Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

4 października 2017

NR 15 (Wrzesień 2016)

Rodzaje błędów językowych

806

Chcąc rozmawiać o błędach językowych, powinno się znać ich rodzaje, wiedzieć, kiedy możemy je wskazać, orientować się, która realizacja wyrazu czy zdania jest odstępstwem od normy, a którą uzus „dopuścił” już jako poprawną. Należy bowiem pamiętać, że błąd językowy to nieświadome odstępstwo od obowiązującej w danym momencie normy językowej.

Podstawowy podział błędów językowych

Wszystkie błędy związane z posługiwaniem się językiem należy podzielić na zewnątrzjęzykowe i wewnątrzjęzykowe. Błędy zewnątrzjęzykowe to błędy zapisu: ortograficzne i interpunkcyjne. Choć są one związane z językiem, nie naruszają zasad ani reguł wewnątrzjęzykowych. Natomiast błędy wewnątrz-

POLECAMY

językowe można dalej podzielić na błędy systemowe (językowe) i błędy użycia, czyli stylistyczne. W obrębie błędów językowych mieszczą się błędy gramatyczne, leksykalne i fonetyczne.

Rodzaje błędów systemowych

Błędy fleksyjne mogą polegać na:

  • wyborze niewłaściwej postaci wyrazu, np. *widnokręg zam. widnokrąg, *brzytew zam. brzytwa, *ten kontrol zam. ta kontrola, *wziąść zam. wziąć, *szklanny zam. szklany, *dokonywujący zam. dokonujący,
  • wyborze niewłaściwego wzorca odmiany, np. *zaoram
  • zam. zaorzę, *tego zgorzela zam. tej zgorzeli, *bardziej wysoki zam. wyższy,
  • wyborze niewłaściwej postaci tematu fleksyjnego,
  • np. *przyjacielom zam. przyjaciołom, *o aniole zam. *o aniele, *kopła zam. kopnęła,
  • wyborze niewłaściwej końcówki fleksyjnej, np. *diabłowi
  • zam. diabłu, *kapciów zam. kapci, *znamieniowi zam. znamieniu, *umią zam. umieją, *bystszy zam. bystrzejszy,
  • nieodmienianiu wyrazu mającego swój wzorzec deklinacyjny, np. *z Aleksandrem Fredro zam. z Aleksandrem Fredrą, *jadę do Manchester zam. jadę do Manchesteru,
  • odmianie wyrazu, któremu nie można przypisać wzorca odmiany, np. *wypić kubek kakaa zam. kakao.

Błędy składniowe polegają na wyborze niewłaściwego wzorca składniowego, czyli niewłaściwego łączenia form wyrazowych w jednostki tekstu. Mogą to być:

  • błędy w zakresie związku zgody, np. *do pokoju wszedł Adam i Grzegorz, zam. do pokoju weszli Adam i Grzegorz, *pies i Zuzia wbiegły na podwórko zam. pies i Zuzia wbiegli na podwórko, *przyszło czterdzieści trzy osoby zam. przyszły czterdzieści trzy osoby,
  • błędy w zakresie związku rządu, np. *używać dobrą szminkę zam. używać dobrej szminki, *rozróżniać prawdę od fałszu zam. rozróżniać prawdę i fałsz, *brać się za malowanie pokoju zam. brać się do malowania pokoju, *podobna nam zam. podobna do nas, *mniejszy jak ty zam. mniejszy niż ty lub mniejszy od ciebie,
  • błędy w używaniu przyimków, np. *przed i po obiedzie zam. przed obiadem i po obiedzie, *warunki dla rozwoju eksportu zam. warunki do rozwoju eksportu lub warunki rozwoju eksportu, *siedzieć na kasie zam. siedzieć w kasie, *jechać do Białorusi zam. na Białoruś,
  • błędy w zakresie używania wyrażeń przyimkowych, np. *brak postępu w temacie kopalń zam. brak postępu w sprawie kopalń, *pytania odnośnie reformy służby zam. zdrowia pytania dotyczące reformy służby zdrowia albo odnośnie do reformy służby zdrowia,
  • niepoprawne skróty składniowe, np. *organizuje i kieruje ruchem oporu na tych terenach zam. organizuje ruch oporu na tych terenach i kieruje nim,
  • niepoprawne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania, np. *zdając egzamin, został przyjęty na studia zam. zdawszy egzamin, został przyjęty na studia lub po zdaniu egzaminu został przyjęty na studia, *czytając takie reportaże, łzy napływają same do oczu zam. kiedy czyta się takie reportaże, łzy napływają same do oczu,
  • konstrukcje niepoprawne pod względem szyku, np. *wystąpienie kulturalnego attaché ambasady Francji zam. wystąpienie attache kulturalnego ambasady Francji, *wisząca groźba dyskwalifikacji nad zawodnikami zam. groźba dyskwalifikacji wisząca nad zawodnikami, *to w minionych latach nie zdarzało się zam. to w minionych latach się nie zdarzało,
  • zbędne zapożyczenia składniowe, np. *założenia te wydają się być sensowne zam. założenia te wydają się sensowne, *wydarzyło się to nie wczoraj, a przed tygodniem zam. wydarzyło się to nie wczoraj, ale przed tygodniem.

Wśród błędów leksykalnych możemy wyróżnić trzy grupy: błędy słownikowe, błędy leksykalne frazeologiczne oraz leksykalne słowotwórcze.

Do pierwszej wymienionej grupy możemy zakwalifikować: używanie wyrazów w niewłaściwym znaczeniu, czyli zbędna neosemantyzacja, np. wnioskować ‘zgłaszać wniosek’ (właściwe znaczenie: ‘wysnuwać, wyciągać wniosek’), postument ‘pomnik’ (właściwe znaczenie: ‘podstawa pomnika, cokół’), enigmatyczny ‘zdawkowy, lapidarny’ (właściwe znaczenie: ‘zagadkowy, tajemniczy’), dokładnie ‘właśnie tak, zgoda, aha!’ (właściwe znaczenie: ‘ściśle, precyzyjnie’). W pierwszej omawianej grupie znajdzie się także mylenie znaczeń wyrazów podobnych brzmieniowo lub morfologicznie i ich niepoprawne, wymienne używanie, np. klimatyzacja i aklimatyzacja, ewangelik i ewangelista, adaptować i adoptować, formować i formułować, monitować i monitorować, maksymalny i maksymalistyczny, efektowny i efektywny. Błędem i nieporozumieniem jest posługiwanie się pleonazmami, np. *całkowicie zlikwidować, *cofnąć się do tyłu, *akwen wodny, *sopel lodu, a także naruszanie łączliwości wyrazu, np. *odnieść porażkę (poprawnie: ponieść porażkę), wyrządzać straty (poprawnie: powodować straty). Do błędów słownikowych należy też zakwalifikować nadużywanie wyrazów modnych, takich jak: asortyment, konsensus, opcja, pakiet, kreować, posiadać, serwować, adekwatny, poważny, strukturalny.

Błędy rażące naruszają podstawowe zasady poprawnościowe. Ich popełnienie powoduje zakłócenie podstawowej, komunikatywnej funkcji przekazu językowego.

Następną omawianą grupę stanowią błędy leksykalne frazeologiczne. Możemy spotkać się w niej ze zmianą form frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku, np. *ciężki orzech do zgryzienia (poprawnie: twardy orzech do zgryzienia), *dolać oliwy (poprawnie: dolać oliwy do ognia), *zażyć z lewej mańki (poprawnie: zażyć z mańki), *pójść do przysłowiowej Canossy (poprawnie: pójść do Canossy). Błędem jest zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników, np: *palić na panewce (poprawnie: spalić na panewce), *szukać przy świecy (poprawnie: szukać ze świecą), *plują sobie w brody (poprawnie: plują sobie w brodę); a także zmiana znaczenia frazeologizmu, np. łowić ryby w mętnej wodzie ‘tłumaczyć się niejasno, nieprzekonująco’ (poprawnie: ‘czerpać zyski z nieuczciwych, podejrzanych interesów’). Do błędów zaliczyć też musimy użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodujące odżycie znaczenia dosłownego, np. Nowoczesna technika startuje. Najwcześniej start ten wystąpił w lotnictwie.

Trzecią grupę stanowią błędy leksykalne słowotwórcze. W tej grupie do błędów zaliczamy budowanie formacji niezgodnie z polskimi modelami słowotwórczymi, np. *specgrupa (poprawnie: grupa specjalna), *sport telegram (poprawnie: telegraficznie o sporcie), a także zastosowanie niewłaściwego formantu, np. *głupość (poprawnie: głupota), *babciowy (poprawnie: babciny). Wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej, np. *eurosejm (poprawnie: europarlament, sejm jest nazwą w zasadzie tylko parlamentu polskiego), także jest traktowany jako błąd.

Wśród grupy błędów fonetycznych możemy wyróżnić:

  • niepoprawną wymowę głosek,
  • niepoprawną wymowę grup spółgłoskowych,
  • „literowe” odczytywanie wyrazów,
  • redukcję głosek i grup spółgłoskowych,
  • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.

Błędy stylistyczne

  • Jeżeli chodzi o błędy wewnątrzjęzykowe – stylistyczne, to wskazuje się wśród nich dwie grupy. Pierwsza polega na niewłaściwym doborze środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowaniu ich do charakteru i funkcji tej wypowiedzi. Druga natomiast to naruszanie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu. Jeżeli chodzi o grupę pierwszą, możemy wyróżnić:
  • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych, np. *dokonałem zakupu maszynki do golenia, *skonsumowałeś na obiad całą kartoflankę,
  • używanie elementów potocznych w wypowiedzi o charakterze publicznym, np. *następnie zaobserwowałem, że człowiek ten wykopyrtnął się po wzięciu zakrętu, *w wyniku obserwacji ustalono, że facet przemieszkiwał w wymienionym obiekcie,
  • mieszanie elementów z kilku różnych stylów w jednej wypowiedzi, np. *Maszyna jechała zygzakiem, co wzbudziło poważne podejrzenia. Domniemywano, że albo ma uszkodzone zawieszenie, albo woźnica jest nawalony. Był. Dał w rurę i próbował uciekać, przy okazji najeżdżając na funkcjonariuszy. Zdołali uskoczyć. Tak się wkurzyli, że ruszyli do pościgu, wydobywając pistolety.
  • stylizację językową niemającą uzasadnienia w treści i charakterze językowym wypowiedzi, np. *onegdaj nasi zawodnicy odbyli tylko jeden trening, *mamy tu duże utrudnienia, jako że samochody muszą jechać tylko jedną stroną jezdni.

Błędy zewnątrzjęzykowe

Najczęściej spotykane w tej grupie są błędy ortograficzne, np.:

  • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie, np. *ogurek, *rzyczyć, *druch,
  • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna, a także niewłaściwe użycie łącznika, np. *świeżomalowany, *codzień, *po środku, *jasno żółty, *lekarz-dentysta,
  • niewłaściwe używanie wielkich i małych liter na początku wyrazów, np. *maria nowak, *w ostatnią Sobotę, *Sok z Czarnych Porzeczek.

Często występują także błędy interpunkcyjne, polegające na niestosowaniu właściwego znaku interpunkcyjnego, zwłaszcza przecinka, ale również na zbędnym użyciu znaku interpunkcyjnego czy wreszcie – użyciu niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Podział błędów ze względu na rangę

Błędy językowe możemy podzielić także ze względu na ich ciężar gatunkowy. Błędy rażące naruszają podstawowe zasady poprawnościowe. Ich popełnienie powoduje zakłócenie podstawowej, komunikatywnej funkcji przekazu językowego. Tekst, który zawiera takie błędy, jest albo zupełnie niezrozumiały dla odbiorcy, albo przekazuje mu informacje niezgodnie z intencją nadawcy. W obu wypadkach prowadzi to do nieporozumień. Tekst pełen rażących błędów może wreszcie utrudniać zrozumienie treści, np. wskutek zawiłości czy rozwlekłości.

Rażącym błędem jest np. forma *myszów w D. L. mn., stwierdzenie *ja to wypiła, składnia *dotknąć kobietę na ulicy (w znaczeniu ‘lekko trącić’; ‘dotknąć kobietę’ znaczy bowie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy