Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

6 marca 2018

NR 21 (Wrzesień 2017)

Trudności komunikacyjne osób z zaburzeniami słuchu w kontekście problemów w sferze funkcjonowania społecznego
– zadania i cele terapii surdologopedycznej

0 310

Jakich problemów nastręcza dziecku niepełnosprawność słuchowa w zakresie komunikacji? Na czym powinna się skupiać terapia mowy i języka, aby mogło się ono skutecznie porozumiewać z otoczeniem? Jakie ćwiczenia stosować w terapii surdologopedycznej osób z uszkodzeniami słuchu?

 

Wprowadzenie w problematykę konsekwencji niepełnosprawności słuchowej u dzieci ze szczególnym uwzględnieniem obszaru komunikacji

Zmysł słuchu ma ogromne znaczenie dla człowieka. Prawidłowe słyszenie jest głównym warunkiem opanowania mowy i jej rozumienia. Dzięki swojej budowie narząd słuchu może doskonale spełniać swoją funkcję, czyli przekazywanie i odbieranie dźwięków, czego efektem jest prawidłowa ich interpretacja w mózgu. Słuch dostarcza szerokiego zakresu informacji, bodźców dźwiękowych, a także w dużym stopniu gwarantuje poczucie bezpieczeństwa. Jego prawidłowe funkcjonowanie umożliwia dziecku nabywanie mowy i wszechstronny rozwój.

Wszelkie nieprawidłowości w zakresie zaburzenia słuchu wywierają niekorzystny wpływ, nie tylko na etapy kształtowania się mowy, lecz także na ogólny rozwój człowieka. W chwili uszkodzenia narządu słuchu następuje ograniczenie wrażliwości człowieka na bodźce akustyczne i zdolności do gromadzenia wiedzy drogą słuchową. „Uszkodzenia słuchu ograniczają możliwości reakcji człowieka na bodźce akustyczne, tym samym zaburzając lub uniemożliwiając ich odbiór i nadawanie. Konsekwencją tego mogą być trudności w opanowaniu mowy i jej rozumieniu, w komunikowaniu się z otoczeniem oraz w samokontroli czynności wytwarzania dźwięków mowy” (Trochymiuk 2008). Przede wszystkim ubytek słuchu ma negatywne konsekwencje dla rozwoju myślenia, mowy oraz języka, a także dla rozwoju psychofizycznego.

Bogdan Szczepankowski (1999) wskazuje istotny skutek uszkodzenia słuchu, jakim jest utrudnienie oraz ograniczenie kontaktów społecznych. Ze względu na wybiórczość odbieranych informacji lub ich zniekształcenie dziecko z ubytkiem słuchu nie może w pełni uczestniczyć w życiu społecznym. Konsekwencją jest izolowanie z grupy rówieśniczej, a nawet ze środowiska rodzinnego.

Zaburzenia słuchu negatywnie wpływają na proces komunikacji. Z powodu uszkodzenia słuchu dochodzi do zaburzeń mowy, które mają różną postać, nasilenie i charakter. Według Kazimiery Krakowiak (2006), uszkodzenie mowy skutkuje trudnościami z odbiorem strumienia dźwięku w postaci mowy. Percepcja mowy może być zniekształcona, a w konsekwencji jest odbierana w sposób nieprawidłowy i niezrozumiała dla dziecka. Taka sytuacja może prowadzić do niewłaściwego rozwoju własnej mowy ze względu na brak zdolności dziecka do kontroli wytwarzanych przez nie dźwięków.

Uszkodzenie słuchu może powodować zaburzenia artykulacji, których nie jest ono w stanie samodzielnie korygować ze względu na niewłaściwy odbiór dźwięków. Kazimiera Krakowiak (2006) wskazuje, że zaburzenie mowy u dzieci z uszkodzonym słuchem zachodzi na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, jako zaburzenie percepcji mowy, związane z uniemożliwioną lub utrudnioną percepcją dźwięków akustycznych, co prowadzi do trudności w rozumieniu mowy i prawidłowej formy jej nadawania. Po drugie – jako zaburzenie kontroli wytwarzanych przez dziecko dźwięków, związane z niemożnością ich korekty, co skutkuje brakiem poprawności gramatycznej, intonacji i głośności mowy.

Skuteczne komunikowanie to niezwykle ważna umiejętność w życiu każdego człowieka. Pozwala funkcjonować we współczesnym świecie. Jedne osoby komunikują się werbalnie, inne – niewerbalnie. Są też grupy, które przejawiają trudności na obu poziomach komunikacji. Stąd tak ważne jest poznanie indywidualne jednostki, rozwijanie tego, w czym przejawia trudności i doskonalenie tego, co jest niezaburzone. Osoba pracująca z dzieckiem powinna usprawniać kompetencje językowe, ale przede wszystkim – doskonalić kompetencje komunikacyjne, odpowiedzialne za interakcje społeczne. Rozwijanie umiejętności komunikacyjnych u dzieci z zaburzeniami słuchu przyczynia się do ich lepszego funkcjonowania społecznego oraz podnosi poziom ich samodzielności w dorosłym życiu (Gumińska, s. 195; w: Baczała, Błeszyński, 2014).

Uszkodzenia słuchu u dziecka mogą prowadzić do zaburzenia rozwoju mowy, a także utrudniać właściwy odbiór dźwięków. Mogą współwystępować ze specyficznymi trudnościami szkolnymi (Buryn, Hulboj, Kowalska, Podziemska 2001). Dzieci z uszkodzonym słuchem mają przede wszystkim problemy z werbalnym porozumiewaniem się, dlatego rolą logopedy jest rozwijanie u uczniów z uszkodzonym słuchem komunikatywnej funkcji języka. Jedną z najważniejszych umiejętności kształtowanych u dzieci z uszkodzeniami słuchu jest umiejętność skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach życia osobistego i społecznego (Buryn, Hulboj, Kowalska, Podziemska 2001).

 

Terapia logopedyczna dziecka z uszkodzonym słuchem – wybrane kierunki i przykładowe działania

Terapia dziecka z zaburzonym słuchem nie jest łatwa. Wymaga dużej cierpliwości, wytrwałości w pracy zarówno od terapeuty, od rodziny, jak i od samego dziecka. Szczególnie uważnie należy dobierać materiał językowy. Powinien w sposób uporządkowany poszerzać słownik dziecka, wiązać się z jego rozwojem, odpowiadać na jego potrzeby i być dostosowany do jego wieku. Ważny jest też dobór właściwych pomocy edukacyjno-logopedycznych. Logopeda powinien dążyć do tego, by dziecko przyswoiło język jako środek porozumiewania się z otoczeniem, narzędzie wyrażania potrzeb i ważny element procesu myślenia. Praca surdologopedy w tym kierunku jest niezwykle istotna, pozwala bowiem dziecku nie tylko odnaleźć się w świecie ludzi słyszących, ale też rozwinąć myślenie przyczynowo-skutkowe, rozumienie znaczenia słów i umiejętność ich odpowiedniego zastosowania w wypowiedziach ustnych oraz pisemnych. Znajomość i rozumienie mowy oraz języka umożliwia rozwój dziecka – nie tylko społeczny, ale również w zakresie opanowania i zdobywania wiadomości z poszczególnych przedmiotów szkolnych, co zapewnia powodzenie w edukacji.

Wszelkie oddziaływania w obszarze terapii surdologopedycznej powinny wspierać szansę na odnoszenie sukcesu w zakresie rozwoju osobowości (np. poprzez umacnianie w poczuciu własnej wartości) oraz odnajdywania przez dziecko własnego miejsca w świecie, wśród ludzi słyszących i niesłyszących. Wszechstronne oddziaływanie ma usprawniać proces porozumiewania się, kształtować wiarę we własne możliwości. W efekcie powinno wpływać na polepszenie funkcjonowania społecznego.

 

Jedną z najważniejszych umiejętności kształtowanych u dzieci z uszkodzeniami słuchu jest umiejętność skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach życia osobistego i społecznego.

 

„Ogólne kierunki pracy logopedy wytyczają zasady – normy postępowania profilaktyczno-diagnostyczno-logopedycznego, których przestrzeganie pozwala terapeutom mowy realizować określone cel, zadania w oparciu o kompleksową diagnozę” (Gunia 2006). Wszelkie ćwiczenia i zadania proponowane osobom z zaburzeniami słuchu powinny być umieszczone w indywidualnym programie terapii surdologopedycznej. Wcześniej należy dokonać wieloaspektowej diagnozy dziecka z zaburzeniem słuchu na podstawie przeprowadzonego wywiadu z rodzicami. Trzeba również sprawdzić i ocenić poprawność i poziom mowy, komunikacji, stopień zaburzenia słuchu oraz sprecyzować ewentualne wady wymowy. Działania zawarte w indywidualnym programie terapii logopedycznej oparte są na pracy w zakresie rehabilitacji mowy, słuchu, komunikacji i doskonalenia funkcji edukacyjnych w obszarze możliwych technik szkolnych.

Terapia surdologopedyczna powinna w prawidłowy sposób wspierać pracę dziecka. Należy zadbać o dostosowanie programu edukacyjnego do jego potrzeb i możliwości rozwojowych oraz systematycznie współpracować ze środowiskiem domowym. W pracy z osobami z zaburzeniami słuchu warto wykorzystać zaproponowane zestawy zadań i ćwiczeń.

 

Cele ćwiczeń i zadań przeznaczonych dla osób z zaburzeniami słuchu

Główny cel edukacyjny i logopedyczny: stymulowanie, wspomaganie rozwoju mowy, wzbogacanie słownictwa i nabywanie kompetencji komunikacyjnych i językowych do samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie.
 

Szczegółowe cele edukacyjne i logopedyczne:

  • usprawnianie pracy narządów artykulacyjnych do poprawnego wymawiania głosek, sylab, wyrazów i zdań,
  • usprawnianie pracy aparatu oddechowego w celu poprawnego sposobu oddychania w czasie mówienia,
  • korygowanie zniekształconej wymowy głosek,
  • ćwiczenie słuchu fonematycznego,
  • wprowadzanie ćwiczeń z wychowania słuchowego,
  • prowadzenie treningów słuchowych,
  • praca nad wywoływaniem nierealizowanych fonemów w izolacji, sylabach, wyrazach,
  • usprawnianie różnicowania słuchowo-wzrokowego głosek z trzech szeregów: syczącego [s], [z], [c], [ʒ], szumiącego [š], [ž], [č], [ǯ] i ciszącego [ś], [ź], [ć], [ʒ́] oraz z wykorzystaniem obrazu graficznego fonemów, sylab,
  • doskonalenie analizy i syntezy słuchowo-wzrokowej,
  • ćwiczenie nad prozodią mowy i języka,
  • ćwiczenia w wymowie głosek z trzech szeregów: syczącego [s], [z], [c], [ʒ], szumiącego [š], [ž], [č], [ǯ] i ciszącego [ś], [ź], [ć], [ʒ́] w izolacji, w sylabach, wyrazach, zdaniach i tekstach.

Cele edukacyjne:

  • utrwalanie i poszerzanie wiedzy z zakresu technik szkolnych,
  • nauka czytania liter (w izolacji i w sylabach) i wyrazów (ze zrozumieniem),
  • nauka podziału wyrazów na sylaby, a sylab – na głoski,
  • kształtowanie umiejętności przedstawiania myśli w wypowiedziach na określone tematy,
  • doskonalenie podstawowych wiadomości z gramatyki,
  • wzbogacanie słownictwa.

 

Logopeda powinien dążyć do tego, by dziecko przyswoiło język jako środek porozumiewania się z otoczeniem, narzędzie wyrażania potrzeb i ważny element procesu myślenia.

 

Treści edukacyjne i etapy terapii surdologopedycznej w pracy z uczniem z zaburzeniem słuchu

1.     Ćwiczenia oddechowe:

  • usprawnianie aparatu oddechowego w celu prawidłowego sposobu oddychania w czasie mówienia,
  • nauka poprawnego kierowania wdechem i wydechem podczas mówienia,
  • różnicowanie dmuchania przez usta i przez nos,
  • nauka gospodarowania...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy