Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy , Otwarty dostęp

29 stycznia 2019

NR 29 (Styczeń 2019)

Pozajęzykowe trudności występujące u dzieci z alalią (SLI)

0 311

Dzieci z alalią napotykają na wiele trudności. Skuteczna terapia powinna mieć charakter kompleksowy. Dobór strategii i zadań terapeutycznych należy dostosować do konkretnego dziecka, co wymaga wnikliwej diagnozy.

Normatywny rozwój mowy dziecka wiąże się ze sprawnością sekwencyjnego przetwarzania informacji, za które jest odpowiedzialna lewa półkula mózgu. Zdolność ta umożliwia opracowanie bodźców linearnie, w odpowiednim następstwie. Takie porządkowanie, ściśle wiążące się ze zdolnością posługiwania się mową, w której istotna jest kolejność występowania głosek w wyrazie, wyrazów w wypowiedzeniu i wypowiedzeń w narracji, zaś w procesie artykułowania wymaga uporządkowanego w czasie (choć zautomatyzowanego) układu narządów artykulacyjnych, jest również warunkiem skutecznego przetwarzania informacji przez inne modalności. Deficyty w opisywanym zakresie ujawniają się w alalii. Ważne jest zatem, aby wszystkie trudności dziecka, u którego występuje zaburzenie, opisać i zaprogramować odpowiednie działania terapeutyczne.

Alalia a inne zaburzenia

Alalia dotyka około 10% dzieci (Smoczyńska 2012; Leonard 2006). Najczęściej stosuje się w omawianym kontekście dwa określenia: wyrastający z polskiej tradycji termin greckiego pochodzenia alalia i zapożyczony z terminologii anglojęzycznej skrót SLI (specific language impairment). Osiowym objawem zaburzenia są znaczne deficyty w rozwoju mowy, zaś kryterium wyłączające z grupy osób z omawianym zaburzeniem stanowią: autyzm, zespół Aspergera, upośledzenie umysłowe, zaburzenia słuchu oraz afazja dziecięca (rozwojowa) i afazja u dzieci (nabyta) (por. Cieszyńska 2013; Leonard 2006; Borkowska, Robak 2016). W zakresie diagnozy różnicowej między alalią a afazją dziecięcą przyjmuje się, że w przypadku tej drugiej trudności językowe związane są z wystąpieniem incydentu neurologicznego pozostawiającego ślad w postaci zmian mózgowych możliwych do stwierdzenia za pomocą dostępnych metod neuroobrazowania. Wówczas strukturalne zaburzenia pracy kory mózgowej prowadzą do głębszych trudności w zakresie opanowania języka, szczególnie jego formy pisanej. Oparta na objawach diagnoza różnicowa pomiędzy afazją dziecięcą a alalią może przysparzać trudności, choć wyraźnie widoczne są deficyty mające wartość dystynktywną (Cieszyńska 2013; Borkowska, Robak 2016). Bez wątpienia tempo obserwowanych zmian jest w takich sytuacjach wysoce diagnostyczne. Dzieci bez zaburzeń w strukturach kory szybko reagują na stymulacje słuchowe i wzrokowe, choć nieco wolniej budują plan ruchu. Afazja dziecięca manifestuje się trudnościami w przetwarzaniu informacji słuchowych, wzrokowych i ruchowych, co powoduje znacząco niższe (poniżej oczekiwanego dla wieku poziomu) rezultaty badań testowych. Wymagania edukacyjne wobec tych dzieci muszą być obniżone.

Deficyty i trudności towarzyszące alalii

W alalii, oprócz szeroko opisanych deficytów językowych, obserwuje się również trudności poznawcze, którym poświęcono znacznie mniej miejsca w literaturze, zwracając uwagę na fakt, że iloraz inteligencji niewerbalnej dzieci jest w normie i nie przekracza dolnej granicy 85 punktów. Taki pogląd podlega jednak dyskusji, zwraca się bowiem uwagę na zmienność poziomu inteligencji w czasie i subtelne różnice pomiędzy funkcjonowaniem dzieci osiągających ten pułap a dziećmi sytuującymi się nieco poniżej. Zakwestionowanie przez niektórych badaczy kryteriów IQ w diagnozie klinicznej oraz skoncentrowanie uwagi na kształtowaniu się i zmienności poziomu inteligencji, ujawniających się w wariancie badań podłużnych, to interesujący trop dla poszukiwań porządku rozwoju funkcji poznawczych w sytuacji zaburzeń rozwoju mowy (Botting 2005).

Zaburzenia sekwencyjnego przetwarzania informacji

Dzieci z alalią wykazują trudności w sekwencyjnym przetwarzaniu informacji pozajęzykowych: słuchowych niewerbalnych, wzrokowych, ruchowych, a nawet taktylnych (Thorne 2006; Tallal, Stark, Kallman, Mallits 1981; Marton 2009; Parisse, Mollier 2009). Z tego względu terapia musi przebiegać wielotorowo. Niewątpliwie największym jej wyzwaniem i nadrzędnym celem jest budowanie języka w umyśle dziecka, niemniej jednak musi ona obejmować również pozawerbalne funkcje poznawcze, które warunkują osiągnięcie sprawności językowych.
Rezultaty prowadzonych przez nas badań z udziałem trzyletnich dzieci z alalią wskazują, że wybiórczo osiągają one wyniki adekwatne do wieku metrykalnego w podtestach sprawdzających funkcje niewerbalne sprzężone z mową (test SON-R 2½ – 7 Snijders-Oomen Non-verbal test of Intelligence). Wyniki testu pozwalają opisać nie tylko umiejętności podejmowania działań na podstawie niewerbalnie przedstawionej instrukcji, ale także zdolność myślenia (wnioskowania). Każdy rezultat badania sześciu funkcji poznawczych odnoszony jest do statystycznej normy oraz wieku umysłowego porównywanego z wiekiem życia. Uzyskiwany profil rozwoju umożliwia odnalezienie mocnych i słabych stron funkcjonowania dziecka. Różnice wyników między poszczególnymi subtestami wyraźnie wskazują na dysharmonie rozwoju charakterystyczne dla grupy dzieci z alalią.
Przebadane dzieci z grupy wiekowej od 3;0 do 3;6 nie wykazują trudności w wykonywaniu zadań opartych na kategoryzacji tematycznej, wymagających odnalezienia podobieństw między obiektami (podtest Kategorie) oraz zadań opartych na analizie i syntezie wzrokowej na materiale tematycznym (Puzzle). Choć należy zwrócić uwagę, że kiedy pojawiają się w zadaniach cięcia skośne i konieczne staje się ujmowanie linearnej relacji między elementami, notowane jest obniżenie wyników w stosunku do wieku życia. Podczas badania myślenia przez analogię na materiale atematycznym (Analogie) dzieci z alalią wykazują trudności w ujęciu relacji wówczas, gdy konieczne jest ujęcie dwóch cech, abstrahując od trzeciej. Wynik poniżej lub bliski normy przewidzianej dla wieku osiągają w zakresie odwzorowywania układów klocków (Mozaiki). Zadania te sprawdzają poziom linearnego sekwencyjnego postrzegania wzorów i planowania ruchu do ich odtworzenia, natomiast w zadaniach polegających na dopasowywaniu brakujących części do sytuacyjnych obrazków (Sytuacje)1 osiągają często wyniki powyżej średniej dla wieku.

Trudności grafomotoryczne i grafopercepcyjne

Dzieci, u których stwierdzono alalię, napotykają na znaczące trudności przy wykonywaniu zadań opartych na umiejętnościach grafomotorycznych i grafopercepcyjnych (Naśladowanie wzorów) – uzyskując poziom...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp?
Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy