Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnozowanie w stosowaniu komunikacji wspomagającej i alternatywnej

Artykuły z czasopisma | 5 marca 2018 | NR 11
479

Komunikacja wspomagająca i alternatywna (ang. augmentative and alternative communication, AAC) jako dziedzina oferuje szeroki wachlarz pomocy komunikacyjnych i strategii umożliwiających porozumiewanie się tym, którzy zupełnie nie mówią, lub uzupełnienie, wsparcie wypowiedzi w przypadku osób używających zrozumiałej mowy częściowo. Niekiedy narzędzia oferowane przez AAC są potrzebne tylko do ekspresji językowej, kiedy indziej – konieczne, by osoba rozumiała kierowane do niej komunikaty. Aby podejmować adekwatne i skuteczne działania z użyciem AAC na różnych etapach interwencji, niezbędne są dane diagnostyczne zbierane przez zespół terapeutyczny.

Modele  AAC

Istnieje wiele modeli diagnozy w AAC stosowanych w zależności od etapu interwencji (czy to kandydat, czy użytkownik AAC), wieku i stanu osób z trudnościami w komunikacji, profilu planowanych działań (tabela 1). 

 

Tabela 1. Modele diagnozy stosowane wobec kandydatów i użytkowników alternatywnych wspomagających metod porozumiewania się, opracowanie własne

Diagnoza

Kandydat
na użytkownika AAC

Użytkownik AAC
(osoba, która już używa systemu AAC)

Diagnoza rozwojowa: 
Badanie aktualnych umiejętności: pragmatycznych, językowych, poznawczych, sensorycznych, ruchowych, dotyczących zachowania,
Badanie warunków komunikacji: partnerów komunikacji i ich zachowań, doświadczeń społecznych osoby niemówiącej, potencjalnych okazji do uczenia się bardziej efektywnych sposobów komunikacji,

Badanie potrzeb związanych ze słownictwem, transmisją wypowiedzi, partnerami (odbiorcami) komunikacji, pozycjami i miejscami, w których system powinien być dostępny

Rozpoznawanie umiejętności, warunków i potrzeb kandydata, by budować system AAC: dobierać pomoce i strategie komunikacji

Rozpoznawanie umiejętności, warunków i potrzeb użytkownika, by weryfikować (poprawiać) system AAC: format systemu, pomoce w porozumiewaniu się, organizację słownictwa, dostęp do systemu komunikacji (sposób używania), stosowane strategie

Diagnoza uczestnictwa

Identyfikowanie barier i zasobów, by poprawiać aktywne, językowe uczestnictwo osoby w życiu społecznym

Diagnoza kompetencji komunikacyjnych i efektywności komunikacji

Rozpoznawanie aktualnych umiejętności używania systemu AAC, by planować naukę kolejnych na rzecz poprawy kompetencji komunikacyjnej i efektywności komunikacji

 

W jakich przypadkach stosować AAC?

Pierwsze pytanie, jakie zadają sobie terapeuci gotowi zastosować AAC wobec nowej osoby, brzmi: „Czy w ogóle to zrobić w przypadku mojego podopiecznego, ucznia, pacjenta?”. Pytanie to, jako kluczowe przed interwencją AAC, stawiano sobie w latach 70. i 80. ubiegłego wieku. Dominowała tendencja, by sprawdzić, czy kandydat spełnia wiele warunków wstępnych, niezbędnych – jak się wówczas uważało – do stosowania AAC, czy jest na to gotowy lub czy nie jest za późno. Często okazywało się, że istnieje pretekst, by zaniechać budowania mu systemu AAC, np. zbyt nisko funkcjonuje poznawczo, jest zbyt mały i jeszcze nie wypróbowano innych sposobów wspomagania rozwoju mowy, trafił do terapeuty zbyt późno albo zbyt wiele potrafi, zwłaszcza – zbyt wiele potrafi powiedzieć, aby otrzymać dodatkową pomoc. Już w latach 90. na podstawie praktyk oraz wyników badań naukowych specjaliści na zawsze odstąpili od takiego przesiewowego podejścia. Współczesne stanowisko profesjonalistów jest jednoznaczne: każda osoba niezdolna do realizacji codziennych potrzeb komunikacyjnych z użyciem naturalnej mowy wymaga zastosowania wspomagających lub alternatywnych metod porozumiewania się (Beukelman, Mirenda, 2005). Dotyczy to dzieci, młodzieży i dorosłych, zarówno tych, którzy w ogóle nie mogą mówić, jak i tych, których mowa jest nie dość rozwinięta, niezrozumiała, niefunkcjonalna – a przez to niewystarczająca do satysfakcjonującej komunikacji. Ta druga grupa to na ogół osoby uczące się mowy, np. dzieci z opóźnieniem rozwoju mowy, dorośli odzyskujący umiejętność mówienia po urazach, udarach, zabiegach medycznych. Jeśli proces ten przebiega wolno i nie poprawia w sposób dostateczny codziennego funkcjonowania osoby, AAC może służyć jako pomoc w okresie przejściowym, zanim dana jednostka osiągnie niezależność i skuteczność w zakresie werbalnego porozumiewania się. Jednocześnie – jest doskonałym narzędziem uczenia języka w rękach logopedy i innych terapeutów. Nie jest bowiem prawdą, że AAC zaczyna się tam, gdzie kończy się tradycyjna logopedia. AAC może przenikać się z nauką mowy i języka, skutecznie wspierając ten proces. 

Zatem pierwsze pytania diagnostyczne, które zadaje sobie terapeuta przed decyzją o stosowaniu AAC, powinny brzmieć: 

  • Czy mój podopieczny (pacjent, uczeń) z pomocą aktualnych umiejętności werbalnych może zaspokoić swoje codzienne potrzeby komunikacyjne? 
  • Czy z aktualnym sposobem komunikacji może w satysfakcjonujący sposób uczestniczyć w życiu społecznym na miarę swojego potencjału? 
  • Czy jest zrozumiały dla wszystkich partnerów komunikacji, znanych i nieznanych? 
  • Czy jego aktualny sposób komunikacji pozwala na rozwój w sferze emocjonalnej, społecznej, poznawczej i językowej? 

Jeśli na któreś z tych pytań nie możemy odpowiedzieć twierdząco – zapewne wprowadzenie pewnych form AAC będzie dobrym rozwiązaniem. 

Dobór form AAC

Po podjęciu decyzji o zastosowaniu w danym przypadku AAC zaczyna się drugi etap procesu diagnostycznego wobec kandydata – szukanie odpowiedzi na pytanie: „Jakie formy AAC zastosować, z jakich elementów powinien składać się system AAC budowany dla konkretnej osoby?”: 

  • Z jakich rodzajów reprezentacji (znaków) osoba może efektywnie korzystać jako odbiorca i jako nadawca komunikatów? 
  • Jakie są możliwe sposoby przekazywania informacji przez tę osobę, a zatem – jakie dobrać sposoby dostępu tej osoby do systemu? Czy może ona wskazywać, podawać, wykonywać gesty, pisać, potwierdzać?
  • Jakie pomoce do komunikacji będą odpowiednie? Tradycyjne, elektroniczne? Jakie powinny zawierać słownictwo i jak zorganizowane?
  • Jakie strategie komunikacji trzeba stosować, by przekaz informacji w obie strony był efektywny? Jak powinien zachowywać się partner komunikacji? Jakie zapewnić warunki, np. siedzisko, czy adaptacje techniczne?

 

Tabela 2. Obszary diagnozy rozwojowej potencjalnego lub aktualnego użytkownika AAC, opracowanie własne

Obszary diagnozy rozwojowej: wiodące, spontaniczne zachowania komunikacyjne: płacz, krzyk, pisk, wokalizacje, śmiech; mowa; mimika (uśmiech, grymas, inne); zachowania (podchodzenie, uciekanie, ożywienie ruchowe, odgrywanie sytuacji, scenek, inne specyficzne); przynoszenie, podawanie, pokazywanie przedmiotów; gest wskazywania, inne gesty samoistne, gesty wyuczone; używanie fotografii, obrazków, znaków graficznych, wyrazów, rysowanie, literowanie, pisanie.

Najczęściej występujące sytuacje komunikacyjne: z czyjej inicjatywy? z kim? w jakim kontekście? jakie są najczęstsze tematy?

Funkcjonowanie zmysłów: skupianie się; preferowane bodźce; słyszenie i przetwarzanie, widzenie i przetwarzanie: śledzenie, przerzucanie spojrzenia, zatrzymywanie wzroku, możliwości wyszukiwania znaków z różnych ilości i układów, przeszukiwania złożonego materiału graficznego; analiza i synteza wzrokowa, słuchowa

Funkcjonowanie ruchowe: kontrolowany sygnał potwierdzający, funkcje ręki: manipulowanie, podawanie, wskazywanie, precyzja wskazywania, wielkość, ilość i rozmieszczenie pól; poruszanie się, przemieszczanie się, przenoszenie przedmiotów

Funkcjonowanie poznawcze: świadoma sprawczość, stałość przedmiotu, związki przyczynowo-skutkowe, antycypowanie, funkcja symboliczna (oznaczanie – rozumienie reprezentacji), kategoryzowanie, generalizowanie, świadomość tego, co poza „tu i teraz”, orientacja w czasie, pamięć, uwaga.

Pragmatyka komunikacyjna: zauważanie partnera komunikacji, inicjatywa komunikacyjna, intencja komunikacyjna, wymiana i współpraca, funkcje komunikatów – zachowań i wypowiedzi: odmawianie, upominanie się (o osoby, rzeczy, akcję), podtrzymywanie relacji, komentowanie, nazywanie, odpowiadanie, pytanie, wyjaśnianie, relacjonowanie; radzenie sobie z prowadzeniem konwersacji, z niezrozumieniem i załamaniem rozmowy

Umiejętności językowe: rozumienie i używanie: reprezentacji (konkretu, fotografii, znaku graficznego gestu, słowa, wyrazu); pojęć konkretnych, pojęć abstrakcyjnych, definicji; struktur składniowych; tekstu

Zachowanie i temperament: napęd do kontaktu i komunikacji, dynamika kontaktu, zainteresowania i preferencje, 
ew. zachowania zakłócające

Potrzeby związane z potencjalnym systemem komunikacji: z kim osoba chce się komunikować (z dorosłymi? dziećmi? umiejącymi czytać?) W jakich miejscach? W jakich pozycjach? Jakiego słownictwa potrzebuje, by w satysfakcjonujący sposób uczestniczyć w rozmowach?

Środowisko językowe: partnerzy komunikacji, ich style komunikowania się z osobą niemówiącą (słabomówiącą), ich oczekiwania i możliwości; warunki życia: doświadczenia społeczne, repertuar dostępnych zajęć i aktywności, tryb życia

 

Każda osoba niezdolna do realizacji codziennych potrzeb komunikacyjnych z użyciem naturalnej mowy wymaga zastosowania AAC.

 

Droga do uzyskania odpowiedzi na te pytania bywa różna. W zależności od wieku osoby, jej stanu i statusu (dziecko, dorosły, uczeń, pracownik, emeryt itd.) będziemy nacisk kłaść na zdobycie nieco innych danych. Czasem umiejętności będą wysokie w sposób oczywisty (np. ruchowe lub związane z postrzeg...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy