Dołącz do czytelników
Brak wyników

Jak opracować terapię dziecka z uszkodzonym narządem słuchu?

Artykuły z czasopisma | 2 marca 2018 | NR 11
458

Uszkodzenie narządu słuchu może w poważny sposób wpływać na percepcję dziecka i jego umiejętności językowe. Istnieją określone procedury i narzędzia pozwalające precyzyjnie zdiagnozować dziecko, a dzięki temu – opracować indywidualne postępowanie terapeutyczne.

Słuch jest jednym ze zmysłów, który ma duże znaczenie dla rozwoju mowy. „Uszkodzenie narządu słuchu ogranicza wrażliwość człowieka na bodźce akustyczne i wpływa na jego zdolność do gromadzenia wiedzy drogą słuchową. Uszkodzenie słuchu takiego stopnia, przy którym ograniczona jest wrażliwość na bodźce akustyczne o właściwościach charakterystycznych dla dźwięków mowy, wpływa na zdolność do wykonywania niektórych czynności językowych i komunikowania się językowego. Powodując ograniczenie słuchowej recepcji sygnałów mowy, utrudnia odbiór strumienia słów i rozumienia wypowiedzi ustnych. W niektórych przypadkach powoduje zaburzenia czynności mówienia, ponieważ ogranicza zdolność słuchowego kontrolowania wytwarzania dźwięków mowy” (Krakowiak, 2006, s. 7).

Istota i cele diagnozy logopedycznej

Diagnoza logopedyczna stanowi zestaw określonych zasad działania; polega na przeprowadzeniu badania w celu dokonania oceny rozwoju mowy dziecka i wskazania nieprawidłowości w procesie komunikowania się z powodu występujących trudności wynikających z uszkodzenia narządu słuchu. Ma ona za zadanie rozpoznanie zaburzeń mowy i towarzyszących mu wad wymowy. W skład diagnozy logopedycznej wchodzi:

  • ocena rozwoju mowy,
  • badanie wymowy na podstawie nazywania, powtarzania przy pomocy obrazków,
  • ocena sprawności narządów artykulacyjnych, 
  • ocena aparatu oddechowego,
  • ocena głosu, 
  • ocena funkcji połykania,
  • określenie tempa mówienia,
  • ocena zgryzu i uzębienia,
  • ocena praksji, gnozji i kinestezji,
  • określenie prozodii mowy, czyli rytm, melodia, akcent,
  • ocena w zakresie stosowania zasad gramatycznych w wypowiedziach,
  • zasób słownictwa (czynnego i biernego),
  • badanie poziomu rozumienia mowy,
  • badanie czytania i pisania,
  • badanie odczytywania mowy z ust,
  • badanie słuchu fonematycznego,
  • określenie sposobu komunikowania się (werbalny, pozawerbalny).

Dodatkowo w czasie badania konieczne jest ocenienie poziomu rozwoju psychofizycznego dziecka, które ma znaczenie w procesie jego wszechstronnej rehabilitacji. 

W diagnozie surdologopedycznej głównym źródłem informacji są wyniki obiektywnych badań słuchu, które obrazują stan narządu słuchu, a dokładniej miejsce jego uszkodzenia, i tym samym określają rodzaj niedosłuchu, a na podstawie klasyfikacji Międzynarodowego Biura Audiofonologii (BIAP) wskazują jego stopień. Poza tym istotny jest też czas, czyli rok życia dziecka, w którym miało miejsce uszkodzenie słuchu, oraz jego przyczyny. 

Przebieg diagnozy logopedycznej

Diagnoza logopedyczna ma określony przebieg wg schematu obejmującego przeprowadzenie wywiadu z rodzicami dziecka z wadą słuchu poprzez uzupełnienie karty logopedycznej, która zawiera dokładny zestaw pytań dotyczących nie tylko słuchu dziecka, jego czasu i przyczyn uszkodzenia, stopnia ubytku słuchu, zastosowania urządzenia wspomagającego słyszenie, lecz także poziomu rozumienia mowy i jej rozwoju oraz sposobu porozumiewania się werbalnego czy pozawerbalnego oraz środowiska rodzinnego (czy w nim występowały problemy w zakresie słuchu).

Karta logopedyczna zawiera:

  1. Dane osobowe ucznia (imię i nazwisko, datę urodzenia, szkołę, klasę, adres zamieszkania).
  2. Diagnozę logopedyczną (rozpoznanie problemu logopedycznego), uwzględniającą:
  • budowę i sprawność narządów artykulacyjnych (zgryz, język, wargi, podniebienie, oddychanie, połykanie),
  • dane o rodzicach, rodzeństwie oraz problemach w mówieniu i chorobach w rodzinie,
  • rozwój psychofizyczny (przebieg ciąży i porodu, choroby matki w czasie ciąży, przyjmowane w tym okresie leki, typ porodu, stan noworodka, waga, liczba punktów w skali Apgar, typ karmienia, smoczek, picie z butelki, siadanie, raczkowanie, chodzenie, słuch, wady słuchu u dziecka lub w rodzinie),
  • Rozwój mowy dziecka (głużenie,  gaworzenie, wiek wypowiedzianego pierwszego słowa, zdania, przebyte choroby, operacje, zaburzenia rozwojowe).
  • stan obecny badanego (stan fizyczny, sprawność ruchowa, początek zaburzeń mowy od pierwszych lat życia, po chorobie, lekach, wypadku, przestrachu, czy wada wymowy była usuwana farmakologicznie, operacyjnie, logopedycznie i rezultat zabiegu, stopień upośledzenia, wdrożone leczenie specjalistyczne, lateralizacja, charakterystyka zachowania dziecka). 

Wywiad i obserwacja

Podstawowe punkty, które zawiera karta logopedyczna, mają na celu zilustrowanie szerokiego zakresu potrzebnych informacji dla surdologopedy. Dokładne jej uzupełnianie przez rodziców umożliwia określenie przyczyny zaistniałych u uczniów wad wymowy, zaburzenia słuchu, anomalii w budowie i funkcjonowaniu narządów artykulacyjnych, aparatu oddechowego itp. 

 

Diagnoza logopedyczna stanowi zestaw określonych zasad działania; polega na przeprowadzeniu badania w celu dokonania oceny rozwoju mowy dziecka i wskazania nieprawidłowości w procesie komunikowania się z powodu występujących trudności wynikających z uszkodzenia narządu słuchu. Ma ona za zadanie rozpoznanie zaburzeń mowy i towarzyszących mu wad wymowy.

 

Kolejnym etapem dla logopedy jest obserwacja, kontakt z dzieckiem i przeprowadzenie diagnozy logopedycznej na podstawie wykorzystanych narzędzi do badania. Uzupełnieniem tych działań i zgromadzonych wszelkich istotnych informacji jest jeszcze zapoznanie z dokumentacją medyczną dziecka, czyli wynikami badań słuchu w postaci audiogramów, tympanogramów oraz dodatkowych informacji zawartych w orzeczeniu z poradni psychologiczno-pedagogicznej, gdy zachodzi potrzeba jej uzyskania. Kompleksowa diagnoza surdologopedyczna, czyli zebranie z wywiadu danych o dziecku i jego środowisku rodzinnym, określenia zaburzenia mowy i słuchu oraz analiza dokumentów, ułatwia skonstruowanie wobec danego dziecka odpowiednich oddziaływań surdologopedycznych oraz określenie pomocy i poradnictwa rodzinie. 

Narzędzia diagnostyczne

Do przeprowadzenia diagnozy surdologopedycznej wykorzystuje się szeroki wachlarz narzędzi badawczych, dostosowując je do wieku i możliwości dziecka, żeby w pełni dokonać oceny sprawności i funkcjonowania aparatu oddechowego, narządów artykulacyjnych, słuchu fonematycznego oraz wymowy. Narzędzia badawcze stosowane w logopedii to różne testy, kwestionariusze obrazkowe, karty badania mowy, ankiety i skale. Do najbardziej znanych i polecanych narzędzi badawczych w zakresie diagnozowania logopedycznego należą:

  • Karta badania motoryki [kinestezji] artykulacyjnej (Minczakiewicz),
  • Testy do badań przesiewowych dla dzieci w wieku przedszkolnym (Michalak-Widera),
  • Słowa i gesty (Smoczyńska),
  • Słowa i zdania (Smoczyńska),
  • Test dojrzałości szkolnej dziecka z wadą słuchu (UEcklerek),
  • Test oceniający umiejętność odczytywania mowy z ust (Rodak),
  • Test Sprawności Językowej (Tarkowski),
  • Sprawdź, jak mówię (Stecko),
  • Test Słownika Dziecka (Tarkowski),
  • Test do badania kompetencji komunikacyjnej dzieci (Kielar-Turska, Ligęza, Białecka-Pikul),
  • Logopedyczny Test Przesiewowy dla Dzieci w Wieku Szkolnym (Grabias, Woźniak, Kurkowski),
  • „Chiński język”, próba badania słuchu fonemowego i spostrzegawczości słuchowej (Bogdanowicz, Haponiuk, praca niepublikowana),
  • Badanie analizy i syntezy słuchowej, reprodukcja struktury rytmicznej (Stamback),
  • Test Słuchowego Różnicowania Głosek (Nowak-Czerwińska),
  • Testy i próby do badania słuchu fonematycznego oraz analizy i syntezy słuchowej (Styczek),
  • Test do Badania Słuchu Fonemowego (B. Rocławski),
  • Test do badania słuchu fonematycznego u dzieci i młodzieży (Szalęga, Szymaszek),
  • Skala umiejętności fonologicznych na podstawie „Prób percepcji słuchowej wyrazów” (Zakrzewska),
  • Ocena słuchu fonematycznego u dzieci w wieku przedszkolnym (Gruba),
  • Czy mogę już iść do szkoły? Diagnoza gotowości szkolnej dziecka z uszkodzonym narządem słuchu (zeszyt wstępny), Kwestionariusz do badania gotowości do nauki pisania i czytania (zeszyt nr 1), Sprawność dziecka z uszkodzonym narządem słuchu rozpoczynającego naukę szkolną (zeszyt nr 3), Kwestionariusz obrazkowy do badania artykulacji (zeszyt nr 4) (Bieńkowska),
  • Test do badania słuchu fonematycznego (Kaja),
  • Próba różnicowania dźwięków mowy (Kurkowski),
  • Karta Oceny Zachowań Komunikacyjnych (KOZK) dziecka z uszkodzonym słuchem (Krakowiak, Panasiuk),
  • Dialogowy Test Artykulacji (Majewska-Tworek),
  • onomatopeje – badanie, stymulacja i terapia prozodii mowy (Szuchnik, Słodownik-Rycaj),
  • Próby do badania kompetencji językowej dzieci 6–8-letnich z uszkodzeniami słuchu (Krawiec),
  • Fotokwestionariusz do oceny wymowy dziecka (płyta CD) (Kurkowski),
  • Program rozwijania i oceny odbioru słuchowego dźwięków otoczenia i mowy (płyta CD; Szuchnik, Święcicka), w tym znajduje się kwestionariusz dla rodziców i nauczycieli: MAIS – skala słyszenia i rozumienia dźwięków oraz MUSS – skala użycia mowy w komunikacji,
  • Ocena i usprawnianie motoryki narządów mowy (płyta CD; Kurkowski, Szuchnik, Kurkowska).

W praktyce logopedycznej konieczne jest stosowanie dostępnych narzędzi diagnostycznych w celu badania dziecka i – na jego podstawie – otrzymania wyników, które przedstawiają dokładne trudności w zakresie rozwoju mowy, komunikacji, percepcji słuchowej, zaburzenia słuchu fonematycznego. Pozwala to na ukierunkowanie i opracowanie odpowiednich ćwiczeń, zadań w czasie prowadzenia terapii logopedycznej wobec danego dziecka.

Charakterystyczne zaburzenia spowodowane ubytkami słuchu

Warto zilustrować różne ubytki słuchu, które powodują charakterystyczne zaburzenia w rozwoju mowy i odbiorze dźwięków, co w konsekwencji może powodować specyficzne trudności szkolne. Tabela obrazuje problemy ucznia wynikające z wady słuchu i towarzyszących im zaburzeń komunikacji językowej w przełożeniu na specyficzne trudności szkolne. „Zaburzenia mowy dzieci niesłyszących wynikają z niedostatecznej znajomości znaków językowych z różnych poziomów organizacji języka oraz trudności w przyswojeniu zasad łączenia znaków językowych na osi syntagmatycznej i paradygmatycznej” (Muzyka-Furtak, 2012, s. 310).

U osób z uszkodzonym narządem słuchu rozwój umiejętności komunikacyjnych i zrozumienia systemu języka jest zakłócony. Włodzimierz Pietrzak określa, że „uczyć dziecko z wadą słuchu – to nie znaczy uczyć je tylko wymowy poszczególnych głosek i wyrazów. Najważniejsze to nauczyć rozumienia mowy, posługiwania się mową, odczytywania z ust i samemu dawać przykład poprawnego posługiwania się językiem” (Ossowski, 1996, s. 77). 

Zaburzenia komunikacji językowej dotyczą prawie wszystkich aspektów mowy: fonetycznego, leksykalnego i gramatycznego. „Składowym elementem mówienia jest produkowanie substancji fonicznej, które zależy m.in. od prawidłowo funkcjonujących narządów mowy. Na funkcjonowanie tych narządów składaj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy