Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

21 lipca 2020

NR 38 (Lipiec 2020)

Ćwiczenia oddechowe jako element ćwiczeń wstępnych w pracy z dzieckiem z zaburzoną artykulacją

60

Zarówno zakres, jak i cel ćwiczeń wstępnych każdorazowo powinny być dostosowane do indywidualnego przypadku. Ćwiczenia te mają na celu eliminację przyczyn zaburzeń wymowy lub, gdy to niemożliwe, minimalizowanie wpływu tych przyczyn na stan artykulacji.

Wprowadzenie

Logopeda prowadzący terapię powinien wybrać z bogatego inwentarza ćwiczeń wstępnych te, których zastosowanie będzie wynikać z postawionej przez niego diagnozy logopedycznej. Wyniki przeprowadzonych prób diagnostycznych powinny być także podstawą do skierowania dziecka na niezbędne badania specjalistyczne (np. ortodontyczne, laryngologiczne, foniatryczne, audiologiczne, integracji sensorycznej), w których wyniku podjęte zostaną działania również nastawione na likwidację przyczyn nieprawidłowości artykulacyjnych.
Ćwiczenia wstępne, oprócz zastosowania w terapii dyslalii, mają także wymiar profilaktyczny i są wykorzystywane we wspomaganiu rozwoju mowy dziecka. Ćwiczenia wstępne stosowane w logopedycznej terapii dyslalii obejmują pracę nad układami oddechowym, fonacyjnym, artykulacyjnym oraz narządem słuchu. Proponujemy następującą ich klasyfikację:

POLECAMY

  1. Ćwiczenia mające na celu zniwelowanie dysfunkcji czynności fizjologicznych w obrębie obwodowych narządów mownych:
    a.    ćwiczenia oddechowe,
    b.    ćwiczenia połykania,
    c.    ćwiczenia odgryzania, gryzienia i żucia.
  2. Ćwiczenia mające na celu poprawienie sprawności i stymulację funkcji w obrębie obwodowych narządów mownych i narządu słuchu:
    a.    ćwiczenia oddechowe (niewynikające z dysfunkcji oddychania),
    b.    ćwiczenia fonacyjne,
    c.    ćwiczenia sprawności narządów aparatu artykulacyjnego,
    d.    ćwiczenia słuchowe.
  3. Ćwiczenia mające na celu likwidację parafunkcji w obrębie aparatu artykulacyjnego.

W artykule ograniczamy się do przedstawienia propozycji wstępnych ćwiczeń oddechowych.

Dysfunkcje oddychania statycznego i dynamicznego

Dysfunkcja oddychania to nieprawidłowy przebieg tej czynności fizjologicznej, co może dotyczyć oddychania zarówno statycznego, jak i dynamicznego.
Danuta Pluta-Wojciechowska (2013) podkreśla, że warunkiem prawidłowego oddychania statycznego przez nos jest przede wszystkim strukturalna możliwość wykonywania tej czynności. W przypadku różnie uwarunkowanego braku drożności nosa (np. stany chorobowe nosa i gardła; wady anatomiczne) dochodzi do oddychania spoczynkowego torem ustnym, co jest nieprawidłowe. Odmiennie uwarunkowaną dysfunkcją będzie nawykowe oddychanie torem ustnym. „W zależności od rozpoznania rodzaju dysfunkcji, inaczej będzie programowana terapia logopedyczna. Odmienność dotyczy przede wszystkim stopnia egzekwowania fizjologicznego sposobu oddychania przez nos, które w przypadku istniejącej przeszkody, znajdującej się np. na poziomie nosogardła, nie jest w pełni możliwe lub wręcz całkowicie niemożliwe” (Pluta-Wojciechowska 2018, s. 86). Autorka dzieli skutki niefizjologicznego oddychania na miejscowe, dotyczące w szczególności bezpośrednio zespołu ustno-twarzowego, oraz ogólne (Pluta-Wojciechowska 2018). Ryszard Skowroński (1992) wśród skutków oddychania torem ustnym wymienia: skłonność do przeziębień (spowodowaną nieogrzanym, suchym, nieoczyszczonym powietrzem dostającym się do dróg oddechowych), zaburzenia czynnościowe głosu = dysfonie (nienawilgocone powietrze osusza fałdy krtani), płaską klatkę piersiową, upośledzenie procesów wentylacyjnych – niedotlenienie organizmu (dziecko źle sypia, chrapie, jest zmęczone), zaburzenie pionizacji języka, anomalie zgryzowe, wady wymowy, podniebienie gotyckie, zmiany w kościach twarzy, głównie szczęki, oraz występowanie tzw. syndromu dziecka-niejadka, które męczy się przy jedzeniu (Skowroński 1992). W czasie oddychania spoczynkowego torem ustnym „Niezwykle ważny dla artykulacji język przyjmuje pozycję niską, leży na dnie jamy ustnej lub wręcz u niektórych dzieci na dolnej wardze. Brak prawidłowego napięcia nie sprzyja podnoszeniu języka nie tylko podczas oddychania […], ale także podczas wykonywania innych czynności, np. artykulacji” (Pluta-Wojciechowska 2013, s. 88). Nieprawidłowy przebieg oddychania – torem ustnym może skutkować utrzymywaniem się niemowlęcego sposobu połykania, a w efekcie zaburzeniami artykulacji. Nieprawidłowości te określane są przez Bogdana Mackiewicza (2002) jako zespół oddechowo-połykowy.
Odmiennie niż w oddychaniu spoczynkowym opisuje się dysfunkcje w przebiegu oddychania dynamicznego. „Nieprawidłowości w oddychaniu dynamicznym to m.in. płytki wdech, próby mówienia na wdechu, skrócenie fazy wydechowej, zaburzenia proporcji pomiędzy długością wdechu i wydechu” (Emiluta-Rozya 2013, s. 36 za: Styczek 1979).

Ćwiczenia oddechowe

Wśród ćwiczeń oddechowych wyróżniamy ćwiczenia mające na celu:

  1. zniwelowanie dysfunkcji oddychania, takich jak:
    •    zaburzone oddychanie statyczne
    -    oddychanie torem ustnym,
    -    nieprawidłowy sposób oddychania (np. szczytowe, piersiowe),
    •    zaburzone oddychanie dynamiczne
    -    nieprawidłowy tor oddychania (np. wdech nosem; wydech nosem podczas artykulacji głosek ustnych; wydech ustami podczas artykulacji głosek nosowych),
    -    nieprawidłowy sposób oddychania (np. szczytowe, piersiowe),
    -    skrócona faza wydechowa (zaburzona proporcja trwania wdechu i wydechu),
    -    osłabiona siła wydechu,
    -    częściowe mówienie na wdechu (wydech przerywany wdechem).
  2. poprawienie sprawności i stymulację funkcji oddechowych.

Cele szczegółowe tych ćwiczeń (por. m.in. Demel 1996; Emiluta-Rozya 2006; Kostecka 2013; Majkowska 2004; Pluta-Wojciechowska 2008) są następujące:

  • uświadomienie istoty procesu wdechu i wydechu,
  • kształtowanie świadomości torów oddechowych,
  • wypracowanie i (lub) usprawnienie właściwego przebiegu oddychania statycznego,
  • przygotowanie do właściwego przebiegu oddychania dynamicznego,
  • wypracowanie i (lub) usprawnienie oddychania żebrowo-przeponowego lub brzuszno-przeponowego,
  • usprawnienie pracy przepony,
  • pogłębienie wdechu,
  • zwiększenie pojemności płuc,
  • wydłużenie fazy wydechowej i wypracowanie równomierności siły wydechu,
  • wydłużenie fazy wydechowej w oddychaniu dynamicznym – synchronizacja czasu trwania wydechu z czasem trwania wypowiedzi,
  • wzmocnienie fazy wydechowej,
  • wzmocnienie fazy wydechowej w oddychaniu dynamicznym,
  • różnicowanie siły i długości wydechu,
  • regulowanie strumienia wydychanego powietrza – zastosowanie pauzy oddechowej w oddychaniu statycznym,
  • regulowanie strumienia wydychanego powietrza – zastosowanie pauzy oddechowej w oddychaniu dynamicznym (zsynchronizowanie pauz oddechowych z treścią i celem wypowiedzi),
  • zapobieganie lub likwidacja mówienia na wdechu,
  • centralizacja wypływu strumienia powietrza.

Ćwiczenia oddechowe prowadzimy u dzieci w każdym wieku. Pomieszczenie, w którym ćwiczenia się odbywają, powinno być przewietrzone, ćwiczeń nie można wykonywać bezpośrednio po posiłku. Dziecko powinno być rozluźnione, podczas wykonywania ćwiczeń policzki dziecka powinny przylegać do łuków zębowych, tak żeby wydmuchiwane powietrze nie magazynowało się w nich. Rodzaje ćwiczeń oddechowych prowadzonych w celu niwelowania dysfunkcji oddychania oraz poprawiania sprawności układu oddechowego i stymulacji właściwego przebiegu funkcji oddechowych mogą być takie same, stąd zamieszczamy je w jednym zbiorze. Ćwiczenia te mogą mobilizować wyłącznie układ oddechowy, mogą być połączone z ruchem kończyn i tułowia, mogą też angażować narząd mowy, a w szczególności aparaty fonacyjny i artykulacyjny. W zamieszczonym poniżej zbiorze prezentujemy ćwiczenia w kolejności adekwatnej do podanych wcześniej celów:

  • uświadomienie istoty procesu wdechu i wydechu – ukazanie dziecku różnic pomiędzy wdechem i wydechem:
  1. wydech strumienia powietrza (dmuchanie) na dłoń dziecka (wykorzystanie czucia skórnego),
  2. wydech strumienia powietrza (dmuchanie) przez dziecko na własną dłoń,
  3. wdech przez nos łączony z wąchaniem zapachów (np. buteleczek z zapachami; zapachowych flamastrów; nasączonych wacików),
  4. wydech strumienia powietrza przez słomkę częściowo zanurzoną w wodzie (niepełna szklanka) – obserwowanie bąbelków powietrza (wykorzystanie zmysłu wzroku),
  5. logopeda dmucha przez słomkę, kierując strumień powietrza na dłoń dziecka, następnie wykonuje wdech przez słomkę z zassaniem skóry dłoni dziecka (wykorzystanie czucia skórnego),
  6. ćwiczenie opisane w punkcie e) wykonuje dziecko (dmucha na dłoń przez słomkę, a następnie zasysa powietrze, dotykając słomką skóry dłoni),
  7. dziecko wydycha strumień powietrza przez słomkę, dmuchając na drobne/lekkie przedmioty (np. waciki, kawałki styropianu, kawałki papieru, których średnica jest przynajmniej trzykrotnie większa niż średnica słomki), następnie wykonuje wdech, zasysając słomką drobne elementy i je unosząc,
  • kształtowanie świadomości torów oddechowych – uświadomienie dziecku, że zarówno wdech, jak i wydech mogą przebiegać ustami lub nosem, a w szczególnych przypadkach, np. przy dużym wysiłku, także jednocześnie ustami i nosem. Ćwiczenia różnicowania torów oddechowych powinny ukazać możliwość oddychania torem ustnym i nosowym. Częstym błędem logopedów jest ograniczenie tych ćwiczeń do wdechu nosem i wydechu ustami:
  1. wdech i wydech ustami,
  2. wdech i wydech nosem,
  3. wdech ustami, wydech nosem,
  4. wdech nosem, wydech ustami,
  5. wdech i wydech ustami i nosem.

Różnicowanie torów oddychania można przeprowadzać, wykorzystując (dopasowując) w tym celu ćwiczenia podane poniżej.

  • wypracowanie i (lub) usprawnienie właściwego przebiegu oddychania statycznego – wdech i wydech nosem:
  1. wąchanie kwiatów, buteleczek po perfumach, olejkach do ciasta i innych pachnących przedmiotów – wdech i wydech nosem,
  2. pobranie powietrza nosem, wstrzymanie oddechu, wypuszczenie nosem,
  3. dmuchanie nosem na drobne przedmioty – wdech nosem, wydech obiema dziurkami nosa, potem na zmianę prawą lub lewą dziurką,
  4. przy korygowaniu dysfunkcji oddychania torem ustnym należy pamiętać o ćwiczeniach wzmacniających mięsień okrężny ust (np. ćwiczenia bierne–masaż i czynne; ćwiczenia z płytką przedsionkową; ćwiczenia z oporowaniem).
  • przygotowanie do właściwego przebiegu oddychania dynamicznego – ćwiczenie wdechu ustami i w mniejszym stopniu także nosem, następnie wydechu ustami lub nosem,
     
  • wypracowanie i (lub) usprawnienie oddychania żebrowo-przeponowego lub brzuszno-przeponowego:
  1. tor brzuszno-przeponowy – ćwiczenia zaczynamy od pozycji leżącej, należy pamiętać, że przy tego typu oddychaniu pracuje głównie przepona (wyraźne ruchy unoszenia i opadania brzucha), klatka piersiowa nie unosi się. Jeżeli dziecko wykonuje ćwiczenia prawidłowo i nie sprawiają mu one trudności w tej pozycji, możemy przejść do ćwiczeń w pozycji stojącej i siedzącej. Podczas ćwiczeń oddychania brzuszno-przeponowego możemy także ćwiczyć różnicowanie torów przepływu powietrza (tor nosowy, tor ustny); oddychanie statyczne (wdech i wydech nosem); oddychanie dynamiczne połączone np. z wydłużaniem fazy wydechowej.
    -    Dziecko kładzie się na plecach; wyjaśniamy dziecku, że przy wdechu brzuch unosi się (rośnie), a przy wydechu opada (maleje). Zjawisko to ilustrujemy poprzez przyłożenie jednej dłoni dziecka do brzucha logopedy (własną dłoń logopeda kładzie na brzuchu dziecka w celu kontroli ruchów przepony). Logopeda demonstruje oddychanie brzuszno-przeponowe, a dziecko wyczuwa ruchy przepony logopedy. Następnie dziecko próbuje oddychać w ten sam sposób – jednocześnie z logopedą. Dodatkowo, by pomóc dziecku w opanowaniu takiego sposobu oddychania, logopeda podczas wydechu delikatnie uciska brzuch dziecka, a podczas wdechu unosi koszulkę dziecka, podpowiadając tym samym ruch przepony (brzucha) ku górze. Kolejnym etapem jest samodzielne ćwiczenie przez dziecko oddychania brzuszno-przeponowego, podczas którego dziecko kontroluje dłonią ruchy własnej przepony. W celu uatrakcyjnienia ćwiczeń i utrwalenia właściwego sposobu oddychania możemy na brzuchu dziecka położyć ulubioną jego maskotkę i poprzez ruchy przepony dziecka w trakcie oddychania obserwować wraz z dzieckiem, jak unosi się ona i opada (buja, huśta, kołysze),
  2. Tor żebrowo-przeponowy – ćwiczenia najczęściej przeprowadzamy u dzieci (w starszym wieku przedszkolnym i w wieku szkolnym) w pozycji stojącej, przy wdechu, dzięki ruchowi przepony, widoczny jest wyraźny ruch powłok brzusznych ku przodowi oraz rozszerzenie się dolnej części klatki piersiowej. Górna część klatki piersiowej nie unosi się.
    -    Logopeda demonstruje oddychanie żebrowo-przeponowe, a dziecko wyczuwa ruchy: podczas wdechu rozszerzającej się na boki klatki piersiowej i rozkurczającej się przepony (brzuch rośnie); podczas wydechu zmniejszającej się objętości klatki piersiowej oraz skurczającej się przepony (brzuch maleje). Dziecko stoi za logopedą, trzyma dłonie po bokach brzucha logopedy, kciuki ułożone w okolicy dolnych żeber, pozostałe palce skierowane ku przodowi (ułożone w kierunku pępka logopedy). Następnie dziecko i logopeda stoją naprzeciwko siebie, logopeda układa swoje dłonie na brzuchu dziecka, a dziecko w analogiczny sposób – na brzuchu logopedy. Dziecko próbuje oddychać jednocześnie z logopedą, rozszerzając w dolnej partii klatkę piersiową i zwiększając objętość brzucha. Logopeda dodatkowo stymuluje uciskiem dłoni i jego zwalnianiem pracę przepony i mięśni międzyżebrowych dziecka. Dodatkowo, by pomóc dziecku w opanowaniu takiego sposobu oddychania, logopeda może zastosować materiał (szal) przewiązany w dolnej części klatki piersiowej dziecka. Przy wdechu opasujący żebra materiał (szal) się napręża, podczas wydechu uścisk materiału (szala) rozluźnia się, a logopeda może go zacisnąć, stymulując pracę mięśni międzyżebrowych i przepony,
  • usprawnianie pracy przepony:
  1. wdechy i wydechy połączone z ruchami w leżeniu: przenoszenie rąk za głowę (wdech), powrót (wydech); rozpościeranie rąk na boki (wdech), powrót (wydech) – klatka piersiowa nieruchoma, ruchy przepony widoczne poprzez unoszenie brzucha przy wdechu i opuszczenie przy wydechu,
  2. wdechy i wydechy połączone z ruchami ciała w pozycji stojącej, np. naśladowanie rąbania drzewa (wdech – uniesienie rąk z wyprostowaniem ciała; wydech – opuszczanie rąk ze skłonem); koszenie trawy (wdech – gwałtowne, tj. szybkie, przeniesienie złączonych rąk na prawą stronę ciała; wydech – przeniesienie rąk na stronę lewą; następnie zmiana stron),
  3. wdechy i wydechy z wyraźnymi ruchami przepony – zabawa w zmęczonego psa, język wysunięty na brodę, gwałtowne wdechy i wydechy ustami,
  4. wywołanie śmiechu – dziecko kontroluje pracę przepony dłońmi ułożonymi na brzuchu,
  5. kasłanie z językiem wysuniętym na brodę – zabawa w chorego misia,
  • pogłębienie wdechu i zwiększenie pojemności płuc:
  1. głębokie wdechy i wydechy połączone z ruchami kończyn i tułowia, np. wdech unoszenie rąk do góry, wydech opuszczanie rąk; wdech stanie na palcach, wydech skłon; wszelkiemu prostowaniu towarzyszy wdech, skłonowi i skrętowi – wydech,
  2. nadmuchiwanie, np. piłki plażowej, skrzydełek do pływania (przed każdym wydechem wykonywany jest głęboki wdech),
  3. zalecenie aktywności fizycznej, np. biegania, jazdy na rowerze, skakania na skakance,
  • wydłużenie fazy wydechowej i wypracowanie równomierności siły wydechu:
  1. dmuchanie długie i jednostajne na piłeczki pingpongowe, watki, piórka, papierowe motylki, rybki, wiatraczki, drobne przedmioty zawieszone na ni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy