Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zawód logopeda

21 stycznia 2022

NR 47 (Styczeń 2022)

Zasady współpracy logopedy z opiekunami pacjenta oraz z drugim logopedą

0 445

W trakcie terapii logopedycznej potrzebna jest współpraca logopedy z najbliższym otoczeniem pacjenta. Autorki precyzują zasady, cele i organizację takiej współpracy, omawiają jej zalety, ale wskazują też trudności oraz sposoby radzenia sobie z nimi.

Założenia

Wymóg współpracy z otoczeniem pacjenta wydaje się oczywisty. W pracy nad rozwijaniem sprawności językowych pacjenta należy założyć, że będzie on wchodził w interakcję z kimś, kto będzie ten rozwój wspomagał. Zatem nie spotykamy się raczej z negowaniem sensu tej zasady. Problemem jest jednak takie ustalenie postępowania w ramach współpracy, aby była ona efektywna.
Najczęściej, mówiąc o współpracy z otoczeniem pacjenta, mamy na myśli kontaktowanie się terapeuty z rodzicem dziecka uczęszczającego na terapię logopedyczną lub rodzicami małego dziecka, którym logopeda przekazuje wskazówki w zakresie oddziaływania na jego rozwijającą się dopiero mowę. Zasadę tę można rozumieć jednak znacznie szerzej. Logopeda współpracuje nie tylko z rodzicami dziecka, ale też ze wszystkimi jego opiekunami, zarówno prawnymi, jak i tymi, którzy wprawdzie nie mają zasądzonej opieki, ale zajmują się konkretnym dzieckiem: tj. np. z dziadkami, rodzeństwem, wynajętymi opiekunami, opiekunami z domu dziecka. W procesie terapii logopedycznej ważne jest stałe oddziaływanie na kompetencje i sprawności językowe. Zatem logopeda powinien współpracować z osobami, które najwięcej czasu przebywają z dzieckiem. Na temat wielkiej wagi takiej współpracy w kontekście szkol-
nym, edukacyjnym i terapeutycznym powstały opracowania w polskiej literaturze specjalistycznej (Hurło 2010; Bogdanowska, Kwiatkowska 2011).
W ramach omawianej współpracy logopeda ma za zadania przedstawić opiekunom pacjenta wyniki diagnozy, rokowania, program zaplanowanej terapii – na bieżąco i w sposób zrozumiały. W trakcie terapii należy omawiać sukcesy i trudności w osiąganiu przez pacjenta kolejnych etapów terapii, zalecać postępowanie, które w warunkach pozagabinetowych pozwala na rozwijanie mowy lub korygowanie zjawisk niepożądanych. Bardzo istotne jest też omawianie celów i przebiegu konkretnych ćwiczeń zalecanych do wykonywania w domu (por. Czaplewska, Kaczorowska-Bray 2000; Jastrzębowska, Pelc-Pękała 2003; Banaszkiewicz, Walecik-Topiłko 2015 i 2016; Gacka 2016).
Badania Gackiej (2016) wykazały, że tylko około jedna trzecia rodziców dzieci poddawanych terapii logopedycznej otrzymuje informacje dotyczące diagnozy, a zalecenia w trakcie terapii – ok. 60%. Wyniki otrzymane przez Fularczyk (2021) wskazują, że prawie 17% logopedów przyznaje, iż nie informuje rodziców pacjentów o diagnozie, a prawie 20% nie przedstawia danych o założonym programie terapeutycznym. Z drugiej strony, 27% rodziców pacjentów uważa, że nie poznało diagnozy logopedycznej, celów terapii ani spodziewanego jej efektu, a aż prawie połowa badanych nie poznała planu działania. Prawie 26% rodziców uważa, że nie zostało poinformowanych o istocie współpracy z logopedą podczas terapii. Przytoczone wyniki badań budzą niepokój autorek niniejszego opracowania – zarówno jako metodyków, jak i jako praktyków.
Współpraca z najbliższym otoczeniem pacjenta zawiera w sobie również współdziałanie z osobami bliskimi dorosłych cierpiących na zaburzenia mowy, np. afazję, dysartrię, jąkanie, pacjentów po laryngektomii, po lub w trakcie terapii onkologicznej, z zaburzeniami mowy wynikającymi z podeszłego wieku, a nawet osób korzystających z terapii logopedycznej w celu poprawy jakości emisji głosu czy nauki dykcji. Mogą być to osoby z najbliższego otoczenia pacjenta – rodzina, partnerzy, ale też wynajęte osoby do opieki nad pacjentem, opiekunowie z ośrodków rehabilitacji, placówek opiekuńczych, wychowawcy, nauczyciele, pedagodzy, psycholodzy, wszystkie osoby zaangażowane w poprawę jakości komunikacji językowej pacjenta, np. lekarze czy rehabilitanci ruchowi.
Stosunkowo nowym zjawiskiem we współpracy z otoczeniem pacjenta jest współpraca pomiędzy logopedami prowadzącymi terapię z tym samym pacjentem. Praktycy logopedzi znają to zjawisko bardzo dobrze, a Ewa Gacka w wynikach swoich badań odnotowała, że aż 32% dzieci korzysta z terapii w dwóch placówkach czy gabinetach. Ze względu na niedostateczną liczbę zajęć zapewnianych pacjentowi w jednym miejscu rodzice decydują się na zapisanie dziecka na zajęcia do dwóch, a czasem nawet trzech placówek. Zjawisko takie niesie za sobą ryzyko wystąpienia błędu w metodyce oddziaływania logopedycznego, ale może być też bardzo korzystne właśnie ze względu na zwiększoną częstość zajęć terapeutycznych.
Bywa też, że to rodzice są inicjatorami kontaktu z logopedą. Nasz zawód zaczyna być dostrzegalny i ceniony nie tylko przez specjalistów z dyscyplin pokrewnych. Aż 43% badanych przez Ewę Gacką (2016) rodziców pacjentów logopedycznych zgłosiło, że dostrzegli potrzebę terapii logopedycznej. Wyższy procent osób zalecających logoterapię dotyczył nauczycieli przedszkoli i szkół (55%), a poniżej 20% respondentów wskazywało na innych specjalistów, np. psychologów, pediatrów lub członków rodziny i znajomych.
Na przestrzeni lat obserwuje się zmianę postaw rodziców dzieci w stosunku do logopedów. Od pełnej wątpliwości pogłębianej przez nieznajomość celów i zasad terapeutycznych do coraz częściej obserwowanej obecnie postawy roszczeniowej, pełnej świadomości celów, a czasem nawet metod terapeutycznych. Obecnie coraz częściej rodzice nie tylko zapisują swoje dzieci na terapię logopedyczną, ale również zmieniają terapeutę, gdy stwierdzają, że postępowanie jest mało skuteczne, gdy mają za mało informacji na temat przebiegu terapii, a także ze względu na brak stałego kontaktu z logopedą. Dzieje się tak nawet w 20% terapii logopedycznych (por. Gacka 2016).
Można zatem założyć, że rodzice pacjentów, a szerzej opiekunowie pacjentów logopedycznych, wraz ze wzrostem świadomości społeczeństwa w zakresie roli terapii logopedycznej są coraz bardziej wymagający, ale też oczekujący pełnej współpracy i informacji na temat założeń i przebiegu procesu terapeutycznego.
Współczesny logopeda powinien wyjść naprzeciw tym oczekiwaniom, jednocześnie realizując cele terapeutyczne i wykorzystując tę gotowość współpracy w celu poprawienia jakości terapii oraz ugruntowania sylwetki specjalisty w odczuciu społecznym.

Cele współpracy logopedy z najbliższym otoczeniem pacjenta

Głównym celem współpracy pomiędzy logopedą a osobą z najbliższego otoczenia pacjenta jest wyeliminowanie zaburzenia mowy u pacjenta lub poprawienie jego sprawności komunikacyjnych do takiego stanu, jak to jest możliwe ze względu na jego stan zdrowia. O tym powinien pamiętać każdy terapeuta, który w swojej pracy napotyka na trudności w zakresie współdziałania z otoczeniem pacjenta. Należy postrzegać te osoby jako pomocne w procesie terapii, pamiętając, że to rodzice i opiekunowie są odbiorcami komunikatów tworzonych na co dzień przez pacjenta, z kolei inni specjaliści mają ten sam cel co logopeda, a ich działania również ukierunkowane są na poprawę stanu pacjenta, jego mowy, choć nieraz też innych funkcji.
Współpraca logopedy z rodzicami dziecka podczas terapii ma charakter przede wszystkim pedagogiczny – jej celem jest nauczenie prawidłowych zachowań wspomagających rozwój dziecka oraz kontynuacja działań terapeutycznych w środowisku domowym. Drugim ważnym zadaniem jest wsparcie rodziny w tych działaniach (Gunia 2005).

POLECAMY

Formy współpracy

„Logopeda powinien ustalić formy przekazu informacji między sobą a osobą /-ami z najbliższego otoczenia pacjenta. Czasami równie ważny jest kierunek odwrotny – od strony otoczenia do logopedy, np. na temat postępów pacjenta w sytuacjach komunikacyjnych w życiu codziennym. Przekazywanie informacji odbywa się poprzez:

  • bezpośrednie rozmowy po zajęciach logopedycznych;
  • zeszyty logopedyczne, w których wpisuje się zadania i wskazówki do pracy;
  • karty pracy jako uzupełnienie zadań z zeszytu;
  • kartki – jako odpowiednik zeszytu logopedycznego, które są zbierane przez pacjenta i jego opiekunów, np. w segregatorze;
  • programy komputerowe – wybrane ćwiczenia utrwalające przepracowany materiał;
  • portale logopedyczne – za pośrednictwem których zlecać można i monitorować ćwiczenia w domu pacjenta;
  • szkolenia dla rodziców, organizowane przez placówki oświatowe;
  • spotkania indywidualne, np. konsultacje logopedy w szkole, na które mogą przyjść rodzice dziecka (ważne, aby były dwie godziny stałych konsultacji – poranna i popołudniowa, aby rodzice pracujący mieli możliwość stawienia się w takich godzinach);
  • rozmowy telefoniczne lub kontakt mailowy, gdy nie ma możliwości przybycia opiekunów w godzinach konsultacji;
  • spotkania w ramach zebrań z rodzicami, organizowanych przez nauczycieli;
  • rady szkoleniowe dla nauczycieli w placówkach oświatowych;
  • szkolenia dla specjalistów, np. lekarzy, rehabilitantów, psychologów, pedagogów;
  • biuletyny i informatory logopedyczne” (Banaszkiewicz, Walencik-Topiłko 2015, s. 90).

Stosunkowo nową i efektywną propozycję stanowią kanały i filmy na platformie YouTube, w których pokazano przykładowe ćwiczenia oraz omówiono ich zastosowanie (m.in. Walencik-Topiłko, PogadANKA LOGOpedyczna). Powstają też aplikacje logopedyczne, które można zastosować w pracy nad artykulacją 
(np. Logominy, Nowa Era. Darmowa aplikacja w dostępna w Google Play).

Obecność opiekuna na zajęciach logopedycznych

Temat ten często budzi emocje i dyskusje. Stanowiska logopedów praktyków, a nawet badaczy bywają skrajne. Pojawiają się twierdzenia, że opiekun, w tym rodzic pacjenta, nie powinien być obecny podczas zajęć terapii logopedycznej lub że może być obecny tylko w przypadku bardzo małego dziecka.
Monika Kaźmierczak w swoim tekście dotyczącym relacji dialogowej pomiędzy logopedą a pacjentem (2016) podkreśla rolę interakcji pomiędzy terapeutą a odbiorcą terapii, znacznie wykraczającą poza objaśnienia i instruktaż mechanicznych ćwiczeń oraz potrzebę podmiotowego, a nie przedmiotowego traktowania pacjenta. Według autorki podczas diagnozy i pierwszych spotkań terapii logopedycznej najmłodszych pacjentów mogą wspierać opiekunowie, którzy stopniowo powinni ograniczyć swoją aktywność do roli obserwatora, aby „ostatecznie przestać uczestniczyć w spotkaniach logopedy i pacjenta […]. Jeśli pacjent będzie bytem relacyjnym – w odniesieniu do –  i w zależności od rodzica, może nastąpić zatracenie człowieka – osoby” (Kaźmierczak 2016, s. 14). Takie zjawisko można wytłumaczyć tym, że podczas zajęć dziecko będzie obdarzało swojego rodzica bądź opiekuna większym zainteresowaniem niż logopedę, co uniemożliwi mu podjęcie pełnego dialogu z terapeutą.
Ta sama autorka w zakończeniu swojego opracowania dostrzega złożoność kwestii obecności rodzica pacjenta na zajęciach, pisząc: „Ponieważ znaczną część pacjentów logopedycznych stanowią dzieci bądź dorośli wymagający opieki, często następuje deformacja relacji binarnej, która przechodzi w układ trinarny. Istnieje wówczas konieczność dookreślenia roli trzeciego uczestnika spotkań […], uświadomienia mu współodpowiedzialności za przebieg terapii i komunikację pacjenta, ale również jakość jego życia” (Kaźmierczak 2016, s. 16).
Nie odmawiając logiki powyższemu wywodowi, autorki niniejszego artykułu uważają, że wskazane jest, aby rodzic czy opiekun pacjenta logopedycznego był obecny podczas zajęć terapeutycznych. Tylko w takiej sytuacji można mówić o pełnej współpracy. Oczywiście, należy każdorazowo indywidualnie dookreślić zasady tej obecności.
W ramach profilaktyki i terapii logopedycznej prowadzonej z najmłodszymi dziećmi to na opiekunie dziecka spoczywa odpowiedzialność za działania, więc to on jest odbiorcą wskazówek. Choć uwaga logopedy skierowana jest na dziecko, to najczęściej większość zalecanych ćwiczeń wykonywać będzie opiekun. 
Nie ma więc możliwości, aby spotkanie bez tego opiekuna miało sens terapeutyczny.
W przypadku pacjentów bardzo młodych bądź starszych, ale lękliwych, z zaburzeniami utrudniającymi zrozumienie sytuacji, w jakiej się znajdują, obecność opiekuna warunkuje poczucie bezpieczeństwa pacjenta, bez którego nie sposób zaktywizować go do działania.
Zachowanie się opiekuna podczas zajęć logopedycznych powinno zostać już na wstępie omówione i ustalone. Chodzi tu zarówno o odpowiedzialność za podejmowane działania w domu, np. sposób mówienia do pacjenta, wykonywanie ćwiczeń, ale również podczas spotkania terapeutycznego, gdy logopeda pracuje z pacjentem. Opiekun w tym czasie powinien pozostawać w roli biernego i dyskretnego obserwatora. Nie powinien zabierać głosu, gdy nie jest o to wyraźnie poproszony (absolutnie nie powinien odpowiadać za pacjenta). Dobrym rozwiązaniem jest na tyle duży gabinet, aby osoba towarzysząca mogła siedzieć przy swoim stoliku i zajmować się (lub udawać, że to robi) czymś innym, np. czytaniem książki lub przeglądaniem Internetu. Innym sposobem jest „ukrycie” opiekuna za kotarą lub za półotwartymi drzwiami. Uzyska się w ten sposób strefę intymności, w której z jednej strony dochodzi do pełnej interakcji logopedy i pacjenta, a z drugiej rodzic ma pełną świadomość przebiegu zajęć terapeutycznych.
Tymczasem w swojej pracy licencjackiej Magdalena Fularczyk (2021), badając odpowiedzi rodziców dzieci uczęszczających na logoterapię, stwierdziła, że nieco ponad połowa rodziców w ogóle nie uczestniczy w zajęciach razem z dzieckiem. Ponad 30% badanych bierze w nich udział nieregularnie, a tylko ok. 15% potwierdziło systematyczny udział w zajęciach z dzieckiem.
Coraz częściej rodzice dzieci korzystających z terapii logopedycznej oczekują możliwości udziału podczas zajęć z dzieckiem, a jeśli jest to niemożliwe, zmieniają terapeutę. Dzieje się tak nawet w 20% terapii logopedycznych (Gacka 2016).
Zdarzają się sytuacje metodycznie uzasadnione, gdy rodzice czy opiekunowie zapraszani są na terapię na jej określonych etapach. Dzieje się tak np. przy jąkaniu czy logoneurozach. Jednak w takich warunkach decyzja powinna wynikać z dobra przebiegu terapii, a nie z innych czynników, często przypadkowych. 
 

Rys. 1. Terapia logopedyczna dziecka


Zadanie domowe

Jednym, a czasem jedynym sposobem na odpowiednie utrwalenie nowych umiejętności wypracowywanych przez pacjenta w gabinecie logopedycznym jest regularne powtarzanie nowo opracowanego materiału w domu. Ze względu na zbyt rzadkie spotkania w placówce z logopedą (nawet zajęcia raz w ty-
godniu nie gwarantują opanowania materiału, por. Maruszewski 2001) konieczne jest zaangażowanie opiekunów pacjenta do kontynuowania pracy logopedycznej w domu.
W ramach regularnych zaleceń logopedycznych opiekun może utrwalać z pacjentem ćwiczenia wstępne, np. bardzo ważne w pierwszym okresie terapii zaburzeń artykulacji ćwiczenia sprawności narządów mowy, w przypadku zaburzeń słuchu fonemowego – ćwiczenia słuchowe (w tym słuchu fonemowego), ale także ćwiczenia artykulacyjne, słownikowe, sprawności gramatycznej, które z powodzeniem pacjent może wykonywać w domu. Ćwiczenia narządów mowy powinien pacjent wykonywać przed lustrem; tę wiadomość logopeda musi wpisać do zeszytu logopedycznego. Ważne jest, aby wszystkie zalecane ćwiczenia były przez pacjenta już opanowane, aby nie było ich zbyt wiele i aby miały atrakcyjną formę.
Zadanie domowe powinno być dla opiekuna pacjenta zrozumiałe. Polecenia przekazywane w formie ustnej lub pisemn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Agnieszka Banaszkiewicz

    Dr n. hum. w zakresie językoznawstwa, filolog polski, logopeda i neurologo­peda, adiunkt w Katedrze Logopedii Uniwersytetu Gdańskiego od 2008 r. Jako logopeda pracuje od 2002 r.; obecnie w Poradni Ortodontycznej Uniwersyteckiego Centrum Stomatologicznego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, w ramach programu ortodontycznej opieki nad dziećmi z wrodzonymi wadami części twarzowej czaszki prowadzi diagnozę i terapię logopedyczną m.in. osób z rozszczepami. Autorka monografii Fleksja werbalna w mowie dzieci pięcioletnich (2011) oraz artykułów z zakresu diagnozy, terapii logopedycznej i lingwistyki.

    Anna Walencik-Topiłko

    Dr n. hum., pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Gdańskiego, adiunkt w Katedrze Logopedii UG, kierownik Podyplomowych Studiów Emisji i Higieny Głosu UG. Wykształcenie: polonista, językoznawca, logopeda (specjalizacje: neurologopedia, logorytmika, emisja głosu). Od ponad dwudziestu lat zajmuje się logopedią zarówno teoretycznie, jak i praktycznie. Jest autorką licznych publikacji naukowych, a także współautorką podręczników akademickich z logopedii i neurologopedii. Autorka książki Głos jako narzędzie oraz multimedialnych programów terapeutycznych (Czytam i piszę, Multimedialna logorytmika). Prowadzi warsztaty i szkolenia dla nauczycieli i terapeutów z zakresu logopedii i logorytmiki, oraz dla rożnych grup zawodowych z zakresu wystąpień publicznych i komunikacji językowej. Więcej informacji oraz lista publikacji: www.logawt.republika.pl.