Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

5 marca 2018

NR 11 (Styczeń 2016)

Diagnoza psychologiczna w logopedii

0 364

Logopeda w swojej pracy spotyka się z różnymi przypadkami. Często wymagają one konsultacji psychologicznej. Z uwagi na rosnącą grupę dzieci z zaburzeniami mowy i zachowania logopedzi coraz częściej sięgają po pomoc innych specjalistów, w tym psychologów. Aby osiągnąć satysfakcjonujące rezultaty terapeutyczne, konieczna jest współpraca na linii nie tylko logopeda – rodzic, ale również logopeda – psycholog.

Do najczęstszych zaburzeń mowy wymagających interwencji psychologicznej zaliczamy jąkanie i mutyzm, silnie związane ze sferą emocjonalną dziecka. Logopeda może również skierować pacjenta do psychologa, gdy przypuszcza, że opóźniony rozwój mowy jest niesamoistny, a u jego podłoża może leżeć np. upośledzenie umysłowe, niedosłuch, autyzm czy wady rozwojowe OUN.

Często, gdy nie ma zadowalających postępów w terapii, a logopeda wykorzystał już wszystkie możliwe sposoby pracy, przydatna może okazać się pomoc psychologa. Przyczyny problemów z mową mogą mieć źródło w osobowości pacjenta, relacji dziecka z rodzicem, kłopotach w kontaktach z rówieśnikami. Dziecko może mieć problemy z nauką czytania i pisania, wykazywać trudności grafomotoryczne, kłopoty z koncentracją uwagi.
W ostatnich latach pojawił się także problem wielojęzyczności i wielokulturowości. Zjawiska te mogą rodzić różnego rodzaju trudności – nie tylko logopedyczne, ale też emocjonalne i społeczne. Wówczas warto się zastanowić nad pomocą psychologiczną. 

Jąkanie a diagnoza psychologiczna

Jąkanie to nie tylko skurcze mięśni oddechowych, fonacyjnych czy artykulacyjnych, ale przede wszystkim psychika. Dziecko może bardzo dobrze opanować wszystkie techniki i metody związane z terapią i regularnie uczestniczyć w zajęciach, a mimo to nie osiągać satysfakcjonującej poprawy. Wszystko zależy, oczywiście, od stopnia i nasilenia niepłynności, a także wielu innych czynników: zdrowia somatycznego, wieku dziecka, szkoły itp. W szczególności trzeba jednak przyjrzeć się sferze emocjonalnej, osobowościowej i rodzinnej pacjenta. Każde dziecko, które trafia do logopedy z podejrzeniem jąkania, powinno przejść diagnozę psychologiczną, pomocną w wykryciu mechanizmów powodujących nasilenie zaburzenia.

Co dokładnie robi psycholog? Przede wszystkim przeprowadza bardzo szczegółowy wywiad (anamnezę) z rodzicem. Specjalista musi się dowiedzieć, jak przebiegała ciąża, poród i jak rozwijało się dziecko, jak wyglądają jego relacje z rówieśnikami, czy dobrze śpi, czy przyjmuje jakieś leki, ile ma zajęć dodatkowych, czy ma jakieś problemy szkolne, czy ma dobre warunki w domu. Te i wiele innych informacji stanowią podstawę do sformułowania hipotez oraz celów diagnostycznych. Na tej podstawie psycholog może zaproponować rodzicowi sposób diagnozy: czy zająć się badaniem sfery emocjonalnej, społecznej, szkolnej, rodzinnej, czy też intelektualnej. Z wywiadu często wynika, że konieczna jest diagnoza kompleksowa, obejmująca wszystkie wymienione sfery. Proces diagnostyczny jest wówczas dłuższy, wymaga więcej czasu. Przeciętna liczba spotkań diagnostycznych wynosi około czterech, w przypadkach bardziej skomplikowanych – nawet około siedmiu. 

Po zebraniu szczegółowych informacji psycholog przystępuje do nawiązania kontaktu z dzieckiem i zastosowania odpowiednich metod diagnostycznych. W przypadku jąkania będzie to głównie diagnoza problemów emocjonalnych, społecznych i rodzinnych. W takiej diagnozie są stosowane najczęściej testy i zabawy o charakterze projekcyjnym, kwestionariusze osobowości, różne skale nastroju, specjalne testy do diagnozy relacji rodzinnych, schematy wywiadów ustrukturalizowanych z rodzicem pod kątem konkretnej jednostki chorobowej, np.: zespołu hiperkinetycznego, całościowych zaburzeń rozwoju czy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Zebrany materiał diagnostyczny jest poddawany szczegółowej analizie, interpretacji oraz obliczeniom; wiele wyników należy odnieść do norm wiekowych. Wnioski z badań przedstawiane są rodzicom na osobnym spotkaniu bez dziecka, zwanym potocznie omówieniem. 

W przypadku dzieci jąkających się diagnoza najczęściej ujawnia ich ogromną wrażliwość oraz tendencję do przeżywania różnych lęków. Bardzo często rodzic musi się również zmierzyć z informacjami dotyczącymi środowiska rodzinnego. W trakcie badań dzieci często ujawniają różne nieprawidłowości w funkcjonowaniu rodzinnym: faworyzowanie rodzeństwa, obciążanie dziecka zajęciami dodatkowymi, nieprzestrzeganie zaleceń logopedycznych w domu, kłótnie rodzicielskie, zdrady małżeńskie, brak czasu dla dziecka i wiele innych. Niektóre informacje związane z rodziną celowo nie są ujawniane w trakcie wywiadu, a w niektórych przypadkach rodzic nie zdaje sobie sprawy, iż dane zjawiska mogą mieć wpływ na jąkanie. 

Szczegółowe omówienie wyników badań obrazuje rodzicowi przyczyny niepowodzeń w terapii niepłynności mowy i pozwala sformułować odpowiednie zalecenia, np.: podjęcie psychoterapii rodzinnej, zwiększenie kontaktów z ojcem czy rozmowę z nauczycielem w sprawie klasowego dręczyciela. Jeśli badania wykryją nieprawidłowości w sferze emocjonalnej, np.: neurotyzm, wysoki poziom lęku i niepokoju, silne napięcie, nieśmiałość, należy zaproponować udział dziecka w terapii psychologicznej. Wówczas dla osiągnięcia sukcesu konieczne jest połączenie sił logopedycznych i psychologicznych. 

Czasami w badaniach wychodzą różne deficyty parcjalne związane z obniżeniem funkcjonowania niektórych analizatorów i funkcji poznawczych. Takie nieprawidłowości również mogą mieć bardzo duży wpływ na jąkanie. Dziecko może gorzej radzić sobie w przedszkolu lub szkole, co wywołuje stres i napięcie skutkujące wzmożeniem jąkania. Współpraca logopedy i psychologa w zaburzeniach płynności mowy jest niekiedy konieczna i pozwala znacząco przyspieszyć efekty terapeutyczne. Logopeda często zajmuje się tylko „techniczną” stroną pomocy dziecku i wyposaża je w odpowiednie „narzędzia” do radzenia sobie z niepłynnością. Psycholog może uzupełnić diagnozę o przyczynę problemów dziecka i zapewnić mu terapię wspomagającą radzenie sobie z emocjami. 

Kiedy do psychologa? (opis przypadku ośmioletniej Patrycji)

Dziewczynka została zgłoszona do psychologa z powodu braku postępów w terapii jąkania, nieradzenia sobie z emocjami oraz problemów rozwodowych rodziców. W rozmowie z matką okazało się, że ojciec wyprowadził się z domu ze starszą córką, obwiniając za rozwód matkę. Kontakty Patrycji z ojcem były chaotyczne.

Ciąża matki przebiegała prawidłowo, a zakończyła się cesarskim cięciem ze wskazań okulistycznych. Dziecko uzyskało 10 pkt. w skali Apgar. Rozwój ruchowy przebiegał z opóźnieniem, rozwój mowy natomiast był poprawny, ale w przedszkolu dziecko uczęszczało do logopedy z powodu sygmatyzmu. Patrycja poprawnie nawiązywała i podtrzymywała kontakty społeczne. W sferze edukacyjnej matka zgłosiła problemy w nauce czytania i pisania. 

Wyniki badań psychologicznych wskazały na przeciętne ogólne możliwości poznawcze. Kształtująca się powyżej przeciętnej inteligencja praktyczna nieznacznie przewyższała przeciętne zdolności słowne. Dodatkowe badania ujawniły obniżone osiągnięcia szkolne, takie jak czytanie i pisanie, świadomość fonologiczną, sprawność grafomotoryczną, dekodowanie wyrazów. Zostało stwierdzone ryzyko dysleksji rozwojowej. 
Badania sfery emocjonalnej wykazały poprawne rozpoznawanie, nazywanie oraz interpretowanie stanów emocjonalnych. Dziewczynka jednak nie zawsze chętnie mówiła o swoich uczuciach, wykazywała obniżone samopoczucie oraz samoocenę. Widoczna była bardzo silna więź z mamą, silne przeżywanie sytuacji rodzinnej, przeprowadzki i rozłąki z tatą i siostrą. 

Dzięki otrzymanym wynikom badań dziewczynce zaproponowano odpowiednie formy terapii pedagogicznej, które korzystnie wpłynęły na jej szkolne sukcesy. Matka otrzymała pomoc psychoterapeuty rodzinnego, a Patrycja podjęła terapię psychologiczną. Praca z dziewczynką koncentrowała się na umiejętności wyrażania myśli i uczuć, wspieraniu samooceny, pewności siebie i odwagi. W kolejnych etapach praca skupiała się na relacjach z ojcem. Niepłynność mowy całkowicie się wyciszyła. Dziewczynka stała się pewniejsza siebie, zaczęła brać udział w konkursach oraz zajęciach tanecznych. Patrycja nadal uczęszczała jednak na terapię celem poprawy kontaktów z ojcem. 

Mutyzm a diagnoza psychologiczna

W swojej pracy logopedzi często napotykają trudności w nawiązaniu satysfakcjonującego kontaktu z dzieckiem z mutyzmem selektywnym. Nierzadko pojawiają się również problemy w prowadzeniu dalszej terapii. Tymczasem nie warto spieszyć się w terapii dziecka z mutyzmem. Zwykle jest ona bardzo żmudna i długotrwała. Czasami przez wiele miesięcy trzeba pracować nad wytworzeniem samej relacji terapeutycznej. Jeśli logopeda napotyka opór ze strony pacjenta, warto zwrócić się do psychologa, który przeprowadzi rzetelną diagnozę sfery emocjonalnej dziecka. Oprócz wyczerpującego wywiadu z rodzicami najczęściej są wówczas stosowa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy