Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

24 września 2019

NR 33 (Wrzesień 2019)

Wpływ hałasu na rozwój noworodka
Jakie wrażenia słuchowe docierają do płodu i do noworodka i jaki jest ich wpływ na rozwój dziecka? Na co należy zwracać uwagę?

0 36

Dźwiękiem nazywamy drgania akustyczne rozchodzące się w ośrodku sprężystym, zdolne wytworzyć wrażenie słuchowe, które dla człowieka zawarte są w paśmie pomiędzy częstotliwościami 20–20 000 Hz. Jest on również definiowany jako wibracja składająca się z dwóch głównych składowych: częstotliwości mierzonej w hercach oraz głośności lub ciśnienia akustycznego mierzonych w decybelach.

Co słyszy płód? Co słyszy noworodek?

Dźwięk ma wpływ na rozwijający się płód. Dziecko w macicy słyszy głos matki, który jest jednym z czynników pobudzających fizjologiczny rozwój zmysłów. Płód poza przefiltrowanym głosem matki odbiera również inne bodźce, np. te wywołane poruszającą się przeponą czy dźwiękami trawiennymi. Dźwięki są przekazywane płodowi poprzez wody płodowe do kości czaszki. Środowisko wewnątrzmaciczne charakteryzuje się kostnym przewodzeniem dźwięków, a ośrodkiem przewodzenia jest płyn, który razem z tkankami matki tłumi dźwięki dochodzące z zewnątrz (Marik 2013). Natężenie dźwięku w macicy jest niskie i rzadko przekracza 30 dB, jest też niski zakres częstotliwości, poniżej 500 Hz. Przeważają dźwięki ciche, rytmiczne i przewidywalne. Odgłosy rozmów są odbierane przez narząd słuchu płodu w około 30% pierwotnego natężenia, natomiast intonacja i barwa głosu są dobrze przewodzone przez płyn owodniowy (Lahav, Skoe 2014). 
U dojrzałego noworodka słuch jest rozwinięty już od urodzenia. Dowodem na to jest reakcja noworodka na głośne bodźce dźwiękowe, takie jak klaśnięcie w dłonie. Noworodek prezentuje wówczas szereg reakcji. Występuje odruch Moro (odwiedzenie, a następnie przywiedzenie kończyn górnych do klatki piersiowej), zaciskanie powiek (tzw. odruch uszno-powiekowy), odwracanie oczu i głowy w kierunku źródła dźwięku, przerwanie ssania, budzenie się z płytkiego snu. Bezpośrednio po urodzeniu noworodek jest eksponowany na obce głosy, w tym czasie często ma ograniczoną stymulację głosem matki. Przeważają dźwięki głośne, nieprzewidywalne, niezorganizowane, często o szerszym spektrum częstotliwości, przesuwającym się w stronę wyższego natężenia – w porównaniu do dźwięków o niskiej częstotliwości, słyszalnych jeszcze w macicy. Środowisko dźwiękowe, do którego trafia noworodek bezpośrednio po urodzeniu, nie jest dla niego korzystne i może wpłynąć negatywnie na jego rozwój.
Natężenie odbieranych dźwięków wzrasta przede wszystkim w czasie samej czynności porodowej, kiedy mięśnie macicy, kurcząc się, przylegają bezpośrednio do uszu rodzącego się noworodka. Dlatego ważne jest, aby umieścić dziecko, bezpośrednio po urodzeniu, na brzuchu mamy, gdzie słyszy bicie serca i pracę jelit. Umożliwienie noworodkowi bezpośrednio po urodzeniu słuchania głosu matki odgrywa rolę ochronną: umożliwia powrót do doświadczeń zmysłowych z życia prenatalnego. Doświadczenia te są niezmiernie istotne dla prawidłowego rozwoju układu nerwowego i ograniczają skutki przebywania w nowym, nieznanym i często niekorzystnym środowisku (Lichtenberg-Kokoszka, Janiuk, Dzierżanowski 2010).

Reakcje noworodka na hałas

Poziom hałasu dopuszczalny i zalecany w oddziałach neonatologicznych przez Amerykańską Akademię Pediatrii wynosi 45 decybeli (Brown 2009, White i in. 2013). Według zaleceń Ministerstwa Środowiska, w Polsce dopuszczalny poziom hałasu na terenie szpitali powinien wynosić w ciągu dnia 45 dB, a w nocy 40 dB (Dz. U. z 2012 r. poz. 1109). Odczuwane przez noworodka ciśnienie akustyczne zmienia się według krzywej wykładniczej. Oznacza to, że jeżeli poziom hałasu wzrośnie o 1 dB, to rzeczywiste ciśnienie akustyczne odczuwane przez noworodka wzrośnie o 26%. Zatem przy wzroście poziomu hałasu o 5 dB noworodek odczuje wzrost ciśnienia akustycznego o 150%.
Działania niepożądane hałasu zależą przede wszystkim od jego natężenia, częstotliwości, charakteru zmian w czasie, długotrwałości działania, zawartości składowych niesłyszalnych oraz indywidualnych cech odbiorcy (Szczepański, Kamianowska, Janowicz, Wnuczko 2006). Odpowiedzią dziecka na niekorzystne bodźce są bezdechy, zaburzenia częstości pracy serca, wahania ciśnienia tętniczego krwi, niestabilność saturacji hemoglobiny mierzonej metodą pulsoksymetryczną. Zaburzona zostaje również sfera behawioralna (pobudzenie, płacz, zaburzenia snu, ingerencja w rytm dobowy) (Kuhn, Zores, Langlet i in. 2013). Duże natężenie dźwięku działa niekorzystnie na oparty na zdolnościach słuchowych noworodków proces nabywania nawyków i skupiania uwagi, niezbędny dla prawidłowego rozwoju neurobehawioralnego (Gray, Philbin 2000). 
Najbardziej narażone na skutki niekorzystnego dźwiękowo środowiska są noworodki urodzone przedwcześnie. Są one pozbawione stymulacji dźwiękowej środowiska wewnątrzmacicznego. Ekspozycja na hałas jest przyczyną wielu zaburzeń homeostazy u dziecka (Bremmer, Byers, Keihl 2003). Dochodzi do aktywacji struktur podkorowych mózgu oraz współczulnego układu autonomicznego, co powoduje wywołanie reakcji hormonalnej i somatycznej organizmu. Wzrasta wydzielanie hormonów nadnerczy i poziomu glukozy. Poza bezdechami i spadkami saturacji mogą wystąpić również krwawienia wewnątrzczaszkowe. Dochodzi do obniżenia odporności organizmu, co przekłada się na wzrost ryzyka wystąpienia zakażeń (Królak-Olejnik, Lehman 2017). Odległe efekty braku tej stymulacji i narażenia na dźwięki oddziału neonatologicznego są trudne do zbadania u ludzi. Badania przeprowadzone na zwierzętach wykazały, że prawidłowy rozwój czuciowy w okresie szybkiego wzrostu mózgu jest uzależniony od umiarkowanej stymulacji sensorycznej, typowej dla ostatniego trymestru ciąży.

Źródła hałasu w otoczeniu noworodka

Noworodki niedojrzałe często wymagają wielu procedur połączonych z zastosowaniem aparatury produkującej wysokotonowe alarmy i inne niesprzyjające dźwięki. Głównymi źródłami hałasu są działający sprzęt i aktywność personelu medycznego. Personel wywołuje niesprzyjające dźwięki m.in. poprzez prowadzenie głośnych rozmów w pobliżu stanowiska, co według badań często przekłada się na wartość 55–67 dB. Takie aktywności jak dynamiczne zamykanie szuflad, szafek, otwieranie sprzętu jednorazowego użytku, odłączanie gazów medycznych z gniazda również przyczyniają się powstawania dużego natężenia dźwięku, wywołując ok. 89 dB (Kamianowska, Szczepański, Janowicz 2008). Poza hałasem, który generuje czynnik ludzki, należy również pamiętać o działającym sprzęcie. Za szczególnie niebezpieczne dla noworodków są uważane niskie częstotliwości, które nawet w nowoczesnych stanowiskach resuscytacyjnych są szczególnie trudne do redukcji. Rekomendacje w zakresie redukcji ryzyka narażenia na hałas obejmują przede wszystkim stosowanie inkubatorów generujących minimalny poziom hałasu. Aktualne zalecenia ograniczają poziom emisji dźwięku do 45 dB (Marik, Fuller, Levitov i in. 2012, Lasky, Williams 2009). Wskazano dowody na istnienie tendencji lepszego wzrostu i rozwoju neurologicznego, gdy zredukuje się poziom natężenia dźwięku w otoczeniu noworodków. 

Jak chronić noworodki przed hałasem?

W celu ochrony noworodka przed hałasem zaleca się ciągłe monitorowanie poziomu natężenia dźwięku w otoczeniu noworodka. W niektórych oddziałach neonatologicznych używa się urządzeń (tzw. ucho), które monitorują dźwięk w celu wytworzenia świadomości wśród personelu i rodziców. Urządzenia te kontrolują i monitorują natężenie dźwięku w pomieszczeniach szpitalnych. Są proste w obsłudze, nie wydają sygnałów dźwiękowych, pojawiają się natomiast proste, zrozumiałe komunikaty (zielone światło – natężenie dźwięku w normie, pomarańczowe światło – ostrzeżenie, czerwone światło – przekroczenie zadanego poziomu natężenia dźwięku) (soundear.pl).
Rozmowy prowadzone w sali, w której znajduje się noworodek, powinny być ciche. Najlepiej, gdyby nie odbywały się bezpośrednio przy noworodku. W obrębie oddziału telefony komórkowe powinny być wyciszone, obuwie noszone przez personel powinno mieć miękkie podeszwy. Ważna jest prawidłowa obsługa aparatury, obniżenie poziomów alarmów i przycisków wydających dźwięk do niezbędnego minimum, niezwłoczne reagowanie na sygnalizację alarmową, ciche otwieranie opakowań jednorazowego użytku (Krueger, Elan, Crosland 2012). Należy usunąć urządzenia generujące stałe dźwięki (radia, telewizory, pozytywki), powoli zamykać okienka inkubatora, nie stawiać przedmiotów na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy