Dołącz do czytelników
Brak wyników

Uszkodzenie narządu słuchu a trudności komunikacyjne

Artykuły z czasopisma | 2 marca 2018 | NR 11
257

Dziecko niedosłyszące może mieć problemy nie tylko z rozumieniem otoczenia i komunikacją z nim. Nieprawidłowa komunikacja skutkuje utrudnieniami w relacjach emocjonalnych (izolacja), a także obniżeniem poczucia własnej wartości. Przedstawiony przypadek uświadamia, że pomoc takiemu dziecku jest skuteczna, gdy ma charakter kompleksowy, a w terapię zostają włączeni rodzina, pedagog, wychowawca, a nawet zespół klasowy.

Identyfikacja problemu

Paweł od roku szkolnego 2011–2012 jest uczniem Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno--Wychowawczym i od tego czasu został zakwalifikowany na terapię logopedyczną. W orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego na podstawie przeprowadzonej diagnozy w poradni psychologiczno-pedagogicznej została stwierdzona niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim. Dopiero w wieku 6 lat zauważono u niego prawostronny niedosłuch znacznego stopnia typu przewodzeniowego. Natomiast krzywa przewodnictwa powietrznego i przewodnictwa kostnego dla ucha lewego ma przebieg i wartość zgodne z normą progu słuchowego (0–20 dB). 

Wada słuchu u chłopca wystąpiła w czasie prelingwalnym, czyli przed opanowaniem języka. W wyniku zaburzenia narządu słuchu Paweł ma duże trudności komunikacyjne. Z mojej diagnozy logopedycznej wynika, że ma dyslalię audiogenną. Chłopiec nie sprawia kłopotów wychowawczych, jedynie wada wymowy wpływa na niepowodzenia edukacyjne. Uczeń jest miły, cichy, spokojny, potocznie mówiąc „zamknięty w sobie”. Chłopiec mało rozmawia z innymi uczniami nie tylko z klasy, choć nie izoluje się od nich. Zespół klasowy akceptuje Pawła, lecz brak jest relacji interpersonalnych. Natomiast rozmowy z nauczycielami głównie koncentrują się na odpowiadaniu na zadawane przez nich pytania, choć z informacji wiem, że wielokrotnie proszą go o powtórzenie w celu zrozumienia jego wypowiedzi.

Geneza i dynamika zjawiska

Dokonując charakterystyki chłopca, posłużyłam się zgromadzonymi dokumentami medycznymi, wynikami badań słuchu, opiniami psychologiczno-pedagogicznymi, wywiadem z matką ucznia oraz wynikami moich diagnoz logopedycznych i obserwacji z wieloletniego procesu terapii logopedycznej. 

Dane z wywiadu z rodzicem i z dokumentacji medycznej

Paweł jest trzecim dzieckiem z ciąży bliźniaczej, która przebiegała prawidłowo. W czasie ciąży matka nie chorowała i nie stosowała żadnych lekarstw. Poród odbył się o czasie siłami natury. Dziecko uzyskało 9 pkt. w skali Apgar, ważyło 2450 g. W czasie porodu doszło do niedotlenienia, którego wynikiem było uszkodzenie centralnego układu nerwowego. Ponadto dziecko tylko do 3. miesiąca było karmione naturalnie piersią, głównie zaś – butelką (aż do 5. r.ż.). Przez długi czas używało smoczka. Chłopiec do 2,5 r.ż. przeszedł kilka chorób w wieku dziecięcym – 
ospę i świnkę. Poza tym w wieku 5 lat przeszedł zabieg podcięcia wędzidełka podjęzykowego. Paweł zaczął siadać, mając 12 miesięcy; raczkował, a chodzić zaczął, gdy skończył 15 miesięcy. Wykazywał lateralizację lewostronną we wszystkich aspektach.

Z wywiadu z mamą wynikało, że Paweł od urodzenia nie słyszy, choć dopiero w wieku 6 lat zostało wykonane badanie audiometryczne, które potwierdziło wcześniejszy brak reakcji dziecka na dźwięki z otoczenia i różne inne bodźce akustyczne. Za przyczynę uszkodzenia słuchu mama uznała niedotlenienie w czasie porodu i doprowadzenie do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, co przyczyniło się do zaburzenia słuchu, mowy i języka. U nikogo z rodziny Pawła nie stwierdzono uszkodzenia słuchu. 

U Pawła zdiagnozowano prawostronny niedosłuch znacznego stopnia typu przewodzeniowego. Wada ta podlega systematycznej konsultacji z lekarzem specjalistą z zakresu otolaryngologii, który wykonuje kontrolne powtórzenia badań słuchu. Chłopiec otrzymał aparat słuchowy zauszny (Widex) dopiero w 2002 r., czyli w wieku 8 lat. Z aparatów słuchowych przez pewien czas korzystał systematycznie, lecz niestety, obecnie nie zawsze ma go na sobie lub przy sobie. Paweł zaczął mówić bardzo późno. Z badań pediatrycznych wynikało, że stwierdzono u chłopca opóźniony rozwój mowy. Od przedszkola i na każdym etapie edukacyjnym korzystał z pomocy logopedy. 

Paweł wychowywał się w pełnej rodzinie, lecz rok przed rozpoczęciem terapii zmarł jego ojciec. Oboje rodzice uzyskali wykształcenie zawodowe i byli rolnikami wykonującymi pracę zarobkową w gospodarstwie. Chłopiec cały czas mieszka z mamą i rodzeństwem w domu na wsi. Paweł ma brata bliźniaka i starszą siostrę. Mimo że matka straciła męża i wszystkie prace w gospodarstwie oraz opieka nad dzieckiem spoczywają na niej, to i tak jest osobą opiekuńczą oraz wykazującą zainteresowanie wynikami w nauce, w zachowaniu w szkole oraz wychowaniem swoich dzieci. Mama stara się wychowywać Pawła na samodzielnego chłopca, który musi poradzić sobie z trudnościami w życiu codziennym. W planach życiowych ucznia jest, oczywiście, praca w gospodarstwie i na roli. Paweł marzy przede wszystkim o założeniu rodziny i o tym, aby być szczęśliwym.

Diagnoza logopedyczna

Niedosłuch przewodzeniowy u Pawła skutkuje w życiu codziennym gorszym słyszeniem w zakresie dźwięków niskich, a dobrym – w paśmie dźwięków wysokich. Zaburzone przewodnictwo powietrzne powoduje, że uczeń ma kłopoty z odbiorem sygnałów mowy wytwarzanej przez inne osoby, czyli z jej rozumieniem. Chłopiec z trudem słyszy wypowiedzi z większej odległości, nie rozumie rozmów w hałasie. Sam potwierdził, że ma wielki problem w zrozumieniu rozmowy prowadzonej w towarzystwie wielu osób, które opowiadają lub wymieniają się informacjami. Nie korzysta z informacji słownej niekierowanej bezpośrednio do niego. Zastosowanie aparatu słuchowego stwarza zwykle lepsze warunki dla odbierania mowy, ale również pozwala na kontrolę słuchową własnego sposobu mówienia.

Z diagnozy logopedycznej wynika, że Paweł ma dyslalię audiogenną, która wynika głównie z niedosłuchu oraz nieprawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, czyli zaburzenia analizy i syntezy słuchowej. Wykazuje zaburzenia słuchu fonematycznego oraz zaburzenia kinestezji artykulacyjnej, co również jest efektem zniekształcenia wymawianych głosek. Chłopiec ma problem z poprawną artykulacją głosek z trzech szeregów, poza tym wielokrotnie myli się w dokonywaniu różnicowania słuchowego i w zapisaniu w wyrazach głosek z trzech szeregów. Natomiast poprawnie dokonuje ich różnicowania wzrokowego.

Wada wymowy u ucznia ma znaczny wpływ na jego niewyraźny sposób komunikowania. Wypowiada się głównie wyrazami i prostymi zadaniami. Natomiast czasami pomaga sobie w zrozumieniu wypowiedzi innych osób przez dodatkowe odczytywanie mowy z ust.

Znaczenie problemu

Przyczyną problemu jest, moim zdaniem, niesystematyczne korzystanie z urządzenia wspomagającego słyszenie, jakim jest posiadany przez ucznia zauszny aparat słuchowy. Paweł do tego czasu tylko kilka razy miał aparat słuchowy podczas terapii logopedycznej. Twierdzi, że jest mu niepotrzebny, bo bez niego także dobrze słyszy. Unikanie aparatu uzasadnia również tym, że wstydzi się go nosić w szkole z powodu nieprzyjemnych uwag ze strony rówieśników. Myślę, że uczeń nie ma pełnej świadomości różnicy w efekcie swojego sposobu mówienia z pomocą urządzenia wspomagającego słyszenie i bez niego. Wielkie znaczenie ma fakt, iż chłopiec doskonale wykorzystuje resztki słuchu w życiu codziennym. Na dodatek mało sprawna praca narządów artykulacyjnych i nieprawidłowy sposób oddychania wraz z korygowaniem wady wymowy i ćwiczeń słuchowych wymagają intensywnego oddziaływania wielu specjalistów. Z perspektywy czasu przebiegu terapii logopedycznej problem również polegał na tym, że Paweł na samym początku niesystematycznie chodził na zajęcia logopedyczne z powodu braku motywacji do dalszej pracy nad swoim sposobem mówienia. Wymagało to od niego wczesnego wstawania i dojechania z miejsca zamieszkania do szkoły na terapię logopedyczną, która odbywała się przed rozpoczęciem lekcji. Mogło na to również wpłynąć załamanie po śmierci taty i konieczność wykonywania dodatkowych czynności (pomoc mamie przy ulubionych pracach w gospodarstwie). Przyczyną trudności mogła być również zmiana logopedy (powolny proces akceptacji i zaufania) oraz wykonywanie z nim wielu ćwiczeń. 

Prognoza 

Negatywna

W przypadku zaniechania jakichkolwiek działań istnieje obawa, że w przyszłości mogą wystąpić u Pawła: zaburzenia sfery emocjonalno-uczuciowej, brak poczucia własnej wartości oraz brak prawidłowej adaptacji w środowisku szkolnym i społecznym. Wada wymowy u ucznia będzie znacznie zaburzała jego sposób komunikowania się i przyczyni się do trudności w relacjach interpersonalnych.

Pozytywna

Założyłam, że podjęte działania terapeutyczne stworzą możliwość przekonania Pawła o konieczności noszenia aparatu słuchowego, poprawienia sposobu wymowy, wyraźnej komunikacji i doskonalenia słuchu fonematycznego. Poprawi się przez to funkcjonowanie w społeczeństwie oraz otwartość w kontaktach z innymi osobami w szkole. Wszystko ma prowadzić do stymulowania jego rozwoju ogólnego. Dodatkowo wykształcenie pełnego zaufania do logopedy umożliwi systematyczny, aktywny udział w procesie rehabilitacji na zajęciach logopedycznych. Dodatkowym owocem systematycznej pracy będzie zyskanie przez ucznia pewności siebie i poczucia własnej wartości oraz pełnej akceptacji w społeczności szkolnej.

Propozycje rozwiązań

Zanim przedstawiłam konkretne rozwiązania, postanowiłam określić cele, zadania oraz działania niezbędne do osiągnięcia zamierzeń. Przeprowadziłam indywidualną rozmowę z uczniem oraz pogadankę z całym zespołem klasowym i wychowawcą w czasie szkolenia logopedycznego na godzinie wychowawczej. Nawiązałam również współpracę z psychologiem i pedagogiem szkolnym. Oczywiście, utrzymywałam też stały kontakt z mamą ucznia.

Działania:

  • zdiagnozowanie wady wymowy,
  • opracowanie indywidualnego programu terapii logopedycznej,
  • przeprowadzenie wywiadu z rodzicem i systematyczna z nim współpraca,
  • współpraca z pedagogiem i psychologiem szkolnym oraz wychowawcą,
  • zakwalifikowanie na terapię logopedyczną,
  • wzbudzenie zaufania Pawła i nawiązanie z nim dobrego kontaktu,
  • podejmowanie kontaktu z chłopcem także poza gabinetem logopedycznym,
  • stosowanie wzmocnień pozytywnych za pomoc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy