Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 maja 2018

NR 25 (Maj 2018)

Rola muzyki w rozwoju mowy dziecka

0 413

Muzyka pełni ważną funkcję w rozwoju dziecka i ma pozytywny wpływ na kształtowanie umiejętności językowych, motorycznych oraz innych funkcji poznawczych.

Muzyka to początek i koniec wszelkiej mowy.
Wilhelm Richard Wagner

 

Wprowadzenie

Jaką rolę odgrywa muzyka w codziennym życiu? Dla większości osób jest to przede wszystkim jedna z metod relaksacji, forma miłego spędzania wolnego czasu. Muzyka może stanowić tło do towarzyskich spotkań, zabaw czy nauki. Kształtuje nastrój, pomaga się odprężyć, a w filmach nierzadko potęguje napięcie. Czy jednak funkcje muzyki ograniczają się do tworzenia tak zwanej atmosfery? Czy muzyka może pełnić funkcje terapeutyczne w pracy z dziećmi z zaburzonym rozwojem mowy i języka?

Różnorodne funkcje muzyki

Funkcje, jakie muzyka spełnia w życiu człowieka, opisane są w publikacjach z dziedziny zarówno psychologii, jak i pedagogiki muzyki. Ciekawych przykładów dostarczają również doniesienia z praktyki szeroko rozumianej arteterapii. Znane są także opisy przypadków pacjentów z problemami neurologicznymi, których kondycja zdrowotna poprawiła się znacznie pod wpływem oddziaływania muzyki. W terapii logopedycznej nakierowanej na usprawnianie zaburzonego rozwoju mowy dziecka istotny element stanowi oddziaływanie muzyką poprzez piosenki, melodię i rytm. Wpływa to na poprawę percepcji słuchowej, koordynacji słuchowo-ruchowej i fonacji. Reguluje oddech oraz poprawia zdolność do wykonywania planowanych ruchów. Ułatwia bogacenie i utrwalanie słownictwa – zarówno biernego, jak i czynnego. Ćwiczenia muzyczne, zwłaszcza wokalne, mają pozytywny wpływ na usprawnienie aparatu artykulacyjnego oraz budowanie swobodnej wypowiedzi. Znacząco niwelują niepłynność mowy w przypadku dzieci jąkających się. U dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji wspólne śpiewanie piosenek, w zależności od stopnia zaburzenia, uruchamia czynność powtarzania pojedynczych słów, krótkich zdań, w niektórych przypadkach nawet całej piosenki. W ciężkich postaciach niedokształcenia mowy o typie afazji motorycznej sukcesem jest sama chęć naśladowania ruchu warg i próba wydobywania pojedynczych głosek lub sylab. Podczas ćwiczeń muzykoterapeutycznych dziecko nie czuje napięcia związanego z ocenianiem, co pozytywnie wpływa na jego zaangażowanie i postępy w zakresie usprawniania mowy. Pojedyncze dźwięki lub ich zestroje, szmery, melodie a cappella, muzyka instrumentalna stają się środkiem oddziaływań terapeutycznych z punktu widzenia praktycznego i teoretycznego. 

Muzyka a komunikacja

W realiach edukacji przedszkolnej i szkolnej wyraźnie uwidacznia się problem dzieci z zaburzonym rozwojem mowy i języka. Bardzo często łączą się z tym m. in. trudności dotyczące słuchania oraz uwagi słuchowej. W celu zrozumienia, co nadawca chce przekazać odbiorcy, słuchacz musi być zdolny do wyodrębnienia komunikatu – stanowiącego konkretną, logicznie spójną całość – z ogólnej wypowiedzi. Zrozumienie, że ktoś do nas coś mówi, jest – co należy podkreślić – tożsame z wyodrębnieniem komunikatu z całości aktu mowy. W tej aktywności kluczową rolę odgrywa uwaga słuchowa. Logopedzi, terapeuci, nauczyciele i rodzice powinni mieć na uwadze fakt, że dzieci mające kłopoty z nauką lub niewykonujące zadanych im poleceń zazwyczaj mają problemy z uwagą słuchową i słuchowym przetwarzaniem informacji słownych. Często są niesłusznie postrzegane jako osoby z dysfunkcjami słuchu fizjologicznego. W codziennej pracy z dziećmi z niedokształceniem mowy o typie afazji dostrzegamy istniejącą zależność między zaburzoną uwagą słuchową, przetwarzaniem informacji a zaburzeniami rozumienia na różnym poziomie. Warto zaznaczyć, że w przypadku tego deficytu to nie jedyny powód trudności w rozumieniu. Nie wszystkie dzieci są na tyle uważne, by z potoku słów wyodrębnić właściwą dla nich instrukcję, a zatem percepcja słuchowa jest zaburzona poprzez zakłócenia komunikacyjne docierające z otoczenia. Zaburzona percepcja objawia się problemami w zakresie właściwego rozumienia komunikatów językowych na poziomie podstawowym i abstrakcyjnym. Pomocna w niwelowaniu trudności zrodzonych z tego typu zaburzeń bardzo często okazuje się muzyka.

W terapii logopedycznej nakierowanej na usprawnianie zaburzonego rozwoju mowy dziecka istotny element stanowi oddziaływanie muzyką poprzez piosenki, melodię i rytm. Wpływa to na poprawę percepcji słuchowej, koordynacji słuchowo-ruchowej i fonacji.

Terapie słuchowe

Znaną metodą wykorzystującą muzykę w rehabilitacji funkcji językowych jest technika słuchowej stymulacji neurosensorycznej Alfreda Tomatisa. Francuski otolaryngolog dokonał wyraźnego rozróżnienia procesów słyszenia oraz słuchania – i właśnie to drugie zjawisko uznał za najistotniejszą funkcję ucha. Słyszenie – argumentował Tomatis – jest z natury bierne, w przeciwieństwie do słuchania, które ma charakter wolicjonalny, tj. wymaga zaangażowania i aktywności. Wiele dzieci z różnego rodzaju zaburzeniami mowy i języka, według audiologów, nie ma problemów ze słyszeniem – kłopoty te wynikają z deficytów uwagi słuchowej.

Na umiejętność słuchania składają się zdolność przyswajania informacji i odpowiedniego ich filtrowania. Sprawne przetwarzanie danych sensorycznych eliminuje zbędne bodźce, co umożliwia koncentrację bez poczucia natłoku informacyjnego. Trening uwagi słuchowej, opracowany przez Tomatisa, ćwiczy i usprawnia zdolności słuchania tak, by było efektywne i zorganizowane. Stymulacja centralnego układu nerwowego odbywa się poprzez ćwiczenia pobudzające ośrodki kory mózgowej, które odpowiadają za sprawne funkcjonowanie naszego organizmu. Tym samym, usprawniając uwagę słuchową, zwiększamy wydajność recepcyjną mózgu oraz percepcję bodźców zewnętrznych1.

Inną znaną i stosowaną metodą, autorstwa duńskiego nauczyciela i psychologa Kielda Johansena, jest Indywidualna Stymulacja Słuchu Johansena (ISA). Istotną zaletą wspomnianego treningu jest jego ogólna dostępność. Po całej procedurze badania dziecka jest sporządzany indywidualny program stymulacji słuchowej, który następnie jest odsłuchiwany w domu. 
Neuroflow, Aktywny Trening Słuchowy, to kolejna propozycja nowatorskiego treningu wyższych funkcji słuchowych. Jest on dostosowany do możliwości i poziomu rozwoju dziecka. Został opracowany z wykorzystaniem najnowszych technologii. Stymuluje umiejętności czytania, pisania i skupienia uwagi.

Rola muzyki w procesie terapeutycznym niedokształcenia mowy o typie afazji 

Muzyka okazuje się pomocna nie tylko jako element wspomagający koncentrację słuchową. Z punktu widzenia logopedycznego może ona pełnić nieocenioną funkcję w procesie terapeutycznym ze względu na możliwość wykorzystania jej jako pozawerbalnej formy kontaktu, ekwiwalentnej względem języka. Abstrakcyjny i osobisty charakter przekazu muzycznego stwarza pole możliwości komunikacyjnych dla osób mających problemy z mówieniem czy rozumieniem. Jest on szczególnie istotny dla dzieci afatycznych, ponieważ pozwala uruchomić indywidualne pokłady wrażliwości i możliwości ekspresyjnych dziecka. Organizowane zabawy z muzyką w tle, mające za zadanie ilustrować mową ciała przekaz muzyczny, pozwalają na spontaniczne reakcje, indywidualne obrazowanie, intuicyjny ruch. Warto zauważyć, że każda aktywność w tym zakresie jest właściwa, co daje uczestnikom ćwiczeń poczucie dobrze wykonanego zadania i utwierdza w przekonaniu, że odmienność ma wartość. W istocie muzykę częstokroć porównuje się do języka; niekiedy badacze traktują ją wręcz jako twórczą jego imitację. Interesujące w tym kontekście są wyniki eksperymentu przeprowadzonego przez pracownika Duke University w Durham. Doświadczenie dowiodło, że zarówno mowa, jak i muzyka mają ten sam rozkład interwałów, czyli odległości pomiędzy poszczególnymi dźwiękami. Oznacza to, że w przypadku, gdy człowiek używa w mowie np. smutnej intonacji, posługuje się identycznym układem interwałów, stosowanych w utworach muzycznych w tonacjach molowych. Kiedy używa głosu radosnego, posługuje się tonacjami durowymi. Rozpoznania te udowodniły istnienie ścisłego związku pomiędzy przekazywaniem emocji za pomocą werbalnego komunikatu językowego i niewerbalnej muzyki2. Wynikałoby z tego, że muzyka może odgrywać rolę wzmacniającą względem funkcji ekspresywnej (emotywnej), jaką przypisywał językowi Roman Jacobson. 

Jacobson pisał również o przekazach służących jedynie do ustanowienia, przedłużenia lub podtrzymania komunikacji, mających za zadanie niedopuszczenie do przerwania kontaktu. Z tym właśnie czynnikiem, jakim w modelu Jacobsona jest kontakt, wiąże się funkcja fatyczna (w typologii Jacobsona odpowiada za podtrzymanie kontaktu z rozmówcą). Na tej właśnie funkcji powinny się skupić wysiłki logopedy, nauczyciela, wychowawcy i rodzica. Zależność między muzyką a funkcją fatyczną języka wykazują praktyki muzykoterapii dzieci autystycznych. Jak wiadomo, tego typu zaburzenie wiąże się z niemożnością nawiązania kontaktu z otoczeniem. Pozytywne efekty zastosowania muzyki w pracy terapeutycznej z dzieckiem niemówiącym pokazuje w swoich pracach Wiesława A. Sacher.

Jeżeli w proces edukacyjny dziecka włączone są zajęcia muzyczno-ruchowe, rozwija się ono bardziej wszechstronnie. 
Poza orientacją w schemacie własnego ciała, rytmika wspomaga u niego orientację przestrzenną, a także koordynację słuchowo-ruchową, umiejętność skupienia uwagi oraz jej podzielności.

Posługując się metodą indywidualnego przypadku, autorka podręcznika z pedagogiki muzyki opisuje rozwój komunikacji werbalnej u dziecka autystycznego3. Poprzez używanie dźwięków niemuzycznych i muzycznych, z pomocą śpiewu i muzyki instrumentalnej, dziecko skupia uwagę na muzycznych bodźcach dźwiękowych. W następstwie tego typu ćwiczeń dochodzi do modyfikacji zaburzonych u niego funkcji mowy. Podobny przykład, w którym dziecko niemówiące jest w stanie komunikować się z otoczeniem za pomocą muzyki, podaje Oliver Sacks w znanej publikacji Muzykofilia4, poświęconej związkom muzyki z mózgiem. Wybitny angielski neurolog opisuje w niej przypadek własnego syna, który, nie mogąc udzielać odpowiedzi na najprostsze pytania, potrafił jednak bez problemu zaśpiewać całą piosenkę. Pomagając w podtrzymaniu komunikacji, muzyka realizuje funkcję fatyczną, a tym samym nie dopuszcza do przerwania kontaktu. 

Wychowanie muzyczne jako element edukacji 

Jeżeli w proces edukacyjny dziecka włączone są zajęcia muzyczno-ruchowe, rozwija się ono bardziej wszechstronnie. Poza orientacją w schemacie własnego ciała, rytmika wspomaga u niego orientację przestrzenną, a także koordynację słuchowo-ruchową, umiejętność skupienia uwagi oraz jej podzielności. Ćwiczenia rytmiczne rozwijają także różne rodzaje pamięci: słuchową, muzyczną; powtarzanie następujących po sobie ruchów usprawnia możliwości dziecka w zakresie pamięci sekwencyjnej oraz ruchowej. 
Za twórców systemu wychowania muzycznego, dostrzegających ścisły związek muzyki z rozwojem człowieka, uznaje się Emila Jaques-Dalcroze i Carla Orffa i Zoltana Kodaly’a. Emil Jaques-Dalcroze wyeksponował element rytmiki, w której dziecko ma satysfakcję z poruszania się, oraz aktywnie tworzy ów ruch, koncentrując się na jego precyzji. Carl Orff skupił uwagę dziecka na czerpaniu radości z elementarnego muzykowania z wykorzystaniem zaproponowanego przez niego instrumentarium. Natomiast u Zoltana Kodaly’a najistotniejszą rolę odgrywał śpiew oparty na węgierskim folklorze.

Rola piosenek w procesie zapamiętywania u dzieci 

W czasie praktyki terapeutycznej prowadzonych zajęć w grupie dzieci przedszkolnych pięcio- i sześcioletnich, z głębokim deficytem językowym, dotyczącym zarówno ekspresji, jak i percepcji mowy, jąkających się, a także autystycznych, wykorzystywałyśmy elementy metod w oparciu o systemy wychowania muzycznego Kodaly’a, Dalcroze'a i Orffa. U dzieci wycofanych, zahamowanych emocjonalnie pod wpływem ćwiczeń muzyczno-rytmicznych zauważyłyśmy wyraźną poprawę przejawiającą się w swobodniejszym poruszaniu się, obniżeniu napięcia mięśniowego, uregulowaniu oddechu; ponadto dzieci nabierały śmiałości, co objawiało się m.in. głośniejszym mówieniem. Można stwierdzić, że zastosowanie elementów systemu Kodaly’a pozwoliło dzieciom na swobodniejsze artykułowanie niektórych sylab, innym – całych fraz, tym zaś, które początkowo wykazywały problemy z wyrażaniem emocji, głośne śpiewanie z rówieśnikami umożliwiło swobodną ekspresję. Jeśli chodzi o elementy metody Orffa, zauważono szczególnie zwiększenie poziomu koncentracji dzieci, a także swobodniejszą autoekspresję w sferze emocjonalnej. Istotnym doświadczeniem wyniesionym z tej pracy i obserwacji dzieci był niewątpliwie ich postęp poczyniony w rozwoju kompetencji społecznych.

Niektóre z nich zaczęły wykazywać się odpowiedzialną postawą, zainteres...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy