Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia z pomysłem

6 marca 2018

NR 22 (Listopad 2017)

Od dźwięku do zdania
Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka z uszkodzonym narządem słuchu

0 396

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka jest ważną formą wczesnej rewalidacji dziecka z niepełnosprawnością i deficytami zdrowotnymi, służącą jego rozwojowi psychofizycznemu, emocjonalnemu i społecznemu. Stanowi też istotne wsparcie dla rodziny. Służy wyrównaniu szans edukacyjnych młodszych dzieci, a w przyszłości rozważnemu wyborowi szkoły i ścieżki edukacyjnej, najlepszej dla rozwoju dziecka, służących jego samodzielności i społecznej integracji. Wczesne wspomaganie rozwoju jest skierowane do dzieci od momentu wykrycia deficytów aż do rozpoczęcia nauki w szkole.

 

Wychowanie słuchowe to tworzenie u dzieci z uszkodzeniami narządu słuchu zasobu doświadczeń akustycznych analogicznych do tych, jaki posiadają ludzie prawidłowo słyszący, i rozwijanie  na tej podstawie mowy.

Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Słabosłyszących nr 15, w którym pracujemy, zajmuje się kształceniem i wychowaniem dzieci i młodzieży z wadą słuchu, zaburzeniami mowy i komunikacji oraz niepełnosprawnościami sprzężonymi z całej Polski. Kształcenie jest prowadzone metodą werbalną z wykorzystaniem metod surdologopedycznych i surdopedagogicznych w ramach opracowanych dla uczniów indywidualnych programów edukacyjno-terapeutycznych. W uzasadnionych przypadkach nauczyciele i wychowawcy oprócz mowy dźwiękowej wykorzystują alternatywne sposoby porozumiewania się: pismo, daktylografię, język migowy (PJM) lub inne metody zgodne z potrzebami ucznia, m.in. AAC, PCS, piktogramy.

Rola wczesnego wspomagania rozwoju dziecka

Kilka lat temu na bazie naszych doświadczeń w pracy z dziećmi z uszkodzonym narządem słuchu wdrożono w naszej placówce wczesne wspomaganie rozwoju dziecka (WWRD). Obecnie mamy pod opieką 43 małych podopiecznych i ich rodziny. Postawiliśmy sobie ambitne cele i stale dążymy do ich realizacji. Systematycznie pracujemy nad poprawą jakości życia dzieci z uszkodzonym narządem słuchu, zmierzamy do zapewnienia im radosnego dzieciństwa pomimo zaburzeń rozwoju słuchu i mowy. Zapobiegamy pogłębianiu się nieprawidłowości rozwojowych. Poprzez nasze oddziaływania wyzwalamy w dzieciach aktywność społeczną, uczymy samodzielności. Dużo czasu poświęcamy na pracę z rodzicami naszych podopiecznych. Rozwijamy w rodzicach umiejętności dobrego komunikowania się z dzieckiem. Pomagamy im we właściwy sposób dobrać formy jego stymulacji. 
Po dokładnym rozpoznaniu potrzeb i możliwości dziecka nasz zespół WWRD, w którego skład wchodzą: logopeda, neurologopeda, surdopedagog, terapeuta SI, psycholog i rehabilitant, układa dziecku programy pracy, które następnie są scalane w jeden wspólny plan rehabilitacji dziecka. Oto przykładowy program pracy logopedycznej dziecka 2-letniego (ramka).

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka Program zajęć logopedycznych 

CELE:

  1. Kształtowanie świadomości istnienia dźwięku:
    • dźwięki otoczenia,
    • dźwięki mowy.
  2. Poszukiwanie źródła dźwięku w najbliższym otoczeniu.
  3. Identyfikacja dźwięków:
    • dźwięki otoczenia,
    • dźwięki mowy.
  4. Zwiększanie uwagi słuchowej w postaci reakcji na dźwięki.
  5. Rozpoznawanie codziennych zwrotów językowych na podstawie:
    • wyrazów dźwiękonaśladowczych,
    • wypowiedzi.
  6. Reakcja na imię, podstawowe polecenia: daj, chodź, usiądź, nie wolno.
  7.  Wymawianie dźwięków w celu komunikacyjnym (wyrażanie protestu, prośby, zwrócenie uwagi, powitanie, pożegnanie, odmowa).
  8. Rozwój wzorców kinestetyczno-ruchowych głosek (samogłoski, głoski wargowe, wargowo-zębowe, dziąsłowe, środkowo-językowe) oraz wypowiadania ich w sylabach otwartych.
  9. Rozumienie podstawowych pojęć z najbliższego otoczenia.
  10. Rozpoznawanie nazw codziennych czynności w kontekście sytuacyjnym.
  11. Rozumienie kategorii znaczeniowej „mieć (posiadać)” – rozumienie zaimków dzierżawczych (mój, moja, moje).
  12. Rozumienie podstawowych kolorów, przymiotników, np. mały – duży. 

ĆWICZENIA

Słuchowe:

  • świadomość dźwięku, reakcja na dźwięk oczekiwany i nieoczekiwany,
  • reakcja na dźwięki z otoczenia i dźwięki mowy,
  • lokalizacja dźwięku.

Oddechowe:

  • utrwalanie prawidłowego toru oddechowego,
  • wydłużanie fazy wydechowej.

Artykulacyjne:

  • zabawy usprawniające aparat artykulacyjny (np. pokazywanie języka, nadymanie policzków, szerokie otwieranie buzi),
  • masaż (masowanie warg, rozciąganie ich, masowanie języka szczoteczką do zębów).

Rozumienia (mowa bierna):

  • rozumienie i używanie komunikatorów: tak, nie,
  • rozumienie podstawowych poleceń: chodź, daj, nie wolno, usiądź,
  • rozumienie podstawowych wyrażeń dźwiękonaśladowczych,
  • rozumienie pojęć z zakresu następujących bloków tematycznych: rodzina, zabawki, dom, zwierzęta, jedzenie,
  • rozumienie podstawowych nazw czynności: jeść, spać, iść, skakać, siedzieć;
  • rozumienie pytań: co? co robi? gdzie?

Komunikacji (mowa czynna):

  • używanie dźwięków w celu komunikacyjnym (pa-pa na do widzenia, proszenie, odmawianie),
  • naśladowanie usłyszanego dźwięku w dziecięcych realizacjach głosowych – onomatopeje,
  • wydawanie dźwięku – wokalizowanie na żądanie,
  • rozwój wzorców kinestetyczno-ruchowych samogłosek [a], [o], [u], [e], [i], [y], spółgłosek [m], [p], [b], [t], [d], [f], [w], [ń], [ś], [ź], [ć], [dź], [j] i wypowiadanie ich w sylabach otwartych,
  • łączenie rytmu śpiewanej piosenki z samogłoskami i sylabami spontanicznie realizowanymi – używanie melodyjnego głosu,
  • zastępowanie gestów mową,
  • powtarzanie usłyszanych wyrazów z następujących bloków tematycznych: rodzina, zabawki, dom, zwierzęta, jedzenie,
     

Logorytmiczne – wykorzystywanie zabaw paluszkowych, wierszyków i piosenek.


Wychowanie słuchowe

U wszystkich podopiecznych prowadzimy intensywne wychowanie słuchowe, które Gerhard Lindner (1976) definiuje jako tworzenie u dzieci z uszkodzeniami narządu słuchu zasobu doświadczeń akustycznych analogicznych do tych, jaki posiadają ludzie prawidłowo słyszący, i rozwijanie na tej podstawie mowy. Wychowanie słuchowe u każdego dziecka rozpoczyna się z chwilą przyjścia na świat i koncentruje się na maksymalnym wykorzystaniu zachowanych resztek słuchowych. Nie może ograniczać się do sesji z logopedą, lecz musi być nieustającym doświadczeniem dźwięków dzień po dniu, od wczesnego rana do wieczora. Głównym zadaniem nas, terapeutów WWRD, jest uświadomienie rodzicom, że wychowanie słuchowe powinno być prowadzone systematycznie i konsekwentnie, rozpoczęte najlepiej przed ukończeniem 6. miesiąca życia z zastosowaniem protez słuchowych. W tym czasie w rozwoju mowy dzieci słyszących pojawiają się wokalizacje i gaworzenie. Musimy nauczyć rodziców, w jaki sposób skutecznie wykorzystywać sytuacje z naturalnego otoczenia dziecka i jak aranżować ćwiczenia utrwalające opanowane przez dziecko umiejętności słuchowe. Dlatego też w czasie rozmów z rodzicami zwracamy szczególną uwagę na to, aby w czasie spędzanym z dzieckiem kierowali jego uwagę na otaczające dźwięki. Na te, które słyszymy w otaczającym nas świecie, w czasie zabawy, na spacerze, a co najważniejsze – na dźwięki mowy.

Wychowanie słuchowe, które prowadzimy u dzieci z uszkodzonym narządem słuchu, powinno przebiegać według określonego programu rozwijania funkcji słuchowych. Löwe wyróżnia cztery etapy wychowania słuchowego:

  • percepcja dźwięku – detekcja (odbiór),
  • dyskryminacja dźwięków (różnice i podobieństwa między dźwiękami),
  • identyfikacja dźwięków,
  • rozumienie mowy.

Rozwój funkcji słuchowych jest warunkowany dojrzewaniem układu słuchowego, rodzajem zdobywanych doświadczeń i przebiega w ścisłym związku z rozwojem mowy. Podczas pracy z dziećmi z wadą słuchu należy zwrócić uwagę na kolejność i rodzaj wprowadzanych ćwiczeń słuchowych – muszą one odpowiadać etapom wychowania słuchowego. Z własnego doświadczenia wiemy, że tempo przechodzenia przez poszczególne etapy wychowania słuchowego ma wiele uwarunkowań, takich jak głębokość wady słuchu, rodzaj protezy słuchowej, a także odpowiednie dobranie i ustawienie tej protezy, intensywność ćwiczeń czy inteligencja dziecka. 
W ramce przedstawiamy przykładowe ćwiczenia wykonywane przez nas z dziećmi w ramach prowadzenia wychowania słuchowego.
 

Reakcja na dźwięki (dźwięki niewerbalne i dźwięki werbalne):

  • zabawa z dzieckiem instrumentami muzycznymi, gdy wydają one dźwięki, przykładamy palec do ucha i mówimy: ,,jest, słyszę”, 
  • śpiewamy piosenkę, w czasie śpiewania kołyszemy się z dzieckiem, gdy przestajemy śpiewać, zatrzymujemy się,
  • reakcja na dźwięki otoczenia (dźwięki pojazdów, dźwięki w domu, np. lecąca woda z kranu, włączony odkurzacz, dzwoniący telefon, zamykane drzwi, upadek przedmiotu na podłogę, odgłosy przyrody, głosy ludzi),
  • reakcja na muzykę – tańczymy z dzieckiem (małe dziecko trzymamy na rękach) przy muzyce, zatrzymujemy się w momencie wyłączenia muzyki. Ponownie włączamy muzykę i zaczynamy tańczyć. Kiedy wyłączamy muzykę, pokazujemy gest „nie ma”, rozkładając ręce. Z czasem czekamy na spontaniczną reakcję dziecka.

Audiometria zabawowa czyli zabawy na sygnał

Z chwilą, kiedy dziecko coraz lepiej reaguje na bodźce słuchowo-wzrokowe, powinniśmy wprowadzić zabawy na sygnał, których podstawą jest warunkowanie. Ćwiczenia te początkowo wykonujemy z wykorzystaniem instrumentów muzycznych (bębenek, trójkąt, grzechotka). W początkowym etapie wrażenia słuchowe łączy się ze wzrokowymi, tzn. dziecko musi czekać na dźwięk instrumentu, który słyszy i widzi, a następnie zareagować, wrzucając np. klocek do wiaderka. Klocek dziecko trzyma przy swoim uchu, na usłyszany dźwięk wrzuca go do wiaderka. Kiedy zrozumie zasadę, wprowadzamy wrzucanie na sygnał dźwiękowy bez kontroli wzrokowej. W czasie tych ćwiczeń powinniśmy używać przedmiotów, które dla dziecka są nieatrakcyjne wizualnie, aby uwagę dziecka ukierunkować na doznania słuchowe. 

Lokalizacja źródła dźwięku 

Kolejnym krokiem są ćwiczenia lokalizacji dźwięku w przestrzeni. Jest to umiejętność wskazania strony, z której dochodzi dźwięk, poprzez odwrócenie głowy w kierunku słyszanego dźwięku.

Różnicowanie dźwięków (dyskryminacja) 

Kolejnym etapem rehabilitacji małego dziecka...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy