Odruchy posturalne (postawy) – pojawiają się po urodzeniu; powinny być w pełni wykształcone w wieku 3,5 lat; pozostają obecne przez całe życie; są kontrolowane na poziomie śródmózgowia oraz mózgu, za wyjątkiem odruchu prostującego głowę – optycznego, który jest kontrolowany z poziomu kory mózgowej.

Wskutek wypadku lub innego uszkodzenia wyższych ośrodków mózgu (np. chorób neurodegeneracyjnych), kiedy zniszczeniu ulegają specyficzne drogi nerwowe, odruchy posturalne mogą zaniknąć, natomiast ponownie mogą pojawić się odruchy pierwotne.
Dla oceny dojrzałości neuromotorycznej u dziecka bez uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego kluczowe znaczenie ma identyfikacja obecności niewyhamowanych odruchów pierwotnych. Poniżej przedstawiono poszczególne odruchy pierwotne oraz umiejętności, na które mogą one mieć wpływ, jeśli pozostają aktywne u dziecka w starszym wieku.

Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS) – zachowanie odruchu może mieć wpływ na:

  • koordynację ręka – oko, tj. trudności takie jak zdolność do kontrolowania ramienia i dłoni podczas pisania,
  • zdolność przekroczenia pionowej linii środkowej ciała, np. praworęczne dziecko może mieć trudność z pisaniem po lewej stronie kartki,
  • rozbieżność pomiędzy wypowiedziami ustnymi i pisemnymi,
  • rozwój poprzecznych ruchów gałek ocznych, takich jak wodzenie wzrokiem, które jest niezbędne do czytania i pisania,
  • kontrolę automatycznego utrzymania równowagi,
  • dwustronną (bilateralną) integrację – zróżnicowane i zintegrowane wykorzystanie obu stron ciała,
  • rozwój lateralizacji, np. skrzyżowaną lub nieustaloną.

Symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS) – zachowanie odruchu może mieć wpływ na:

  • integrację górnych i dolnych części ciała, np. podczas pływania,
  • postawę podczas siedzenia – skłonność do pokładania się na biurku,
  • stopień rozwinięcia napięcia mięśniowego,
  • koordynację ręka – oko,
  • umiejętność usiedzenia w jednym miejscu,
  • koncentrację uwagi.


Odruch Galanta – zachowanie odruchu może mieć wpływ na:

  • umiejętność usiedzenia w jednym miejscu,
  • uwagę,
  • koordynację,
  • postawę,
  • moczenie nocne,
  • skrzywienie kręgosłupa – skoliozę.


Toniczny odruch błędnikowy (TOB) – zachowanie odruchu może mieć wpływ na:

  • problemy posturalne – szczególnie podwyższone lub obniżone napięcie mięśniowe,
  • tendencję do chodzenia na palcach,
  • równowagę,
  • chorobę lokomocyjną,
  • trudności w zakresie oceny kierunku i przestrzeni,
  • ruchy gałek ocznych, wpływające na czytanie,
  • percepcję wzrokową wpływającą na czytanie i pisanie,
  • niechęć do aktywności fizycznej – szczególnie podczas lekcji WF.

Odruch Moro – zachowanie odruchu może mieć wpływ na:

  • nadwrażliwość,
  • nadreaktywność,
  • słabą kontrolę impulsów,
  • nieumiejętność ignorowania bodźca – wpływ na koncentrację uwagi, zwiększenie rozpraszalności,
  • przeciążenie sensoryczne,
  • lęk,
  • stabi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy