Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 listopada 2018

NR 28 (Listopad 2018)

W centrum zaburzeń
Metoda indywidualnej stymulacji słuchu Johansena jako wsparcie dla dziecka z (C)APD

0 297

Zaburzenia przetwarzania słuchowego, określane jako (C)APD, polegają na błędnym funkcjonowaniu mechanizmu odczytywania przez mózg sygnałów dźwiękowych, mimo że narządy słuchu działają prawidłowo. Ugruntowaną metodą pracy z tymi zaburzeniami są treningi słuchowe.

 

Terapeuci coraz częściej spotykają pacjentów, szczególnie wśród dzieci, którzy zmagają się z osobliwą, trudną do określenia przeszkodą. Zdaje się ona powstrzymywać u nich właściwą interpretację napływających informacji, a w konsekwencji uniemożliwia im podjęcie działań stosownych do okoliczności. Specyfika tej przeszkody jest o tyle trudna do uchwycenia, że borykające się z nią dzieci zazwyczaj wypadają poprawnie podczas przesiewowych testów słuchu. Gdy uproszczona forma wykrywania nieprawidłowości rozwojowych nie daje odpowiedzi, można podejrzewać, że problemy, z którymi zmaga się dziecko, mają charakter czynnościowy.

Istota (centralnych) zaburzeń przetwarzania słuchowego

Zaburzenia przetwarzania słuchowego (ang. Auditory Processing Disorder, APD), czasem określane centralnymi zaburzeniami przetwarzania słuchowego (Central Auditory Processing Disorder, CAPD), bo o nich tu mowa, polegają na błędnym funkcjonowaniu mechanizmu odczytywania przez mózg sygnałów dźwiękowych trafiających do niego za pośrednictwem prawidłowo funkcjonujących narządów słuchu. Reakcje osób, u których te zaburzenia występują, są zbliżone do zachowań pacjentów z lekkim niedosłuchem pomimo prawidłowej czułości słuchu. Często „zgadują” one brakujące informacje, w związku z czym ich codzienne funkcjonowanie może przypominać usiłowanie zaśpiewania piosenki przy znajomości wyrywkowych fragmentów tekstu. Zgodnie z definicją zebraną przez Amerykańskie Towarzystwo Mowy, Języka i Słuchu (American Speech-Language-Hearing Association, ASHA), termin (C)APD może być użyty do opisania trudności w przetwarzaniu informacji słuchowych w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), objawiających się obniżonym poziomem realizacji jednej lub kilku z następujących funkcji:

  • lokalizacji i lateralizacji źródła dźwięku,
  • różnicowania dźwięków,
  • rozpoznawania wzorców dźwiękowych,
  • analizy czasowych aspektów sygnału dźwiękowego (integracja czasowa, różnicowanie czasowe, identyfikowanie przerw w emisji sygnału, porządkowanie czasowe i maskowanie czasowe),
  • rozumienia mowy przy występowaniu współzawodniczących lub zniekształconych sygnałów akustycznych.

Do kategorii (centralnych) zaburzeń przetwarzania słuchowego nie zakwalifikowano natomiast deficytów następujących umiejętności: świadomości fonologicznej, pamięci i uwagi słuchowej, syntezy słuchowej czy rozumienia i interpretacji informacji przekazywanych drogą słuchową. Są one, co prawda, zależne od prawidłowego działania centralnych funkcji słuchowych, lecz jednocześnie uznaje się je za element bardziej zaawansowanych kompetencji komunikacyjnych oraz językowych. Dla przykładu, często myloną z przetwarzaniem słuchowym zdolność rozumienia ze słuchu należałoby zakwalifikować jako wyższą umiejętność poznawczą, gdyż rezultat uzyskany dzięki prawidłowemu przetwarzaniu dźwięków mowy (odszyfrowanie sygnału dźwiękowego) jest jedynie pierwszym krokiem do nadania im sensu (zrozumienia ich).

Indywidualna stymulacja słuchu Johansena

Rosnącą wrażliwość na kwestię (C)APD można zaobserwować nie tylko wśród nauczycieli, terapeutów i specjalistów, lecz także wśród rodziców. Dzięki temu większa liczba dzieci jest poddawana diagnostyce ukierunkowanej na potwierdzenie lub wykluczenie obecności tych zaburzeń. Ugruntowaną metodą pracy z zaburzeniami przetwarzania słuchowego są treningi słuchowe. Jednym z nich jest indywidualna stymulacja słuchu wg dr. Kjelda V. Johansena (ang. Johansen Individualised Auditory Stimulation, JIAS).

Cechą wyróżniającą indywidualną stymulację słuchu wg. Johansena (JIAS) jest ciągłość i systematyczność stymulacji oraz możliwość modyfikowania kompozycji stosowanych na poszczególnych etapach treningu w zależności od postępów i aktualnych potrzeb pacjenta.

Pochodzący z Danii autor metody pracował jako nauczyciel i dyrektor szkoły. Jest magistrem psychologii i doktorem teorii edukacyjnej, zaś obszar jego zainteresowań naukowych obejmuje m.in. rozwój słuchu w odniesieniu do zdolności językowych, któremu to zagadnieniu poświęcił wiele lat badań. We współpracy z duńskim kompozytorem Bentem Pederem Holbechem opracowali materiał dźwiękowy, na którym opiera się trening słuchowy JIAS. Cechą wyróżniającą JIAS jest ciągłość i systematyczność stymulacji oraz możliwość modyfikowania kompozycji stosowanych na poszczególnych etapach treningu w zależności od postępów i aktualnych potrzeb pacjenta. Program terapeutyczny właściwy każdemu z etapów rejestrowany jest na osobnej płycie CD i w takiej formie dostarczany pacjentowi, który słucha muzyki w domu – w przyjaznym, bezpiecznym otoczeniu. Daje to dodatkowy komfort związany z minimalizacją oddziaływania czynników, które mogłyby negatywnie wpływać na odbiór stymulacji i ograniczać jej działanie. Podjęcie treningu poprzedza ocena diagnostyczna pod kątem sprawności procesów przetwarzania słuchowego. Do tego celu stosuje się badanie audiometrii tonalnej oraz testy rozumienia mowy w utrudnionych warunkach. Po wykonaniu pełnego badania diagnostycznego można rozpocząć trening w formie całkowicie zindywidualizowanej, dostosowanej do potrzeb i predyspozycji danego pacjenta. Wymienione próby diagnostyczne wymagają współpracy ze strony badanego, jednak czynniki utrudniające lub uniemożliwiające dokonanie pełnej oceny diagnostycznej (np. wiek pacjenta, zaburzenia rozwojowe) nie stanowią przeszkody do podjęcia treningu. Możliwe jest wówczas przeprowadzenie jego wersji z indywidualizacją w określonych obszarach. Wszystkie warianty JIAS polegają na aktywizacji układu słuchowego w taki sposób, że wyznaczone zakresy częstotliwości są stymulowane w odniesieniu do krzywej idealnego słyszenia. Celem treningu jest poprawa przetwarzania bodźców dźwiękowych i doprowadzenie tej sprawności do stanu, który umożliwi pacjentowi wykorzystanie własnego potencjału poznawczego bez obciążeń wynikających z przyczyn słuchowych. Może to się przełożyć na lepsze funkcjonowanie w zakresie np. czytania i pisania, koncentracji, równowagi i koordynacji czy nauki języków obcych.

Dodatkową zaletą indywidualnej stymulacji słuchu Johansena jest fakt, że tę metodę pracy z osobami z trudnościami z przetwarzaniem słuchowym można łączyć z innymi formami wsparcia. Jeśli nie występują przeciwwskazania ze strony innych interwencji, którym w danej chwili poddawany jest pacjent, JIAS bardzo dobrze sprawdza się jako trening wspierający np. terapię logopedyczną. Sam trening jest przychylnie odbierany przez pacjentów i ich rodziny. Wygoda związana ze środowiskiem domowym przekłada się na to, że słuchanie muzyki płynnie wpisuje się w codzienny harmonogram, a dzieci często nawet same pilnują właściwego przebiegu terapii, domagając się odsłuchania kolejnego utworu z płyty. Dzięki swojej konstrukcji program JIAS może być stosowany zarówno u pacjentów zdrowych, jak i w przypadku pewnych nieprawidłowości rozwojowych. Notuje się wyraźne postępy w obszarze przetwarzania słuchowego u osób z dysleksją, zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) czy nawet z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Należy jednak pamiętać, że trening słuchowy nie wpłynie bezpośrednio, dajmy na to, na pisanie, samoocenę, zachowania społeczne czy koncentrację uwagi. Może natomiast wydatnie przyczynić się do poprawy funkcjonowania w tych i innych obszarach poprzez wsparcie w lepszej realizacji funkcji słuchowych wspomnianych powyżej. Dla osoby zmagającej się przez długi czas z (centralnymi) zaburzeniami przetwarzania słuchowego zapewnienie dostępu do świata, w którym dźwięki układają się w spójne komunikaty zamiast zmuszać do ciągłych prób nadania sensu odbieranym sygnałom, stwarza drugą szansę rozwoju prawidłowego słyszenia. Mózg musi, rzecz jasna, przystosować się do nowych warunków, aby być w stanie w jak największym stopniu skorzystać z nadarzającej się sposobności. Z tej przyczyny wydaje się, że prowadzenie treningu słuchowego uwzględniającego rozpiętość czasową zmian zachodzących na drogach nerwowych łączących aparat słuchowy z wyższymi partiami mózgu jest uzasadnionym rozwiązaniem. Zwiększa też szansę na uzyskanie trwałej poprawy funkcji słuchowych. Indywidualna stymulacja słuchu Johansena spełnia to kryterium.

Ocena treningu słuchowego JIAS

Skuteczność treningu słuchowego JIAS można zweryfikować w sposób ilościowy i jakościowy. Narzędziem pierwszej z dróg są postępy we wspomnianych badaniach audiometrycznych i testach rozumienia mowy, sprawdzane podczas spotkań kontrolnych z pacjentem. Stanowią one również podstawę do podjęcia decyzji odnośnie do precyzyjnego określenia właściwości materiału dźwiękowego, jaki będzie wykorzystywany w nadchodzącym etapie treningu. Często jednak wartość uzyskanych efektów można bardziej docenić, odnosząc się do obserwacji jakościowych, czynionych zarówno przez terapeutę, jak i prz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy