Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

19 września 2017

NR 5 (Styczeń 2015)

Praca z dzieckiem z uszkodzonym narządem słuchu

0 297

Prawidłowe funkcjonowanie narządu słuchu jest jednym z głównych czynników warunkujących rozwój mowy dziecka i odbierania różnych bodźców akustycznych, na które składają się: dźwięki otoczenia, dźwięki mowy i dźwięki muzyczne, tworzone na instrumentach i śpiewane. Każda z tych kategorii dźwięków, pełniąc określoną funkcję, kształtuje zachowania człowieka. Możliwie wczesne zdiagnozowanie trudności w tym zakresie pozwoli zastosować odpowiednią terapię i umożliwić dziecku optymalny rozwój.

Od dawna było wiadomo, że to nie słowo stanowi punkt startowy dla nabywania mowy i języka, ale umiejętność różnicowania słuchowego przez niemowlę. (Grimm 1995)

Przekazywanie i przetwarzanie znajdujących się wokół nas dźwięków odbywa się w kolejnych częściach narządu słuchu: uchu zewnętrznym, środkowym, wewnętrznym, a także w ośrodkowym układzie nerwowym. Dzięki temu bodźce akustyczne mogą być przez nas nie tylko odebrane, ale też odpowiednio zinterpretowane.

W okresie prenatalnym narząd słuchu – ucho kształtuje się bardzo wcześnie, a po urodzeniu jest całkowicie dostosowane do funkcjonowania i spełniania swojej funkcji. Między czwartym a piątym miesiącem życia płodowego dziecko zaczyna reagować na bodźce akustyczne. Odbiera ono charakterystyczne cechy dźwięków na drodze poza akustycznej (melodię, akcent, rytm i natężenie dźwięków). W ten sposób przyswaja sobie cechy prozodyczne mowy. Pierwszymi zjawiskami, które płód odbiera i rejestruje w swej pamięci, są zjawiska rytmiczne: dzięki zmysłowi równowagi czteromiesięczny płód odczuwa rytm kolebania w czasie chodu matki, a siedmiomiesięczny płód już słuchowo uczy się rytmu bicia serca matki. Płód zaczyna słyszeć od 24. tygodnia życia płodowego. W okresie prenatalnym następuje również intensywny rozwój słuchu, który w chwili narodzin dziecka jest już zakończony. Szybko rozróżnia głosy, muzykę czy inne dochodzące z zewnątrz dźwięki i reaguje na nie. Dzięki temu już w życiu płodowym dziecko przyswaja sobie cechy języka rodzimego. Dziecko rejestruje w swej pamięci głos matki już w życiu płodowym. Dzięki temu dziecko, rodząc się, mimo że nie ma pojęcia o mówieniu – doskonale potrafi rozpoznać dźwięki mowy jako coś znanego i pozytywnie na nie reagować. Takie podejście do nauki mówienia wskazuje na konieczność rozmowy, komunikacji oraz stosowania haptonomii wobec nienarodzonego jeszcze dziecka, ponieważ już w tym okresie przyswaja sobie ono elementy suprasegmentalne języka (akcent, rytm, melodia, ton). Po urodzeniu dziecko będzie potrafiło zidentyfikować głos matki jako coś znanego i bezpiecznego. Dziecko przychodzi na świat i poprzez interakcje społeczne dochodzi do nauki mówienia. Poprzez wzorce słuchowe i wzrokowe do jej naśladowania, które docierają z jego najbliższego otoczenia, jakim są rodzice, rodzeństwo, najbliższe dziecku osoby, pozwala powoli dziecku na przejmowanie kodu językowego, jakim jest mowa.

Bardzo istotnym momentem w etapach rozwoju mowy, na który powinni zwrócić uwagę rodzice jest okres melodii, w skład którego wchodzą głużenie i gaworzenie. Głużą wszystkie dzieci, zarówno słyszące, jak i niedosłyszące i niesłyszące, czyli głuche. W prawidłowym rozwoju mowy głużenie trwa około 3–4 miesiące. W przypadku dzieci niesłyszących i niedosłyszących wydłuża się do 18 miesiąca życia, a potem zanika. W szóstym miesiącu życia pojawia się gaworzenie. Etap ten w prawidłowym rozwoju mowy polega na zamierzonym powtarzaniu dźwięków. Wielokrotne powtarzanie przez dziecko dźwięków i sylab wytwarzanych w postaci samo naśladownictwa, np. ma-ma, ba-ba, la-la. Gaworzenie jest treningiem słuchu, konkretnie słuchu mownego, nazywanego też słuchem fonematycznym. Gaworzenie nie występuje u dzieci niesłyszących i dlatego jest to bardzo ważna informacja dla rodziców w celu kontrolowania tego istotnego momentu w etapie rozwoju mowy i słuchu u swojego dziecka.

„Uszkodzenia słuchu ograniczają możliwości reakcji człowieka na bodźce akustyczne, tym samym zaburzając lub uniemożliwiając ich odbiór i nadawanie. Konsekwencją tego mogą być trudności w opanowaniu mowy i jej rozumieniu w komunikowaniu się z otoczeniem oraz w samokontroli czynności wytwarzania dźwięków mowy” (A. Trochymiuk, 2008, s. 11).

Warto zwrócić uwagę i wymienić główne strategie przygotowania oraz prowadzenia teoretycznych i praktycznych założeń działalności szczebla diagnostycznego:

  1. Wczesna diagnoza powinna odbywać się w szpitalu na oddziale noworodkowym w drugiej dobie po urodzeniu dziecka przez wykonanie badania słuchu – otoemisji akustycznej w celu oceny funkcjonowania narządu słuchu. Pozwala to na stwierdzenie u noworodków zaburzenia słuchu i tym samym szybkie udzielenie im odpowiedniej pomocy oraz poradnictwa i wsparcia rodzicom.
  2. Powinny być przeprowadzane systematyczne przesiewowe badania słuchu wobec dzieci przedszkolnych oraz szkolnych w celu monitorowania funkcjonowania narządu słuchu.
  3. Wczesne wykrywanie ubytków słuchu umożliwia szybkie wyposażenie dzieci w urządzenia wspomagające słyszenie i zaakceptowanie protezy słuchowej jako części swojego ciała oraz objęcie ich procesem rehabilitacyjnym w zakresie terapii surdologopedycznej. Techniczne wspomaganie słuchu to element istotnego procesu nauki poznawania i zrozumienia świata dźwięków oraz opanowania mowy.

Warto podkreślić, że typologia zaburzenia słuchu ma duży wpływ na uwarunkowania psychofizyczne funkcjonowania dziecka z uszkodzonym narządem słuchu. Wady słuchu dzielimy ze względu na:

1. Czas wystąpienia (rok życia dziecka).

PRELINGWALNY

Wada słuchu nabyta w okresie płodowym, w czasie porodu lub w ok. 1.–3. roku życia dziecka.

Powstała przed opanowaniem przez dziecko języka

PERLINGWALNY

Wada słuchu powstała w ok. 3.–5. roku życia dziecka.

Powstała w czasie, gdy dziecko zna już podstawy języka, ale nie opanowało jeszcze sytemu gramatycznego

POSTLINGWALNY

Wada słuchu powstała ok. 5.–7. roku życia dziecka i później.

Powstała po opanowaniu przez dziecko języka

2. Etiologie (przyczyny uszkodzenia słuchu).

3. Lokalizacje (miejsce uszkodzenia słuchu), czyli rodzaj i typ uszkodzenia słuchu.

Obwodowe

(uszkodzony narząd słuchu) 

Typu:

  • przewodzeniowego
  • odbiorczego
  • mieszanego

Centralne

(uszkodzone ośrodki w mózgu)

Centralne uszkodzenie słuchu

4. Klasyfikacje stopnia ubytku słuchu według Międzynarodo-wego Biura Audiofonologii (BIAP).

Słuch normalny

Próg słyszalności 0–20 dB

Lekki ubytek słuchu 

Próg słyszalności 21–40 dB

Umiarkowany ubytek słuchu

Próg słyszalności 41–70 dB

Znaczny ubytek słuchu

Próg słyszalności 71–90 dB

Głęboki ubytek słuchu

Próg słyszalności 91 dB i więcej

Poza tym konieczne jest zwrócenie uwagi na preferowany sposób komunikowania się, ogólny poziom rozwoju psychofizycznego, w tym intelektualnego, oraz środowisko rodzinne – czy u rodziców dziecka nie występują również problemy ze słuchem. Wszelkie wymienione elementy wchodzące w skład typologii uszkodzenia narządu słuchu mają istotne znaczenie w opracowaniu odpowiedniej terapii surdologopedycznej, należy pamiętać o dostosowaniu jej do wieku dziecka, możliwości psychofizycznych, poziomiu rozwoju intelektualnego oraz jego zainteresowań.

Gaworzenie nie występuje u dzieci niesłyszących i dlatego jest to bardzo ważna informacja dla rodziców w celu kontrolowania tego istotnego momentu w etapie rozwoju mowy i słuchu u swojego dziecka.

Po dokonaniu dokładnej diagnozy surdologopedycznej w oparciu o precyzyjne wyniki badań słuchu wykonane przez specjalistów z dziedziny protetyki słuchu, otolaryngologa, dodatkowo uzupełnionej dokumentacji o wywiad z rodzicami dziecka, można opracować indywidualny program terapii surdologopedycznej w zastosowaniu odpowiednich metod pracy z dzieckiem z uszkodzonym narządem słuchu. Poza tym surdologopeda powinien współpracować i prowadzić poradnictwo dla rodziców w postaci wskazówek do pracy z dzieckiem z wadą słuchu.

Żeby dziecko mogło poznać świat, powinno dostrzec i zrozumieć jego dźwięki. „Nie można mieć wątpliwości co do ogromnego znaczenia i korzyści płynących z wychowania słuchowego dla osób z uszkodzonym narządem słuchu. Wczesne wych...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy