Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

13 października 2017

NR 19 (Maj 2017)

Komunikacja alternatywna i wspomagająca w terapii logopedycznej dzieci, młodzieży i osób dorosłych z niepełnosprawnością słuchową

0 345

W edukacji i terapii logopedycznej ustawicznie zadajemy sobie pytania: Jak dziecko, które nie słyszy lub ma zaburzenia w percepcji na drodze słuchowej odkrywa, zapamiętuje i odtwarza lub tworzy reguły użycia systemu językowego w interakcjach komunikacyjnych? W jaki sposób dziecko z głuchotą prelingwalną w naturalnych sytuacjach społecznych jest aktywnym odkrywcą-twórcą języka podczas komunikowania się z otoczeniem? Jakie formy komunikacji wspomagającej są korzystne dla zróżnicowanych osób z niepełnosprawnością słuchu?

Sposoby komunikowania się

W globalnym świecie dzięki nowoczesnej technologii ludzie mogą komunikować się za pomocą języka mówionego nie tylko w bezpośrednim kontakcie, ale w każdej sytuacji, czasie i miejscu. W codziennej komunikacji interpersonalnej porozumiewanie się uwzględnia wszystkie jej sposoby, tzn. mowę, pismo, język ciała, pantomimikę lub znaki manualne, obrazy. Ważny jest pragmatyczny wymiar przekazu informacji – wypowiedzi, jej skuteczność i zrozumiałość dla odbiorcy w celu realizowania określonego zamierzenia komunikacyjnego (Lechta 2011). Ma to swoje odzwierciedlenie w procesie kształtowania się mowy dziecka w sposób naturalny. Dziecko w trakcie rozwoju staje się członkiem zróżnicowanych przestrzeni społecznych – rodzinnych i pozarodzinnych, w których stosuje się wielość kodów werbalnych i niewerbalnych.

W codziennej komunikacji interpersonalnej porozumiewanie się uwzględnia wszystkie jej sposoby, tzn. mowę, pismo, język ciała, pantomimikę lub znaki manualne, obrazy.

Szansą dla osób z trudnościami w komunikowaniu się za pomocą mowy jest komunikacja alternatywna lub wspomagająca. Regulacje prawne w tym zakresie określa ustawa o języku migowym i innych środkach wspierających komunikowanie się, obowiązująca w Polsce od 1 kwietnia 2012 r. (Dz. U. z 19 sierpnia 2011 r.). Daje ona prawo m.in. osobie głuchej czy słabosłyszącej do autonomicznego wyboru formy komunikowania się. Czy akt prawny powszechnie obowiązujący oznacza otwartość wobec osób posługujących się językiem migowym? Jest to istotny problem w sytuacji osoby z głuchotą prelingwalną, dla której kształtowanie się mowy w sposób naturalny jest utrudnione lub zaburzone, a opanowanie umiejętności komunikacyjnych bywa wspomagane systemem znaków, np. wzrokowo-ruchowych lub za pomocą komunikacji alternatywnej.

Najczęstsze sposoby komunikowania się osób z wadą słuchu

Bogdan Szczepankowski (2008) i Ewa Domagała-Zyśk (2014) do najczęściej stosowanych form komunikacji z osobami słabosłyszącymi i niesłyszącymi zaliczają: mowę, odczytywanie mowy z ust, pismo, fonogesty i język migowy. Szczepankowski (2009, s. 88) do kodów manualnych wspomagających językowe komunikowanie się kwalifikuje fonogesty i alfabet palcowy, a wspomaganie rozwoju przez wychowanie słuchowe przyjmuje za Yvonne Csanyi jako słuchowo-werbalne „rozwijanie i doskonalenie zdolności do odbierania i różnicowania dźwięków drogą akustyczną, w tym dźwięków mowy”. Omawiając środki pomagające w porozumiewaniu się osób głuchych, musimy więc uwzględnić środki wspomagające słyszenie. Do podstawowych urządzeń technicznych wspomagających słyszenie, które są integralną częścią procesu komunikacji osób niesłyszących, przywołani badacze zaliczają: aparaty słuchowe i implanty ślimakowe oraz inne urządzenia techniczne, np. pętle indukcyjne (Szczepankowski 2008, Domagała-Zyśk 2014). W uzupełnieniu należy dodać, że w ustawie o języku migowym do środków, które wspierają porozumiewanie się osób z zaburzeniami lub trudnościami komunikacji, zaliczono również:

  • korzystanie z poczty elektronicznej,
  • przesyłanie wiadomości tekstowych, w tym SMS, MMS, wiadomości w komunikatorach internetowych,
  • komunikację audiowizualną, w tym z wykorzystaniem komunikatorów internetowych,
  • przesyłanie faksów,
  • strony internetowe spełniające standardy dostępności dla osób niepełnosprawnych.

Korzystanie z ww. form wspomagających komunikowanie się wymaga od nadawcy i odbiorcy znajomości systemu języka pisanego i czytania ze zrozumieniem, co najczęściej wiąże się z posługiwaniem się językiem fonicznym.

Kształcenie umiejętności odczytywania wypowiedzi z ust oraz pokonywanie trudności w wizualnym odbiorze mowy może być wspomagane systemem manualnych wskazówek. Polski system fonogestów, wzorowany na Cued Speech (CS, z ang. „mowa wskazywana”), „umożliwia pełne zsynchronizowanie gestów pomocniczych z mówieniem i zachowanie płynności oraz wszystkich cech prozodycznych strumienia dźwięków mowy (akcentu, intonacji, pauz, czasu trwania sylab, zmian tempa)” Krakowiak (1995, s. 67). System fonogestów jest przykładem wspomagania mówienia w celu postrzegania i różnicowania struktury fonemowej wypowiedzi słownej. System gestów pomocniczych ułatwiających odczytywanie mowy z ust stanowi kombinację ruchów w pobliżu ust układów palców i lokacji dłoni. Umiejętność mówienia z fonogestami jest złożonym procesem nabywania systemu językowego, którego można się nauczyć w toku systematycznego stosowania.

Polski język migowy a system językowo-migowy

Omawiając prawo osoby głuchej do posługiwania się różnymi odmianami i wersjami języka migowego jako sposobem komunikacji alternatywnym do mowy, należy różnicować dwa systemy: polski język migowy (PJM) i system językowo-migowy (SJM). Zgodnie z ww. ustawą (Dz. U. z 2011 r., nr 209, poz. 1243), „polski język migowy (PJM) jest naturalnym wizualno-przestrzennym językiem komunikowania się osób głuchych”, obejmującym znaki migowe ideograficzne, określające pojęcia, oraz znaki określające poszczególne litery, zaliczane ze znakami liczb do znaków migowych daktylograficznych (Szczepankowski 2008). PJM, podobnie jak języki dźwiękowe, ma więc słownictwo (znaki migowe) i gramatykę, niemającą nic wspólnego z morfologią i składnią języka polskiego. Znaki migowe daktylograficzne, określane jako pisanie palcami (z gr.: daktylos – palec), to znaki sygnalizacyjne liter naszego języka przekazywane za pomocą ruchów i układów palców i rąk. Do daktylografii zaliczamy znaki alfabetu palcowego (zamiennie nazywane „palcówką”, „alfabetem ręcznym” lub „mową palcową”, czyli znaki wykonywane przez określony układ palców i ręki na wysokości ust osoby mówiącej), znaki określające symbole matematyczne (liczebniki główne, porządkowe, ułamki, działania arytmetyczne, niektóre miana) oraz znaki określające wyrazy jednoliterowe i znaki interpunkcyjne.

W komunikacji za pomocą języka migowego ważną rolę odgrywa język ciała, a „mówienie towarzyszące” – mimika, pantomimika, gesty naturalne – jest uzupełnieniem systemu znaków i struktury gramatycznej o charakterze pozycyjno-przestrzennym. Język migowy jest przejawem kreatywności językowej osób niesłyszących, a specyfika tej twórczości „mającej swe podłoże we wrodzonej zdolności człowieka, polega na tworzeniu i wykorzystywaniu znaków-symboli w celu użycia ich w komunikowaniu się językowym” Wojda (2006, s. 120). Język migowy jako alternatywny system znaków służących porozumiewaniu się jest tworem społecznym, gdyż „każdy znak migowy będący pojęciem może być widziany jako słowo”, a dwuklasowość mowy migowej jako odmiennego typu mowy ludzkiej jest wynikiem „twórczej działalności osób niesłyszących w dziedzinie języka” (tamże, s. 122).

W odróżnieniu od PJM, system językowo-migowy (SJM) jest środkiem komunikowania się osób, w którym znaki migowe wspierają wypowiedź dźwiękowo-artykulacyjną, stąd określenie hybryda językowa. Naturalnym językiem migowym – PJM – posługują się najczęściej osoby z rodzin, których członkowie są w większości osobami głuchymi. Natomiast system językowo-migowy, czyli SJM, jest często stosowany przez słyszących rodziców lub nauczycieli w komunikacji z niesłyszącym dzieckiem.

Ustalenia terminologiczne na temat komunikacji alternatywnej i wspomagającej rozwój zdolności językowych osób głuchych uświadamiają nam, że interakcja dziecka głuchego z otoczeniem przy wykorzystaniu wielorakich kanałów komunikacyjnych pozwala na rozumienie i bycie rozumianym przez dziecko. Tezę, że na początku stosowania metod komunikacji wspomagającej zakłada się wielomodalny przekaz komunikatów do dziecka, potwierdza Aniela Korzon (1998) – zwolenniczka metody totalnej komunikacji. Autorka ta twierdzi, że efektem poszukiwania optymalnych przestrzeni porozumienia „jest rozwój potencjalnych możliwości komunikacyjnych ucznia głuchego, takich jak: czytanie, pisanie, mówienie, słuchanie, korzystanie z alfabetu palcowego i języka migowego” Korzon (1998, s. 62), czyli alternatywnych i wspomagających sposobów, które stanowią integralność filozofii totalnej komunikacji.

Wskazówki do terapii logopedycznej osób głuchych i słabosłyszących z użyciem wspomagających i alternatywnych metod komunikacji

W procesie porozumiewania się za pomocą komunikacji alternatywnej i (lub) wspomaganej przekaz informacji pomiędzy nadawcą a odbiorcą wymaga obopólnej znajomości systemu językowego. W praktyce oznacza to, że zarówno rodzina dziecka głuchego, jak i specjaliści – logo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy