Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

14 lipca 2021

NR 44 (Lipiec 2021)

Procedury diagnostyczne dzieci dwujęzycznych

17

Bilingwizm przestaje być w naszym kraju zagadnieniem teoretycznym. Coraz częściej do placówek oświatowych trafiają dzieci, które wymagają uwzględnienia dwujęzyczności już podczas diagnozy. Jak ją prawidłowo przeprowadzić? Z jakich procedur i narzędzi skorzystać?

Dwujęzyczne dzieci w Polsce

Z punktu widzenia logopedów-praktyków bilingwizm wieku dziecięcego wymaga coraz większego zainteresowania. Wpływa na to nasilona emigracja z Europy Wschodniej, głównie z Ukrainy i Białorusi. W 2017 r. w Polsce przebywało 900 000 Ukraińców, a UdSC (Urząd do Spraw Cudzoziemców) wykazał 21 000 Białorusinów (Jaroszewicz 2018). Emigranci ze Wschodu decydują się na polskojęzyczną edukację dzieci, wskutek czego w przedszkolach i szkołach pojawiają się podopieczni, którzy przyswajają języki ukraiński lub rosyjski oraz polski w sposób symultaniczny (jednoczesny) lub sekwencyjny (najpierw ukraiński bądź rosyjski, a po 3. r.ż. – język polski) (zob. Syrnyk 2017). Dzieci z Ukrainy – podobnie jak ich jednojęzyczni rówieśnicy – mogą prezentować zaburzenia mowy i języka, stąd też potrzeba poznania przez polskich logopedów zasad diagnostycznych stosowanych w przypadku zaburzeń u dzieci dwujęzycznych.
Diagnoza logopedyczna osób dwujęzycznych została opracowana na potrzeby społeczeństw, w których występują języki etniczne różne od języka dominującego i oficjalnego w przestrzeni publicznej. Szeroką perspektywę tej problematyki można znaleźć w literaturze anglosaskiej, dlatego zostaną tu przytoczone dezyderaty trzech towarzystw logopedycznych – amerykańskiego ASHA, brytyjskiego Royal College of Speech and Language Therapy (dalej: RCSLT) i australijskiego Speech Pathology Australia (dalej: SPA). 
ASHA, RCSLT i SPA rekomendują, aby jedno- i dwujęzyczni logopedzi (MSLP i BSLP – Monolingual oraz Bilingual Speech-Language Pathologist) zajmowali się dziećmi, które prezentują dwujęzyczność symultaniczną i sekwencyjną, oraz tymi, których proces akwizycji jest wspomagany nauczaniem formalnym (np. dzieci biorące udział w programie EEL – English Language Learners). 

POLECAMY

Wywiad logopedyczny

Pierwszym etapem diagnozy dziecka dwujęzycznego powinien być wywiad logopedyczny, który posłuży charakterystyce dwujęzycznego funkcjonowania małego pacjenta. Dzięki niemu zebrane zostaną informacje: wiek i sposób akwizycji języków, używany dialekt, języki używane w przedszkolu (lub szkole) oraz w domu, czas ekspozycji na każdy język, postępy w przyswajaniu i uczeniu się języka edukacyjnego, wszystkie kontakty z użytkownikami języka etnicznego i edukacyjnego, aktualna biegłość w języku etnicznym i edukacyjnym (Rimikis, Smiljanic, Calandruccio 2013). Bardzo skutecznym narzędziem wywiadu logopedycznego jest ankieta LEAP-Q: Language Experience and Proficiency Questionnaire, której autorami są Marian, Blumenfeld i Kaushanskaya (2007). Należy pamiętać, że część oznaczona jako Język odnosi się zarówno do jednego, jak i drugiego języka dziecka.
 

Language Experience and Proficiency Questionnaire (LEAP-Q)

Nazwisko dziecka            Imię                Data   
Wiek   Data urodzin   chłopiec dziewczynka


(1) Proszę wpisać języki dziecka w kolejności od najbardziej dominującego:

1 2 3 4 5


(2) Proszę wpisać języki dziecka w kolejności ich nabywania (język ojczysty dziecka jako pierwszy):

1 2 3 4 5


(3) Proszę wpisać średni i aktualny procentowy czas ekspozycji dziecka na dany język (górną granicą ekspozycji na języki jest 100%):

Języki:                                                  
Udział procentowy:          


(4) Mając do wyboru teksty (np. książeczki) we wszystkich znanych dziecku językach, jaki procent wyborów tekstu będzie związanych z danym językiem? (górną granicą wyborów jest 100%):

Języki:                                                                      
Procentowy dział wyborów:          


(5) Mając do wyboru rozmowę z osobą, która płynnie posługuje się tymi samymi językami, co dziecko, jaki będzie procentowy czas rozmowy dziecka w każdym z języków? (górną granicą wyborów jest 100%)

Języki:                                             
Procentowy czas:          


(6) Nazwij kultury, z którymi identyfikuje się Pani/Pana dziecko. Zaznacz w skali od 1 do 10 stopień identyfikacji z daną kulturą.

Języki:                                             
Procentowy czas:          

 

(7) Jakie ma Pani/Pan wykształcenie? ........................................................................................................................................................................

(8) Data (w przybliżeniu) przybycia do Polski: .............................................................................................................................................................

Jeśli Pani/Pana dziecko emigrowało też do innego kraju, proszę wpisać jego nazwę i orientacyjną datę:
.......................................................................................................................................................................................................................................

(9) Czy Pani/Pana dziecko miało kiedykolwiek: problemy ze wzrokiem , problemy ze słuchem , zaburzenia mowy i języka , problemy z uczeniem się ? Jeśli tak, proszę opisać problemy:
.......................................................................................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................................................................................

Język: (proszę wybrać jeden z języków dziecka) ..........................................................................................................................................................
Ten język jest (proszę podkreślić): ojczystym; drugim; trzecim językiem dla mojego dziecka.
Proszę uzupełnić poniższe informacje:

(1) Wiek, w którym Pani/Pana dziecko:

Zaczęło przyswajać
język:
Osiągnęło płynną
mowę w języku:
Zaczęło czytać
w języku:
Płynnie czytało
w języku:
       


(2) Proszę podać liczbę lat i miesięcy, w których dziecko używało danego języka w poniższych kontekstach:

  Lata                           Miesiące       
Kraj, w którym używa się języka .....................................................................................................
Rodzina, w której używa się języka .................................................................................................
   
Szkoła/przedszkole, w którym używa się języka ...........................................................................    


(3) W skali od 1 do 10 proszę ocenić poziom mówienia, rozumienia i czytania w języku .......................................................................

Mówienie          Rozumienie          Czytanie          


(4) W skali od 1 do 10 proszę ocenić, które z kontekstów pomagają dziecku w nauce języka ..................................................

Kontakty z kolegami                    Zajęcia językowe                  
Kontakty z rodziną   Oglądanie TV  
Czytanie   Słuchanie nagrań  


(5) W skali 1 do 10 proszę zaznaczyć, na które konteksty języka ............................................... dziecko jest najbardziej wyeksponowane:

Kontakty z kolegami                    Słuchanie nagrań                  
Kontakty z rodziną   Czytanie  
Oglądanie TV   Zajęcia językowe  

 

(6) W skali od 1 do 10 jak bardzo słychać u dziecka obcy „akcent” w języku ..................................................................?
.......................................................................................................................................................................................................................................

(7) W skali od 1 do 10 proszę ocenić, jak często inne osoby identyfikują dziecko jako obcego użytkownika języka.
.......................................................................................................................................................................................................................................

Prawidłowo przeprowadzony wywiad logopedyczny pozwoli zaklasyfikować umiejętności językowe dziecka jako „bazowe” (BICS – Basal Interaction Communication Skills) bądź „akademickie” (CALP – Cognitive Academic Language Proficiency) (Cummins 2000, s. 35–36; Lipińska 2015).

Kolejne etapy diagnozy

Następnym etapem postępowania diagnostycznego powinno być zebranie danych w obu językach dziecka. Wspomniane standardy logopedyczne rekomendują użycie dwujęzycznych narzędzi (w USA rozpowszechnione są instrumenty w języku angielskim oraz hiszpańskim). Autorzy tego postulatu wzięli pod uwagę sytuację braku takich narzędzi i dopuszczają użycie jednojęzycznych testów (Hedge, Maul 2006, s. 348). 
Ostatnim etapem jest analiza pozyskanych danych. Powinna dotyczyć podsystemu fonologicznego, morfologicznego, syntaktycznego i semantycznego oraz prowadzić do diagnozy różnicowej, polegającej na wyszczególnieniu zjawisk językowych wypływających z bilingwizmu i (lub) zaburzeń kompetencji językowej i komunikacyjnej (Kohnert 2013).
Diagnoza dwujęzycznego dziecka implikuje wybór odpowiedniej formuły diagnostycznej. W światowej literaturze przedmiotu rekomendowane są trzy – RIOT (ang. Review-Interaction-Observe-Test), badanie w działaniu (ang. Dynamic Assessment – DA) oraz BID (ang. Briefing-Interaction-Debriefing). Zanim zostaną przedstawione, warto podkreślić, że w tych trzech formułach powinien pojawić się tzw. interpretator, czyli osoba znająca języki dziecka i wspierająca jednojęzycznego logopedę w procesie diagnozy. Bez interpretatora nie jest możliwe wykonanie diagnozy różnicowej. Logopeda jest również odpowiedzialny za przeszkolenie interpretatora w zakresie podstawowej wiedzy o rozwoju i zaburzeniach kompetencji komunikacyjnej.

Formuły diagnostyczne: RIOT, badanie w działaniu, BID

Autorka formuły RIOT, Li-Rong Cheng, zaprezentowała ogólne dezyderaty działalności logopedy-diagnosty:

  1. obserwacja dwujęzycznego dziecka powinna odbywać się w wielu kontekstach i interakcjach z różnymi ludźmi,
  2. obserwacja powinna obejmować sytuacje, w których dziecko czuje się najlepiej i będzie miało możliwość pełnego zaprezentowania umiejętności komunikacyjnych,
  3. diagnosta przeprowadza wywiady z członkami rodziny dziecka, ustala jego biografię językową,
  4. diagnosta angażuje się w obserwację dziecka w trakcie lekcji i określa jego strategie konwersacyjne oraz umiejętności pragmatyczne,
  5. diagnosta rozmawia z nauczycielami i innymi specjalistami, z którymi dziecko miało styczność. 

Zaprezentowane dezyderaty stanowią podstawę uszczegółowionego opisu formuły RIOT:

  1. Review – przegląd dokumentacji dziecka, nagrań, ewentualnych terapii i wsparcia edukacyjnego.
  2. Interaction – przeprowadzenie wywiadów etnograficznych z rodzicami, nauczycielami, opiekunami w celu ustalenia biografii językowej dziecka, postaw wobec języków i kultur, różnic kulturowych.
  3. Observe – obserwacja werbalnej i niewerbalnej komunikacji dziecka w wielu różnych kontekstach społecznych: dom rodzinny, szkoła (przedszkole).
  4. Test – badanie sprawności komunikacyjnych w obu językach dziecka (Cheng 2007).

Badanie w działaniu (ang. Dynamic Assessment) zorientowane jest na pracę z dzieckiem cudzoziemskim, które przyswaja J2. Ramą tego podejścia jest triada pretest-zajęcia-posttest (Lidz, Peña 1996, s. 368). Dzięki zajęciom logopeda-diagnosta jest aktywnym obserwatorem rosnących umiejętności komunikacyjnych dziecka, które poddane są testowi początkowemu oraz końcowemu. Badanie w działaniu jest długofalowym procesem, dzięki któremu możliwa jest diagnoza różnicowa zachowań językowych dziecka (Gutierrez-Clellen, Peña 2001, s. 215–216). 
BID jest trójetapowym postępowaniem diagnostycznym, który obejmuje przygotowanie (ang. briefing), działanie (ang. interaction) oraz podsumowanie i analizę (ang. debriefing). Organizację każdego z etapów można przedstawić za pomocą tabel:
 

BRIEFING – PRZYGOTOWANIE (LOGOPEDA, INTERPRETATOR)
ustalenie uczestników spotkania, 

ustalenie ogólnego celu spotkania (np. uzyskanie dodatkowych informacji, wykonanie badania, przedstawienie raportu),

decyzja o zastosowaniu odpowiedniej procedury oraz sformułowanie pytań do zadania,

dyskusja o potrzebnej do użycia terminologii,

ustalenie kluczowych informacji dla pacjenta (klienta) oraz efektywnej formy ich przekazu,

wybór trybu tłumaczenia (np. konsekutywny bądź symultaniczny),

przygotowanie bezpośrednich działań wobec klienta/pacjenta: określenie jego mocnych i słabych stron; wybór narzędzi diagnostycznych; zwrócenie uwagi na rolę komunikacji niewerbalnej, która może być kluczowa w trakcie spotkania; sposób nagrywania rozmowy,

przygotowanie alternat...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy