Dołącz do czytelników
Brak wyników

Karty oceny logopedycznej dziecka (KOLD) – narzędzie do diagnozy mowy dzieci w wieku od 1. miesiąca do końca 9. roku życia

Artykuły z czasopisma | 2 marca 2018 | NR 11
480

W środowisku logopedów istnieje potrzeba opracowania wystandaryzowanego narzędzia diagnostycznego, które miałoby charakter ujednolicony i uwzględniało rozwój mowy. Propozycją wypełnienia tej luki jest przygotowywany do wdrożenia system Karty oceny logopedycznej dziecka (KOLD).
 

Dostępne narzędzia diagnostyczne

Dostępne kwestionariusze i nieliczne testy logopedyczne oceniają mowę dzieci w wybranych kategoriach wiekowych i obszarach mowy, natomiast brakuje narzędzia ujednoliconego, wskazującego na rozwojowy charakter mowy (od urodzenia do ukończenia procesu nabywania języka). Ponadto większość narzędzi przeznaczona jest do badania artykulacji – bez uwzględnienia pozostałych aspektów języka. 

Tylko nieliczne narzędzia, którymi posługują się logopedzi, są testami. W przypadku braku standaryzacji interpretacja otrzymanych wyników zależy od doświadczenia i umiejętności diagnostycznych osób badających. Bardzo często zdarza się też, że logopedzi samodzielnie tworzą własne karty logopedyczne. Takie sytuacje nierzadko można zaobserwować nawet w obrębie jednej placówki, gdy każdy ze specjalistów posługuje się innym, opracowanym przez siebie narzędziem. Jakość merytoryczna takich narzędzi często jest bardzo wysoka, jednak tak opracowane kwestionariusze nie spełniają kryterium porównywalności wyników. Ponadto narzędzia opracowane indywidualnie przez logopedów nie posiadają wystandaryzowanych pomocy do badania dziecka ani ujednoliconego materiału leksykalnego.

Opracowanie wystandaryzowanego narzędzia umożliwiającego ocenę rozwoju mowy i posiadającego odpowiedni dobór pomocy do badań powinno ułatwić pracę logopedom w podjęciu decyzji dotyczącej diagnozy dziecka.

Teoretyczne podstawy kart oceny logopedycznej dziecka 

W literaturze omówiono kilka podziałów wyodrębniających stadia rozwojowe mowy. W logopedii najczęściej przytaczany jest podział Leona Kaczmarka, w którym badacz wyróżnił okres melodii, wyrazu, zdania i swoistej wymowy dziecięcej. Z perspektywy lingwistycznej można wskazać okres przedjęzykowy i językowy. Inny podział ma związek z wiekiem chronologicznym dziecka – obejmuje on 6 faz rozwojowych:

  • do 1. r.ż. – noworodki,
  • od 1. do 2. r.ż. – małe dzieci,
  • od 2. do 3. r.ż. – młodsze dzieci,
  • od 3. do 5–6. r.ż. – dzieci w wieku przedszkolnym,
  • od 6. do 10–12. r.ż. – dzieci w wieku szkolnym,
  • powyżej 12. r.ż. – młodzież.

Podział pomiędzy wymienionymi etapami jest nieostry i zależy od indywidualnych możliwości rozwojowych dziecka.

Opisywane w literaturze, oparte na badaniach stadia rozwojowe mowy można uważać za wskaźniki normy rozwojowej dziecka. Wcześniejsze stadium stanowi podstawę stadium późniejszego, ale pomiędzy stadiami nie ma wyraźnych granic. Każdy kolejny etap rozwoju mowy rozwija się na bazie dobrze ukształtowanego etapu wcześniejszego. Etapy następują kolejno, jeden po drugim, i niemożliwe jest pominięcie któregokolwiek z nich.

Pierwszy rok życia dziecka jest okresem specyficznym. Dokonuje się w nim najwięcej zmian ilościowych i jakościowych w rozwoju dziecka. W rozwoju mowy można go podzielić na dwa podokresy: do ok. 9. miesiąca życia, kiedy dziecko komunikuje się z otoczeniem za pomocą sygnałów niewerbalnych, i po 9. miesiącu życia, kiedy dziecko zaczyna w sposób coraz bardziej intencjonalny komunikować się z otoczeniem. Pierwszy rok życia to okres przygotowujący do podjęcia komunikacji słownej. U dziecka w tym okresie występują liczne i zróżnicowane krzyki, głużenie, gaworzenie i pierwsze uświadomione wypowiedzenia. Pierwsze słowa dzieci zaczynają świadomie wypowiadać w wieku ok. 9–12 miesięcy. Są to słowa najprostsze pod względem fonologicznym (mama, tata, baba, am). 

Po ukończeniu 1. r.ż. zwiększa się intensywnie zasób słownictwa dziecka – pomiędzy 1. a 2. r.ż. wynosi on od 50 do 100 wyrazów. Około 2. r.ż. dziecko posiada zasób słownikowy liczący około 150 słów, choć różnice indywidualne pomiędzy dziećmi są bardzo duże i mogą wynosić od 50 do 550 słów. Przełom 2. i 3. r.ż. charakteryzuje niepomierny wzrost zasobu słownictwa. 

Rozwój słownictwa dzieci jest najbardziej intensywny w wieku przedszkolnym. Słownik dziecka w wieku 6 lat wynosi około 4000–6000 leksemów (form wyrazowych jest znacznie więcej). Dziecko kończące edukację przedszkolną powinno mieć opanowaną mowę pod względem artykulacyjnym, gramatycznym, fleksyjnym i składniowym.

Przedstawiony w bardzo dużym skrócie rozwój mowy dziecka stał się podstawą opracowania narzędzia Karty oceny logopedycznej dziecka (KOLD).

Karty oceny logopedycznej dziecka (KOLD) – badania pilotażowe

Opracowanie testu wymaga dużej staranności w doborze prób badawczych. Prace nad KOLD-em obejmowały dwa etapy badań pilotażowych. Pierwszy etap prowadzony był od listopada 2013 r. do czerwca 2014 r. i obejmował 60 dzieci w wieku od 12. miesiąca życia do końca 9. r.ż. Były to dzieci ze żłobków, przedszkoli i szkół z województw śląskiego i małopolskiego. W badaniach brały udział dzieci zdrowe, bez zaburzeń rozwojowych. Celem pierwszego etapu badań pilotażowych było ustalenie zakresu pytań badawczych, sformułowanie poleceń adekwatnych do wieku dzieci oraz przetestowanie rymowanki, niezbędnej podczas badania artykulacji i umiejętności tworzenia rymów przez dzieci.

Ponadto drobiazgowej analizie poddano książeczkę z obrazkami, historyjkę obrazkową i obrazki zawierające kategorie tematyczne. Wnioski z pierwszego etapu badań pilotażowych pozwoliły na opracowanie Kart oceny logopedycznej dziecka, przygotowanie instrukcji szczegółowych, graficzne doprecyzowanie obrazków do badań oraz dobór pomocy. Narzędzie opracowane w pierwotnej formie poddano kolejnym badaniom pilotażowym.

Drugi etap badań pilotażowych prowadzony był od września 2014 r. do marca 2015 r. i obejmował 106 dzieci od 12. miesiąca życia do końca 9. r.ż. Podobnie jak w pierwszym etapie badań pilotażowych, były to dzieci ze żłobków, przedszkoli i szkół z województw śląskiego i małopolskiego. Celem tego etapu badań było obliczenie wskaźnika trudności prób dla poszczególnych kategorii wiekowych (wskaźnik trudności mieści się od 0,7 do 0,95), wybór zadań diagnostycznych oraz normalizacja prób. Ostatecznie zweryfikowano też materiał obrazkowy i pomoce do badań. 

Tak opracowane narzędzie od października 2015 r. jest poddawane badaniom właściwym, których celem jest opracowanie wystandaryzowanego testu logopedycznego do badań dzieci w wieku od 1. miesiąca życia do końca 9. r.ż. Badania są prowadzone na terenie całej Polski przez dyplomowanych logopedów. Planowany termin zakończenia badań to wiosna 2016 r.

Karty oceny logopedycznej dziecka (KOLD) – charakterystyka narzędzia

Podział kart ze względu na wiek

Badanie dziecka za pomocą Kart uwzględnia rozwojowy charakter mowy. Narzędzie składa się z 12 kart diagnostycznych, oceniających rozwój mowy dziecka. Karty obejmują cztery okresy rozwojowe. Do każdego z nich przyporządkowane są trzy karty:

  • okres niemowlęcy – obejmuje wiek od 1. do 4. m.ż., od 5. do 8. m.ż. i od 9. do 11. m.ż.,
  • okres poniemowlęcy – obejmuje wiek od 12. do 17. m.ż., od 18. do 23. m.ż. i od 24. do 35. m.ż.,
  • okres przedszkolny – obejmuje 3. r.ż. , 4. r.ż. i 5. r.ż.,
  • okres szkolny – obejmuje 6. r.ż. , 7. r.ż. oraz 8–9 r.ż.

Diagnozowane obszary

Narzędzie KOLD zbudowane jest w sposób liniowy. Każda karta KOLD-u uwzględnia badanie dziecka w następujących obszarach:
A.     Rozumienie mowy.
B.     Nadawanie mowy.
C.     Słuch, reakcje słuchowe, słuch fonemowy, analiza i synteza słuchowa.
D.     Budowa narządów mowy.
E.     Artykulacja (od 2. r.ż.).
F.     Umiejętności społeczno-pragmatyczne (od 3. r.ż. do końca 9. r.ż.).

W każdym z obszarów umiejętności dziecka badane są w sześciu kategoriach

A.    Rozumienie mowy. Już w okresie niemowlęcym można zauważyć u dziecka wiele rekcji wskazujących na rozumienie mowy przez dziecko i komunikacyjny charakter interakcji pomiędzy dzieckiem a dorosłym. Są to: reakcje na mowę, kompleks ożywienia, reagowanie na zabawy, fiksacja na twarzy, naśladowanie ekspresji, diada (triada) komunikacyjna (komunikacja odbywa się tylko pomiędzy dorosłym i dzieckiem; z czasem coraz większego znaczenia zaczynają nabierać przedmioty z otoczenia).

W miarę rozwoju dziecka zwiększa się jakość i ilość reakcji wskazujących na rozumienie mowy przez dziecko...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy