Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

5 marca 2018

NR 11 (Styczeń 2016)

Dobór alternatywnej metody komunikacji dla dziecka ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną

0 348

Dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi od urodzenia doświadczają poważnych wielozakresowych ograniczeń rozwojowo--funkcjonalnych. Autorka charakteryzuje sposoby komunikacji takich dzieci z otoczeniem oraz wskazuje metody komunikacji i opisuje kryteria ich doboru. Jest to niezwykle ważne zadanie – komunikacja bowiem służy wszechstronnemu rozwojowi dziecka, a poza tym wspomaga (czy wręcz: czyni w ogóle możliwą) realizację działań rehabilitacyjnych, terapeutycznych i edukacyjno-socjalizacyjnych.

Niepełnosprawność sprzężona

Rozwój cywilizacyjny, naukowy, techniczny, stale zwyżkująca jakość życia współczesnych ludzi, m.in. w zakresie opieki medycznej i coraz bardziej efektywnych metod medycznej terapii, przekłada się bezpośrednio na obszar wsparcia społecznego, rehabilitacyjnego, edukacyjnego dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami różnego typu. Cechą szczególną jest tzw. wczesna diagnoza, wczesna interwencja i wczesne wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością i jego rodziny, a także dzieci niepełnosprawnością zagrożonych. Stąd działaniami w obszarze wczesnej interwencji i wczesnej rehabilitacji obejmowane są dzieci bardzo małe (od urodzenia), u których istnieje wysokie prawdopodobieństwo mniej lub bardziej poważnych zaburzeń rozwojowych. Aktualnie mówi się też o niebagatelnej roli tzw. opieki neonatalnej, a nawet prenatalnej, mającej niewątpliwie konteksty profilaktyczne. 

Wśród małych dzieci niepełnosprawnych znajduje się stosunkowo liczna grupa dzieci, u których stwierdza się obecność niepełnosprawności sprzężonych, a więc takich, u których mamy do czynienia z więcej niż jednym uszkodzeniem anatomicznych struktur organizmu. W przełożeniu na konkretne typy niepełnosprawności są to dzieci doświadczające konsekwencji równoczesnego uszkodzenia zmysłów słuchu i wzroku, niepełnosprawności ruchowej połączonej z uszkodzeniem zmysłu (zmysłów) wzroku i/lub słuchu czy niepełnosprawności intelektualnej wraz z niepełnosprawnością (niepełnosprawnościami) zmysłową (zmysłowymi) i/lub niepełnosprawnością ruchową.

Dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi od urodzenia doświadczają poważnych wielozakresowych ograniczeń rozwojowo-funkcjonalnych.

Zasadniczo lokują się one w sferze: 

  • dostępu do wiedzy, informacji, nauki i uczenia się, 
  • porozumiewania się z otoczeniem, 
  • wykonywania czynności życia codziennego (w tym czynności samoobsługowych, np. higienicznych), 
  • orientacji i przemieszczania w przestrzeni, 
  • zabawy – jako dominującej aktywności dzieci, 
  • możliwości kształcenia i wychowania, 
  • dostępu do dorobku i życia kulturowego oraz społecznego. 

Szczególną i szczególnie specyficzną grupę wśród analizowanych kategorii dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi stanowią osoby ze sprzęgającymi się niepełnosprawnościami sensorycznymi, a konkretnie – dzieci z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku. Sygnalizowana szczególność dotyczy wszystkich wskazanych sfer funkcjonowania dziecka i obejmuje specyfikę przebiegu jego rozwoju indywidualnego, w tym w przebiegu rozwoju w aspekcie komunikacyjnym. 

Komunikacja małych dzieci ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną

Dzieci z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku nie stanowią jednolitej grupy pod względem stopnia uszkodzenia zmysłów, ich etiologii, możliwości indywidualnych, sytuacji środowiskowej i społecznej (T. Majewski, 1995; M. Zaorska, 2002, 2008; H. Rudomska, 2011). Różne są też preferencje własne w kwestii ukierunkowania na wybór określonej metody czy metod komunikacji z otoczeniem. Są wśród nich dzieci (aczkolwiek jest to grupa nieliczna) całkowicie pozbawione resztek słuchowych i wzrokowych (uszkodzenie słuchu powyżej 90 dB, uszkodzenie wzroku według klasyfikacji WHO – 0,00), ale są też dzieci jednocześnie słabo słyszące (uszkodzenie słuchu powyżej 30 dB) i słabo widzące (uszkodzenie wzroku powyżej 0,3 po korekcji właściwymi szkłami korekcyjnymi), a także dzieci słabo słyszące i niewidzące lub niesłyszące i słabo widzące. Wobec powyższej charakterystyki oczywista wydaje się dominanta mniej uszkodzonych funkcji w procesie komunikacji z otoczeniem oraz ukierunkowanie na percepcję i recepcję odbieranych i nadawanych informacji (T. Majewski, 1995; M. Książek, 2003; M. Zaorska, 2002, 2008). Oznacza to, że dzieci pozbawione jakichkolwiek możliwości poznania otaczającej rzeczywistości najistotniejszymi kanałami zmysłowymi będą potrzebowały dostosowania działań poznawczych, w tym działań w zakresie komunikacji, do posiadanych możliwości, tj. związanych z wykorzystaniem pozostałych zmysłów – generalnie dotyku, węchu, smaku, wibracji, zmysłu kinestetycznego. Dzieci dysponujące większymi możliwościami słuchowymi i niemające możliwości odbioru wrażeń wzrokowych będą ukierunkowywały swoją aktywność poznawczo-komunikacyjną na metody werbalne i/lub manualne. Dzieci posiadające lepiej zachowane resztki wzrokowe i brak dostępu do jakichkolwiek dźwięków skoncentrują swoje działania na metodach wzrokowych, symbolice obrazkowej. Natomiast dzieci z resztkami słuchowymi i wzrokowymi – na metodach zarówno werbalnych, jak i wzrokowych i/lub manualnych, zależnie od dokonanych wyborów w zakresie indywidualnych preferencji co do najwłaściwszej metody porozumiewania się z bliższym oraz dalszym otoczeniem. 

Metody i dobór metody komunikacji dla małego dziecka ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną

Zasadniczo metody komunikacji, którymi porozumiewają się osoby z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku, dzielimy na dwie podstawowe grupy: uniwersalne i specjalne. Metody uniwersalne to metody, którymi posługuje się dominująca większość i które mogą być zaadaptowane do sytuacji uszkodzeń sensorycznych (T. Majewski, 1995; M. Zaorska, 2002, 2008, 2010). Metody specjalne wymagają specjalnego przygotowania (ze strony zarówno nadawcy, jak i odbiorcy informacji), aby mogły być zastosowane w akcie komunikacyjnym. Do metod uniwersalnych zaliczana jest mowa artykułowana, pismo płaskie wraz z różnorodnymi adaptacjami (np. poprzez przytrzymywanie dłoni na krtani osoby przekazującej komunikat, pisanie liter drukowanych na dłoni lub innych częściach ciała). Do metod specjalnych włączane są metody charakterystyczne dla środowiska osób niesłyszących (język migowy – daktylografia i ideografia) i niewidzących (alfabet brajlowski), metody dostępne osobom z równoczesnym poważnym uszkodzeniem słuchu i wzroku (np. daktylografia do ręki, alfabet punktowy do dłoni, system symboli obrazkowych płaski...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy