Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

23 stycznia 2020

NR 35 (Styczeń 2020)

Diagnoza logopedyczna dziecka dwujęzycznego

167

Diagnoza logopedyczna dzieci dwujęzycznych lub wielojęzycznych, którą logopedzi muszą coraz częściej przeprowadzać, to wyzwanie. Rzadko 
bowiem się zdarza, że badający zna wszystkie języki, jakimi posługują się dzieci, ma wiedzę na temat etapów nabywania tych języków.

Zaburzenie mowy czy dwujęzyczność?


Głównym celem diagnozy logopedycznej dziecka dwujęzycznego jest odpowiedź na pytanie: czy występuje u niego zaburzenie mowy, czy może zjawiska językowe, które obserwujemy, są związane z dwujęzycznością.

Jeśli jest to zaburzenie mowy, wówczas trudności będą widoczne w każdym z języków dziecka, choć w różnym wymiarze. Będzie to zależne od tego, jak dany język jest złożony (inaczej mówiąc „łatwy” lub „trudny”) oraz od ilości i jakości ekspozycji dziecka na ten język.

Może być też tak, że pozornie niepokojące zjawiska językowe, które obserwujemy u dziecka, są związane z jego dwujęzycznym rozwojem, który rządzi się nieco innymi prawami niż rozwój jednojęzyczny (Wodniecka 2018). Języki w umyśle dziecka wpływają na siebie wzajemnie, skąd może wynikać specyfika pojawiających się nieprawidłowości. Także pozorne luki w słowniku dziecka, które obserwujemy, często wynikają z dwujęzyczności. Aby dotrzeć do pełnego zasobu słownictwa danego dziecka, należałoby przeprowadzić test we wszystkich jego językach i zsumować wyniki.


Czynniki środowiskowe


Z ustaleń badaczy wiemy, że dwujęzyczność nie powoduje opóźnień ani zaburzeń w nabywaniu mowy. Dziecko powinno osiągać poszczególne etapy rozwoju językowego zgodnie z szeroko pojętą normą wiekową, przynajmniej w jednym 
ze swoich języków.

Sytuację komplikuje jednak fakt, że rodzice dzieci dwujęzycznych nie zawsze mają jasno sprecyzowany plan, jak dwujęzyczność powinna wyglądać w ich rodzinie. Często działają intuicyjnie, a to może okazać się niewystarczające. Jeśli łamana jest zasada konsekwencji w używaniu języków i są one nadmiernie mieszane ze sobą (szczególnie przez tę samą osobę i w obrębie jednej wypowiedzi), dziecko może mieć trudności z oddzieleniem obydwu systemów w swoim umyśle. Do tego mogą dołączyć niekorzystne czynniki środowiskowe, związane choćby z życiem na emigracji, a także biologiczne, które dodatkowo utrudnią rozwój mowy dziecka.


Profil dwujęzyczności dziecka


W diagnozie dziecka dwujęzycznego bardzo ważny jest umiejętnie przeprowadzony wywiad z rodzicami. Jeśli postawa terapeuty jest bliższa życzliwości i zrozumieniu aniżeli negatywnemu ocenianiu, istnieje większa szansa na uzyskanie rzetelnych informacji z wywiadu. Odpowiedź na pytanie: „W jakim języku mówicie państwo do dziecka?”, może nie być miarodajna. Rodzice wielokrotnie nie zdają sobie sprawy, że mieszają języki, co w bilingwizmie jest zjawiskiem powszechnym i często automatycznym. Jeśli jako logopedzi powiemy kilka słów o tym, że mieszanie kodów jest naturalną częścią dwujęzyczności, i zapytamy, jak często zjawisko to występuje w danej rodzinie, otwieramy pole do szczerej rozmowy. W dwujęzyczności sukcesywnej rodzice często chcą przygotować dziecko do rozpoczęcia edukacji przedszkolnej w języku kraju zamieszkania i dlatego zaczynają mieszać języki – najczęściej w sposób dowolny i nieprzemyślany. Czasem wręcz przełączają się na drugi język, co, niestety, u dzieci może być pierwszym krokiem do utraty bilingwizmu.

Dotarcie do najważniejszych informacji związanych z ekspozycją dziecka na dwa lub więcej języków pozwoli na stworzenie szczegółowego profilu jego dwujęzyczności. Wśród najważniejszych pytań logopedy skierowanych 
do rodzica powinny się znaleźć:
•    Od kiedy dany język jest obecny w życiu dziecka i w jakim zakresie? (dowiemy się, czy mamy do czynienia z dwujęzycznością równoczesną, czy może sukcesywną),
•    Kto na co dzień mówi do dziecka, w jakich sytuacjach i w jakim języku? (zdobędziemy informacje na temat czynników środowiskowych i jakości codziennych interakcji),
•    W jakim języku dziecko mówi podczas samodzielnej zabawy? (dowiemy się, jaki język jest w danej chwili dominujący u dziecka),
•    Jak wygląda typowy dzień dziecka? (wzbogacimy obraz środowiska językowego, szczególnie ekspozycji na obydwa języki).


Tradycyjne badanie logopedyczne


O ile wady wymowy u dzieci dwujęzycznych są łatwiejsze do oceny logopedycznej, o tyle rozwój składni, morfologii czy zasobu słownictwa nie podlega już tak łatwo bezpośredniej obserwacji (choćby z pomocą rodzica, mówiącego w obydwu językach dziecka).

Nie ma dwóch takich samych przypadków dwujęzyczności, stąd jest ona dość złożonym zjawiskiem. W związku z tym, jeśli zastosujemy tylko test, badający jeden język, nie zdobędziemy pełnego obrazu umiejętności dziecka. Takie wybiórcze dane mogą nawet dostarczyć fałszywych informacji i doprowadzić do błędnej diagnozy logopedycznej (Haman 2018). Z tego powodu w Wielkiej Brytanii odchodzi się od stosowania znormalizowanych anglojęzycznych testów do oceny mowy dzieci dwujęzycznych. Co więc robić? Jaka jest alternatywa? Niebanalne znaczenie ma tutaj doświadczenie logopedów pracujących z dwujęzycznością. Jest ono jednak zdobywane na przestrzeni dłuższego czasu, a konieczność trafnej diagnozy może pojawić się tu i teraz. Od niej przecież zależy sporządzenie planu terapii, dostosowanego do potrzeb konkretnego, dwujęzycznego dziecka.


Logopedyczne badanie dynamiczne


Wartościową propozycją jest rodzaj badania określany w języku angielskim jako Dynamic Assessment, który na język polski mógłby być przetłumaczony jako badanie dynamiczne. Taki sposób diagnozy został zaczerpnięty z psychologii i zaadaptowany na grunt logopedii w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Jego głównym celem jest dotarcie nie tylko do umiejętności językowych dziecka, ale także do jego potencjału, uczenia się języka.

Badanie dynamiczne jest, najprościej mówiąc, uczeniem dziecka nowej umiejętności podczas sesji z logopedą i sprawdzaniem, jak szybko i z jaką łatwością nabywa ono nową sprawność. Dzięki temu łatwiej jest postawić diagnozę różnicową między zaburzeniem mowy a jej odmiennym rozwojem, związanym z dwujęzycznością. Uzyskujemy informacje o tym, w jaki sposób dziecko uczy się języka, jakie strategie terapeutyczne są w tej nauce najskuteczniejsze, jak wiele pomocy potrzebuje od terapeuty w procesie uczenia się.

Stosując badanie dynamiczne, możemy przetestować u dziecka nabywanie różnych sprawności na wielu poziomach języka, począwszy od fonologii, przez morfologię, słownictwo, strukturę zdania, aż po narrację.

W procesie uczenia się, zaaranżowanym podczas badania, logopeda daje dziecku podpowiedzi i obserwuje, jaki przynoszą one skutek. Są to podpowiedzi różnego rodzaju i na różnym poziomie trudności. Są dostosowywane do możliwości danego dziecka, upraszczane w takim stopniu, jaki terapeuta uzna za potrzebny w indywidualnym przypadku.


Struktura badania


Badanie dynamiczne składa się z trzech etapów:
etap 1: badanie wstępne – sprawdzenie, co dziecko potrafi, jak radzi sobie z zadaniem;
etap 2: działania terapeutyczne:
•    terapeuta wykonuje zadanie z dzieckiem, stosując różne formy podpowiedzi (ang. prompts), które mają doprowadzić dziecko do wykonania zadania,
•    dziecko uczy się nowych strategii rozwiązania zadania ze wsparciem terapeuty, który je na nie naprowadza,
•    terapeuta obserwuje możliwości uczenia się dziecka;
etap 3: badanie końcowe:
•    porównanie wyników z badaniem wstępnym,
•    obserwacja, czy dziecko samodzielnie zastosowało strategie, których nauczyło się na poprzednim etapie (czy dokonało generalizacji).

Podczas etapu działań terapeutycznych logopeda dostosowuje sposób uczenia do możliwości dziecka, które ocenia na bieżąco. Stosuje różne formy podpowiedzi, obserwując, które z nich są skuteczne. Terapeuta powinien zrobić wszystko, aby dziecko nauczyło się strategii rozwiązywania zadania, które będzie mogło następnie samodzielnie wykorzystać. Samodzielność dziecka w ostatnim etapie jest kluczowa, gdyż będzie ono wykonywało zadanie niezależnie, bez pomocy terapeuty.

Po zakończeniu etapu drugiego badający liczy podpowiedzi, których udzielił. Następnie daje dziecku kolejne zadanie (podobne do poprzedniego) i sprawdza, czy tym razem potrzebuje ono mniejszej liczby podpowiedzi. Oznaczałoby to, że dziecko nauczyło się już zastosowanych wcześniej strategii i potrafi je samodzielnie wdrożyć.

Terapeuta nie podaje dziecku gotowej odpowiedzi, nie daje modelu do naśladowania, jak to się dzieje podczas tradycyjnej terapii. W zamian za to kieruje nim tak, aby samo do tej odpowiedzi dotarło. Udziela tak mało podpowiedzi, jak to możliwe – i zwiększa ich liczbę tylko wtedy, gdy dziecko sobie nie radzi. Gotowy model do powtórzenia może być zastosowany dopiero wtedy, gdy inne rodzaje podpowiedzi nie działają. Wiadomo wówczas, że dane dziecko potrzebuje bardzo intensywnego wsparcia terapeutycznego, aby się nauczyć nowych umiejętności.


Nauka nowych słów


Sposób i tempo uczenia się nowych słów przez dziecko ma wysoką wartość diagnostyczną. Badania dowodzą, że potencjał dziecka w zakresie zapamiętywania nowego słownictwa po minimalnej ekspozycji (ang. fast mapping) pokazuje, jakie są jego ogólne możliwości nabywania języka (Kapantzoglou 2012).
 

 

Przykład sesji badania dynamicznego – nauka nowych słów

 

  1. Sprawdzamy nazywanie i rozumienie pojedynczych wyrazów u dziecka za pomocą dowolnego testu obrazkowego.
  2. Wybieramy 6 wy...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy