Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy , Otwarty dostęp

7 lipca 2022

NR 50 (Lipiec 2022)

Jak w praktyce wspierać i stymulować rozwój percepcji słuchowej? – Na przykładzie z praktyki terapeuty

0 118

Zaburzenia centralnego przetwarzania słuchowego to problemy z prawidłowym rozumieniem informacji słuchowej mimo braku uszkodzenia słuchu obwodowego. Autorka wskazuje, jak stymulować prawidłowy rozwój funkcji słuchowych, prezentując studium przypadku.

Coraz częściej w placówkach logopedycznych spotykamy dzieci pochodzące z różnych krajów, nie tylko z Europy. Przybywają wraz z rodzicami i są bardzo często posyłane do polskich przedszkoli i szkół bez przygotowania. Często bywa, że nie znają języka polskiego. Migracja powoduje również to, że do przedszkoli i szkół jako nauczyciele zatrudniani są obcokrajowcy, znający polski, ale w mowie często „zniekształcający” wymowę głosek.

Pojawiały się informacje, że zaburzenia przetwarzania słuchowego mogą być spowodowane tym, że nauczyciel nie mówi prawidłowo po polsku lub że w grupie rówieśniczej chodzą dzieci niemówiące w języku polskim… To nieprawda: zaburzenie funkcji słuchowych jest to problem na poziomie neuronalnym, który wynika z zaburzeń funkcji poznawczych i językowych.

POLECAMY

Jak rozwija się narząd słuchu?

Narząd słuchu rozwija się już w okresie prenatalnym. Pierwszy etap rozwoju rozpoczyna się w pierwszym trymestrze. Natomiast między 4. a 5. m.ż. płodowego dziecko reaguje na dźwięki akustyczne. Zaczyna słyszeć głos mamy, bicie jej serca oraz pracę organizmu. Badania dowodzą, że podczas rozwoju prenatalnego dziecka kształtuje się recepcja słuchowa, różnicowanie dźwięków, pamięć słuchowa. Dziecko w łonie matki już w 25. tygodniu potrafi różnicować głos matki i ojca. Natomiast w 7. miesiącu kształtują się różnice w preferencji odbioru i przetwarzania bodźców w obu półkulach mózgu. W trakcie 1. r.ż. można zauważyć rozwój funkcji recepcyjnej, pamięci słuchowej, funkcję różnicowanie oraz funkcję semantyczną. Drugi r.ż. przynosi pełną stymulację funkcji słuchowych w zakresie dźwięków mowy. Dziecko zaczyna używać pierwszych słów. W 3. r.ż. dziecko zaczyna przyswajać reguły gramatyczne.

Należy pamiętać, że prawidłowo rozwinięty narząd słuchu nie daje gwarancji, że dziecko będzie miało prawidłowo rozwinięte funkcje słuchowe. Jeśli w  trakcie rozwoju narządu słuchu zadbamy o odpowiednią stymulację dźwiękową, to funkcje słuchowe będą prawidłowo się rozwijać.

Jakie są przyczyny zaburzeń funkcji słuchowych? 

Rozwój słuchu fizjologicznego jest tylko fundamentem do dalszego rozwoju percepcji słuchowej. W trakcie rozwoju dziecko stopniowo będzie nabierało umiejętności prawidłowego przetwarzania wrażeń słuchowych. Podczas odbierania dźwięku można wyodrębnić podstawowe funkcje słuchowe:

  • recepcja dźwięku (inaczej słyszenie),
  • rozróżnienie i wyodrębnienie (słuch mowny, w którego skład wchodzą: słuch fonemowy, słuch fonetyczny, słuch prozodyczny oraz analiza i synteza głoskowa, sylabowa),
  • semantyzacja (umiejętność skojarzenia dźwięków mowy z ich znaczeniem),
  • pamięć słuchowa (odpowiada za zrozumienie całej wypowiedzi),
  • kontrolę słuchowa (odpowiada za percepcję słuchową oraz kinestezję).

Sollier wymienia objawy mogące świadczyć o zaburzeniach funkcji słuchowych:

  • problemy z koncentracją uwagi,
  • nieprawidłowa interpretacja pytań,
  • nadwrażliwość na różne dźwięki,
  • ubogie słownictwo,
  • mylenie podobnie brzmiących słów,
  • trudności z czytaniem i pisaniem,
  • brzydkie pismo,
  • problemy ze stronami – prawo/lewo,
  • nadwrażliwość emocjonalna,
  • brak wiary w siebie,
  • nieśmiałość,
  • drażliwość,
  • słaba koordynacja ruchowa,
  • problemy podczas zajęć sportowych,
  • męczliwość,
  • tendencje depresyjne,
  • agramatyzm.

Do zaburzeń przetwarzania słuchowego może dojść w okresie prenatalnym lub postnatalnym. W okresie prenatalnym zaburzenia mogą być spowodowane:

  • infekcją wirusową,
  • spożywaniem przez matkę alkoholu, papierosów lub środków odurzających,
  • nieprawidłowym ułożeniem dziecka w łonie matki.

Z kolei w okresie postnatalnym:

  • niedotlenieniem i urazami mechanicznymi podczas porodu,
  • wadami słuchu,
  • nadmierną stymulacją bodźcami słuchowymi,
  • wysiękowym zapaleniem ucha,
  • epilepsją,
  • przerośniętym migdałem gardłowym,
  • zablokowaniem przewodu Eustachiusza,
  • różnymi chorobami metabolicznymi.

Na czym polegają zaburzenia przetwarzania słuchowego?

Zaburzenia przetwarzania słuchowego to zespół objawów wynikających z zaburzenia pracy zmysłu słuchu, spowodowanych nieprawidłowościami na poziomie centralnego układu nerwowego. Oznacza to, że dziecko słyszy (podstawowe badania słuchu fizjologicznego nie wykazują żadnych nieprawidłowości), lecz nie słucha. Dzieci z zaburzeniami przetwarzania słuchowego zachowują się i funkcjonują podobnie do dzieci z niedosłuchem – słyszą normalnie pojedyncze dźwięki w cichym otoczeniu, a problem pojawia się w sytuacji, gdy różnica pomiędzy dźwiękami w słowach jest niewielka i nawet przy wypowiadanych głośno i wyraźnie ich nie rozumie. Bardzo często zdarza się, że w pomieszczeniach, w których panuje hałas, a mowa nie jest kierowana bezpośrednio do dziecka, nie rozumie ono, co się do niego mówi. Objawy centralnych zaburzeń słuchu mogą wahać się od łagodnych do ciężkich, przybierając różne formy.

Przykład Stasia – studium przypadku

Staś w okresie intensywnego rozwoju przebywał poza granicami Polski przez ok. 4 lata. Dziecko uczęszczało do przedszkola w Wielkiej Brytanii, gdzie obcowało jedynie z językiem angielskim. Rodzice w domu mówili po polsku, ale zdarzały się dni, kiedy mówili tylko po angielsku.

Chłopiec od powrotu do Polski uczestniczy w terapii logopedycznej z powodu nieprawidłowej realizacji głosek szeregu szumiącego ([sz], [ż], [cz], [dż]) – seplenienie boczne obustronne oraz nieprawidłowa realizacja głoski [r] – realizacja gardłowa.

Ponadto chłopiec objęty jest terapią integracji sensorycznej z powodu zaburzeń układu przedsionkowego i obniżonego napięcia mięśniowego (które mogło być spowodowane cesarskim cięciem).

Na prośbę terapeutów rodzice wykonali badanie uwagi słuchowej.

Wyniki badania audiometrycznego

Badanie jednouszne drogą powietrzną: wyniki dla ucha lewego mieszczą się w progach słuchowych: od 5 dB do 60 dB, dla ucha prawego w zakresie natężenia dźwięków: od 0 dB do 60 dB.

Badanie jednouszne drogą kostną: wyniki dla ucha lewego mieszczą się w progach słuchowych: od 0 dBdo 55 dB, dla ucha prawego w zakresie natężenia dźwięków: od 5 dB do 55 dB.

Brak równowagi poziomów oraz symetrii krzywych w uchu lewym i prawym skutkuje stałym rozproszeniem uwagi, gdyż obie półkule nie są dynamizowane w taki sam sposób. Osiągnięcie stałej uwagi jest trudne, toteż słabnie zdolność do skupienia się na jednym zdaniu, dłuższym wypowiadaniu, dłuższym tekście, poleceniu wieloetapowym. Skutkami braku symetrii będą wydłużony czas na poprawne przetworzenie bodźca słuchowego oraz problem z rozróżnianiem i poprawną analizą słuchową, a także interpretacją. Przekaz odebrany przez jedno z uszu może być sprzeczne z przekazem ucha drugiego do mózgu.

Zwróćmy uwagę na krzywą kostną – styka się z krzywą powietrzną, przebiega ponad nią. Pod względem behawioralnym w takiej sytuacji występuje nadwrażliwość na informacje dźwiękowe lub poczucie, że dźwięki są agresywne. Obserwowana nadwrażliwość przewodnictwem kostnym świadczy o osłabionej pracy mięśni ucha środkowego – powoduje łatwe rozpraszanie się i przemęczenie przebywaniem w hałaśliwym otoczeniu (nadmiar bodźców prowadzi do szybkiego rozpraszania uwagi), możliwość wyłączenia się, obniżoną motywację do słuchania, trudności radzenia sobie ze stresem.

Ponadto załamania na poziomie krzywej przewodnictwa powietrznego i kostnego ucha lewego i ucha prawego powoduje zmienny poziom energii – utrzymanie odpowiedniego poziomu uwagi odbywa się dużym kosztem, potrzeba częstych przerw i odpoczynku, aby uzupełnić energię. Przy badaniu prawego ucha drogą kostną pojawiły się dwa problemy z lokalizacją dźwięku. W takiej sytuacji informacja docierająca do komory mózgowej jest rozbita na części, co powoduje problemy z integracją w związku z dużym opóźnieniem (aby ponownie nadać spójność „pokawałkowanym” informacjom potrzebny jest czas). Może to powodować poczucie dezorientacji w złożonym środowisku dźwiękowym, problemy z uwagą długotrwałą i selektywną.

Zaburzenia analizatora słuchowego w paśmie motorycznym przedsionkowym po stronie lewej i prawej – powodujące szybkie męczenie się, nadruchliwość: napięcia fizyczne – wpływają na wyczerpanie i brak energii, co może obniżyć aktywność umysłową i kreatywność (obszar ten pokazuje funkcjonowanie w aspekcie słuchowym systemu przedsionkowego, odpowiadającego za dobre wykorzystanie ok. 60% energii dostarczanej przez cały układ słuchowy). Przy nieprawidłowym wzmacnianiu lub hamowaniu bodźców przed przedsionek dochodzi do zaburzeń modulacji sensorycznej wiążącej się z integracją zachowania, gdyż ma to wpływ na uwagę, pobudzenie, wrażliwość emocjonalną. Osoby z zaburzeniem przedsionkowym cały czas są czujne, mogą odczuwać lęk i niepewność, mają potrzebę kontrolowania otoczenia, aby wpływać na poziom stymulacji.

Zaburzenia uwagi słuchowej w paśmie mowy (komunikacji) po prawej i lewej stronie powodują łatwe rozpraszanie uwagi, a także problemy z koncentracją. Osoby te mają także problemy w miejscach hałaśliwych, ponieważ wkładają duży wysiłek w to, aby odizolować się od otaczających bodźców; obszar ten odpowiedzialny jest za sprawną kontrolę własnej mowy, proces skupienia uwagi, poprawność wypowiedzi, rozumienie poleceń, zdolność przyswajania języka.

Badanie wykazało także, że zaburzenia uwagi słuchowej w paśmie energii po obu stronach powodują trudności z koncentracją, zapamiętywaniem, problemy z ekspresją, motywacją, możliwe tendencje do zamykania się w sobie, pobudzenie emocjonalne, które może doprowadzić do drażliwości i płaczliwości.

Podsumowanie badania

Zdiagnozowane problemy mają wpływ na długość okresu zdolności utrzymania uwagi i wzmożoną męczliwość w przypadku czynności wymagających słuchowego uczenia się (długotrwałe słuchanie lub złożone aktywność słuchowa).

Staś może przejawiać trudności ze zrozumieniem długich i/lub skomplikowanych poleceń, instrukcji słownych; problemy z zapamiętywaniem wiadomości przekazanej słownie – przez krótki, ale również długi czas; wolniejszą reakcję na informację dźwiękową, potrzebując więcej czasu na przyswojenie i przetworzenie usłyszanej informacji.

Podczas badania sformułowano także zalecenia dla nauczycieli i rodziców. Ich działania mają polegać na:

  • stosowaniu krótkich poleceń kierowanych bezpośrednio do Stasia (wskazane nawiązanie kontaktu wzrokowego),
  • wydłużaniu czasu wykonywanych zadań,
  • dostosowaniu długości czytanego tekstu do możliwości chłopca,
  • stosowaniu pytań pomocniczych i porządkujących,
  • stałym kontrolowaniu, czy chłopiec zrozumiał polecenie,
  • pozytywnym wzmocnieniu również w przypadku braku pełnego sukcesu,
  • siedzeniu blisko chłopca,
  • stosowaniu częstych, ale krótkich przerw podczas aktywności stolikowej (preferowana w tym czasie stymulacja przedsionkowa),
  • ograniczeniu korzystania z wysokich technologii (również w tle) np. telewizora w obecności chłopca,
  • ze względu na trudności w zakresie przedsionkowym zaleca się konsultacje u ortoptyka,
  • kontynuowanie terapii logopedycznej oraz terapii integracji sensorycznej,
  • obserwacji chłopca w domu oraz podczas zajęć dodatkowych pod kątem zaburzeń uwagi słuchowej wg powyżej opisanych trudności w wynikach badania; w przypadku niewystarczających kompensacji zaleca się podjęcie treningu słuchowego metodą Tomatisa.

Trenin

...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy