Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

5 marca 2018

NR 12 (Marzec 2016)

Integracja odruchów w terapii logopedycznej

0 116

Badanie odruchów pierwotnych przeprowadza się rutynowo u noworodków, najczęściej zajmują się tym pediatrzy i neurolodzy. W późniejszym wieku raczej nie monitoruje się procesu integracji odruchów, oprócz sytuacji, kiedy występują podejrzenia problemów neurologicznych. W przypadku starszych dzieci ocena integracji odruchów będzie się opierała na poszukiwaniu oznak nieprawidłowo przetrwałych odruchów prymitywnych lub niewłaściwie zintegrowanych odruchów posturalnych.

 

Ważne jest wyjaśnienie, jaki związek łączy trudności i zachowania dzieci w gabinecie z ich istotnymi przyczynami. Stanowi je w dużym stopniu tak zwana niedojrzałość neuromotoryczna (w obrębie twarzy oraz całego ciała), rozumiana jako brak integracji lub niepełna integracja odruchów niemowlęcych.

Jakie odruchy są najważniejsze w strefie wpływu na rozwój mowy? W tym przypadku można podzielić odruchy na dwie kategorie: aktywne w obrębie twarzy, bezpośrednio oddziałujące na rozwój mowy i komunikacji, oraz takie, które, powodując różnorodne trudności, pośrednio wpływają na mowę i artykulację, a także opóźniają lub istotnie utrudniają uzyskiwanie pozytywnych efektów w terapii logopedycznej.

Dlaczego u niektórych pacjentów obserwuje się wolniejsze tempo osiągania postępów w terapii, przy optymalnie dostosowanym programie logopedycznym do danego zaburzenia? W niektórych przypadkach okazuje się, że przyczyną takiego stanu rzeczy mogą być właśnie przetrwałe schematy odruchowe.

 

Związek między integracją odruchów a rozwojem mowy 

Jaki jest związek pomiędzy integracją odruchów a rozwojem mowy? W jaki sposób można wyjaśnić pojawianie się obserwowanych w gabinetach logopedycznych trudności i problemów dzieci? 

W kontekście logopedii mowa jest jedną z czynności motorycznych języka i aparatu artykulacyjnego, które pozwalają na komunikację językową. Jest ona jednocześnie wyższą funkcją psychiczną, której zaistnienie i rozwój wymagają zintegrowania motoryki pierwotnej, wyuczonych czynności motorycznych oraz myślenia i rozumienia. 
Na kształtowanie się umiejętności komunikacji i mowy na najwcześniejszym etapie naszego rozwoju wpływa przede wszystkim motoryka ustno-twarzowa, a w jej ramach – prawidłowy rozwój i integracja odruchów. Trening motoryczny leży u podstaw pojawiania się umiejętności mówienia w jej aspekcie zarówno technicznym (aparat mowy, stan mięśni), jak i umysłowym (rozumienie, myślenie). Dzięki aktywności ruchowej zachodzą procesy dojrzewania i integracji najważniejszych mechanizmów odruchowych, które początkowo pełnią funkcje obronne i służące przetrwaniu, a następnie, odegrawszy swoją rolę, pozwalają na rozwój i kształtowanie się wyższych czynności psychicznych, takich jak mowa.

Niedojrzałość neuromotoryczna u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, której przejawem są niezintegrowane odruchy naturalnie występujące w 1. r.ż. (niektóre z nich mają swój początek jeszcze w okresie płodowym), skutkuje mniejszymi lub większymi dysfunkcjami, widocznymi w zachowaniu dziecka, sferze emocji, mowie, percepcji wzrokowej i słuchowej i wielu innych obszarach.

Opóźnienie w zakresie integracji i rozwoju motoryki ustno-twarzowej zazwyczaj objawia się nadmiernymi lub osłabionymi reakcjami w obszarze jamy ustnej i całej twarzy, a w związku z tym widoczne są problemy z artykulacją i mową, ssaniem, gryzieniem, żuciem czy połykaniem. Niedojrzałość funkcji neuromięśniowych staje się też nierzadko przyczyną innych trudności rozwojowych u dzieci, dotyczących np. utrzymywania postawy i równowagi, kontrolowania własnych reakcji i emocji, funkcji wzrokowych i słuchowych, a więc takich umiejętności, których brak może utrudniać uzyskiwanie postępów w terapii logopedycznej.

 

Wybrane odruchy ustno-twarzowe, bezpośrednio wpływające na rozwój mowy 

Odruch ssania pojawia się już koło 14. tyg. życia płodowego. Ocenia się, że ssanie to najwcześniejsze skoordynowane zachowanie, jakie przejawia płód. W okresie niemowlęcym aktywizowany jest przez stymulację dotykową okolic jamy ustnej, szczególnie języka i podniebienia. Reakcją odruchową będzie aktywne ssanie oraz przełykanie pokarmu. Dojrzałe ssanie opierać się będzie na ruchach języka w górę i w dół oraz na prawidłowym mocnym docisku warg. Tę umiejętność w pełni dziecko opanowuje dopiero około 6. miesiąca życia. Odruch ssania powinien zostać wygaszony między 1. a 2. r.ż. Prawidłowo realizowana czynność ssania usprawnia mięśnie artykulacyjne, kształtuje tor oddechowy i przygotowuje do rozwoju następnych odruchów związanych z kąsaniem, gryzieniem i żuciem. Ćwiczy i wzmacnia mięśnie szczęki oraz kształtuje prawidłowe ruchy języka niezbędne do mowy w późniejszym okresie życia. Przypuszcza się, że ssanie jest zaangażowane w prawidłową integrację asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego (ATOS), co w dalszym rozwoju dziecka będzie miało wpływ na ustalenie stronności.

Przetrwały odruch ssania lub niewłaściwie realizowana funkcja ssania może powodować u starszych dzieci problemy z prawidłowym uszczelnieniem wargowym i słabą kontrolą mięśni przedsionka jamy ustnej zaangażowanych w mowę, co będzie znacząco wpływało na artykulację. Obserwuje się silny związek odruchu ssania z prawidłowym wzorcem przełykania i właściwą pionizacją języka. Do częstych objawów przetrwałego odruchu zalicza się stałą potrzebę stymulacji oralnej, np. ssanie palca, wkładanie do buzi fragmentów odzieży.

Odruch ryjkowy (trąbkowy) współdziała z odruchem ssania, wykształca się w ciągu pierwszego tygodnia po narodzinach i aktywizowany jest poprzez dotyk warg. Odruch ten towarzyszy nam przez całe życie. Odgrywa ogromną rolę w nabyciu umiejętności picia płynów ze szklanki, przez słomkę i dmuchania. Bierze udział w rozwoju mowy i prawidłowej artykulacji głosek, np.: „u”, „dz”, „cz”, „sz”. Patologicznie działający odruch ryjkowy będzie często przyczyną braku umiejętności zrobienia przez dziecko „dzióbka”, a także częstego otwierania ust. Odruch ten może powodować odwrotną reakcję pracy języka podczas podawania pokarmu, wypychanie zamiast wciągania. Objawem patologicznym będzie także ciągłe napinanie mięśni okrężnych ust i trudności z ich rozluźnieniem.

W literaturze szeroko opisywany jest wpływ odruchu dłoniowo-bródkowego Babkina na prawidłowy rozwój mowy i komunikacji. Odruch ten pojawia się około 2. miesiąca życia płodowego, a integracja powinna zakończyć się do około 4. miesiąca po urodzeniu. U niemowlęcia wywołać go można, naciskając wewnętrzną stronę dłoni, co spowoduje otwarcie buzi, delikatne wysunięcie języka i przywiedzenie głowy w kierunku klatki piersiowej. Podobny mechanizm obserwujemy u małych ssaków, np. kociąt: podczas ssania chowają i wystawiają pazurki. Rozwój odruchu stwarza podstawę do kształtowania się asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego. Jest to przykład sensomotorycznego powiązania między ustami a dłonią.

Brak integracji odruchu u starszych dzieci i dorosłych będzie objawiał się małą zręcznością manualną, nieprawidłowym trzymaniem narzędzia pisarskiego, napięciem w obrębie szyi, rąk i twarzy. Specyficznym objawem jest wystawianie języka lub wzmożona praca języka wewnątrz buzi podczas rysowania, pisania czy wycinania. Mówi się, że osoby te pomagają sobie językiem podczas pisania. Przetrwały odruch powoduje brak niezależności ruchów ust i rąk. U osoby dorosłej można zauważyć to powiązanie – pod wpływem stresu często zaciskamy dłonie, wkładając kciuk do środka. Niezintegrowany odruch dłoniowo-bródkowy zaburza także rozwój ekspresji twarzy i dynamiki ruchów kości czaszki, zwłaszcza szczęki i obszaru stawu skroniowo-żuchwowego.

W pracy z dzieckiem z przetrwałym odruchem Babkina ważne jest zwracanie uwagi na rozluźnianie mięśni twarzy poprzez stosowanie masaży, ćwiczeń rozluźniających,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy