Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

5 października 2017

NR 16 (Listopad 2016)

Wpływ niedosłuchu na rozwój mowy werbalnej

0 541

Uszkodzenie narządu słuchu decyduje o rozwoju mowy dziecka. Słuch odpowiada nie tylko za słyszenie i rozumienie innych, ale również za autokontrolę własnej mowy. Głuchota prowadzi do poważnych opóźnień w rozwoju mowy, a w skrajnych przypadkach – nawet do zahamowania rozwoju języka. Z kolei na skutek niedosłuchu powstają rozmaite wady wymowy. Im wcześniej rozpoznamy uszkodzenie narządu słuchu i zaopatrzymy dziecko we właściwą protezę słuchową, tym lepsze są rokowania. Możliwe jest rozpoczęcie systematycznej rehabilitacji surdologopedycznej, ta zaś stwarza dziecku możliwość nauki mowy i stymuluje rozwój ogólny.

Okresy rozwoju mowy w życiu dziecka

Słuch to zmysł mający ogromne znaczenie w rozwoju mowy. Uszkodzenie narządu słuchu negatywnie wpływa na percepcję słuchową dziecka i na jego umiejętności językowe (Pawluczuk 2016). Mowa dziecka rozwija się w sposób wieloetapowy. Wiąże się to z procesem dojrzewania psychosomatycznego. Każdy maluch osiąga dane stadium rozwojowe w różnym czasie (Porayski-Pomsta 2009). Najpopularniejszą w logopedii periodyzację rozwoju mowy u dzieci zaproponował Leon Kaczmarek, który wyróżnia:

  • okres przygotowawczy (prenatalny),
  • okres melodii (0.–1. r.ż.),
  • okres wyrazu (1.–2. r.ż.),
  • okres zdania (2.–3. r.ż.),
  • okres swoistej mowy dziecka (3.–6. r.ż.) (Mueller, Kurkowski,Szuchnik, Kosmalowa 2002).

Badania wskazują, że narządy fonacyjne są już wykształcone w 3. miesiącu życia płodowego dziecka, a pod koniec 4. miesiąca dziecko reaguje na bodźce dźwiękowe dochodzące z zewnątrz. Jest szczególnie wrażliwe na głos mamy i bicie jej serca (Zasada 2007).

Okres melodii

Pierwszym dźwiękiem noworodka jest krzyk – najwcześniejsza forma kontaktu z otoczeniem. W ten sposób komunikuje on swoje potrzeby – głód, odczuwanie chłodu, ból i wiele innych. U zdrowego dziecka ok. 2.–3. miesiąca życia krzykowi zaczyna towarzyszyć głużenie, które polega na produkowaniu przez niemowlę przypadkowych dźwięków o różnym miejscu artykulacji (Zasada 2007). Za pomocą głużenia sygnalizuje ono dobre samopoczucie (Kamińska, Siebert 2012). Około 6. miesiąca życia pojawia się istotny proces w rozwoju mowy – gaworzenie. Polega on na wielokrotnym powtarzaniu i naśladowaniu dźwięków mowy w zamierzony sposób. Dziecko łączy kilka dźwięków, które mogą brzmieć następująco: „bababa, mamama”. Gaworzenie to świadome „zabawy głosowe” dziecka, jednak nie jest to świadome posługiwanie się wyrazem, nawet wówczas, gdy niemowlę wypowiada ciągi sylabowe, które brzmią jak „mama”, „baba” (Mueller, Kurkowski, Szuchnik, Kosmalowa 2002). Roczne dziecko rozumie już wypowiedzi z otoczenia i wykazuje to, np. śmiejąc się podczas zabawy. Zapytane o jakąś rzecz czy osobę, potrafi wskazać je palcem. Otoczenie dziecka powinno zapewnić mu „deszcz słowny” (czyli otoczenie bogate w dźwięki i słowa). Umożliwi to wypowiadanie pierwszych słów tuż po ukończeniu pierwszego roku życia (Zasada 2007).

Okres wyrazu

W okresie wyrazu rozwija się intensywnie rozumienie i wypowiadanie słów. W zakresie słownika dziecka dominują rzeczowniki: nazwy osób (mama, tata), części ciała (oko, ucho), zwierząt (kot, „koko”). Występują również wyrazy dźwiękonaśladowcze, tj. „hau, hau”, „muu, muu”, oraz czasowniki, które określają wykonywane przez nie czynności albo wyrażają żądanie, np. „papa, daj!” (Kamińska, Siebert 2012). Dziecko zaczyna czynnie posługiwać się mową i w ten sposób komunikuje się z otoczeniem. Rozwój mowy w dużym stopniu zależy od otoczenia, rodzice powinni dostarczyć mu poprawnych wzorców językowych (Zasada 2007).

Okres zdania

Okres zdania cechuje przede wszystkim obecność zdań dwu- i trzywyrazowych: rozkazujących, wykrzyknikowych, oznajmujących, pytających (Mueller, Kurkowski, Szuchnik, Kosmalowa 2002). Dziecko, ucząc się podstaw gramatyki, popełnia jeszcze błędy w zakresie fleksji (np. „chcem psa”) i składni języka (np. „leżeć pod kocu”), ale jego wypowiedzi są rozumiane przez najbliższe otoczenie. Na tym etapie opuszcza głoski lub sylaby w wyrazach (np. „modziki” zamiast „samochodziki”) bądź przestawia ich kolejność: („kolomotywa”zamiast „lokomotywa”) (Kamińska, Siebert 2012). Mowa dziecka jest prawie ukształtowana. Pojawiają się niewielkie odchylenia od normy, które z czasem zostają wyeliminowane (Zasada 2007).

Poprawna wymowa wszystkich głosek u dzieci utrwala się w wieku 6 lat. Trudniejsze wyrazy lub połączenia głoskowe mogą nadal sprawiać im trudności. Zakłada się, że 6-letnie dziecko jest już dorosłym użytkownikiem języka. Oczywiście, dysponuje uboższym niż dorośli zakresem słownictwa, ale potrafi swobodnie porozumiewać się z innymi ludźmi (Kamińska, Siebert 2012).

Rozwój mowy u dziecka niesłyszącego

Podstawą prawidłowego rozwoju mowy jest sprawnie działający słuch. Narząd słuchu okazuje się najważniejszym zmysłem, ponieważ z procesem słyszenia ma związek umiejętność mówienia i kontakt słowny z otoczeniem. Słuch odpowiada nie tylko za słyszenie i rozumienie innych, ale również za autokontrolę własnej mowy (Magierka-Krzysztoń, Posłuszna 2011).

Uszkodzenia słuchu powodują trudności w przyswajaniu języka (Muzyka-Furtak 2011). Niemowlę ze zdiagnozowaną wadą przechodzi przez okres rozwoju mowy z problemami (Warecka 2013). Można zaobserwować różnice w czasie trwania poszczególnych okresów rozwoju mowy. Odmienny jest też wiek, w którym dziecko przechodzi z jednego etapu do kolejnego.

Rozwój mowy dziecka niesłyszącego zależy od:

  • wieku, w którym nastąpiło uszkodzenie słuchu,
  • stopnia ubytku słuchu,
  • wieku, w którym wykryto wadę słuchu,
  • momentu, w którym dziecko zostało wyposażone w aparat słuchu,
  • czasu rozpoczęcia efektywnej rehabilitacji słuchu i mowy,
  • poziomu rozwoju intelektualnego dziecka,
  • wpływu środowiska rodzinnego dziecka (prawidłowych wzorców językowych),
  • współwystępowania innych wad (Marcinkowska 2009).

Skutki rozwojowe utraty słuchu

Dzieci słyszące w sposób fizjologiczny uczą się mówić przez naśladownictwo, ponieważ ze wszystkich stron dochodzą do nich bodźce akustyczne. Niestety, dzieci niesłyszące nie mogą uzyskać odpowiedniego zasobu doświadczeń dźwiękowych, co prowadzi do ograniczeń w kształtowaniu się mowy. Przykładem takich ograniczeń może być zjawisko głużenia i gaworzenia w okresie melodii. Głużenie u dzieci głuchych jest zjawiskiem specyficznym, rodzice często myślą, że powtarzają one dźwięki z otoczenia, dlatego też nie zauważają uszkodzenia słuchu. Głużenie u tych dzieci trwa do 18. miesiąca życia, gdy u niemowląt z prawidłowym słuchem zanika już w 7.–8. miesiącu (Gunia 2006). Zjawisko gaworzenia występuje tylko u dzieci słyszących, ponieważ przebiega pod kontrolą słuchu oraz polega na świadomym wydawaniu dźwięków (Kamińska, Siebert 2012). Utrata słuchu przed ukończeniem 3. r.ż. skutkuje brakiem odpowiedniego zasobu słownictwa (Muzyka-Furtak 2011). U dzieci z głębokim uszkodzeniem słuchu okres wyrazu pojawia się z opóźnieniem i trwa nawet do wieku przedszkolnego i szkolnego (Mueller, Kurkowski, Szuchnik, Kosmalowa 2002). Zasób słów dzieci jest ograniczony do kilku rzeczowników oraz nielicznych czasowników i przymiotników. W ich mowie brakuje przysłówków i przyimków (Gunia 2006). U dzieci, które nie odbierają dźwięków mowy, nie rozwija się poprawnie jej rozumienie (Mueller, Kurkowski, Szuchnik, Kosmalowa 2002). Odbierają one otaczający świat, ale nie opisują go za pomocą słów, ponieważ nie słyszą i nie rozumieją mowy (Warecka 2013). Dziecko głuche nie potrafi łączyć usłyszanych słów z odpowiednimi przedmiotami i codziennymi czynnościami. Prowadzi to do opóźnienia lub braku rozwoju myślenia słownego (Obrębowski 2004). Bez wychowania słuchowego, które stymuluje resztki słuchowe, dziecko może nigdy nie wypowiedzieć pierwszych słów. Okres zdania u malucha z uszkodzeniem słuchu jest przyczyną wielu problemów, do rozwoju umiejętności posługiwania się zdaniami potrzebna jest bowiem pamięć słowna, która jest zależna od percepcji słuchowej. Przyswojenie systemu gramatycznego przez dziecko z uszkodzonym słuchem może trwać wiele lat. Funkcję zdania w tym okresie spełniają zlepki wyrazowe, które przekształcają się w równoważniki zdań. Jest to spowodowane opóźnionym rozwojem słownictwa i brakami gramatycznymi. Nabywanie umiejętności słuchania i mówienia sprawia dziecku z uszkodzonym narządem słuchu wiele trudności – osiągnięcie przez nie poziomu rozwoju mowy dzieci słyszących stanowi ogromne wyzwanie dla specjalistów i rodziców. Rozwój mowy i języka u tych pacjentów często trwa całe życie (Mueller, Kurkowski, Szuchnik, Kosmalowa 2002).

Stopień uszkodzenia słuchu a zaburzenia rozwojowe mowy

Opanowanie przez dziecko z wadą słuchu pierwszych sprawności komunikacyjnych wiąże się ze stopniem uszkodzenia tego zmysłu.

U dzieci z uszkodzeniem słuchu w stopniu lekkim (21–40 dB) mowa rozwija się spontanicznie. Mogą mieć one znacznie uboższy zasób słownictwa niż rówieśnicy, ale warstwa gramatyczna i składniowa wypowiedzi jest prawidłowa (Marcinkowska 2002). Dają się zauważyć problemy z artykulacją głosek szeregu szumiącego (sz, ż, cz, dż) i ciszącego (ś, ź...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy