Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

12 października 2017

NR 18 (Marzec 2017)

Zaburzenia fonacji w mowie rozszczepowej

597

Terapia logopedyczna osób z rozszczepem dotyczy specyficznych nieprawidłowości związanych z występującą u pacjentów wadą. Czym jest proces fonacji oraz jakie są zaburzenia u osób z mową rozszczepową? Jakie ćwiczenia fonacyjne stosować w terapii tej grupy pacjentów?

Fonacja – podstawowe zagadnienia

Fonacja należy do procesów nadawczych związanych z mechanizmami tworzenia mowy. W literaturze logopedycznej mowę w aspekcie czynnościowym definiuje się jako proces, w który zaangażowane są: układ oddechowy, narząd fonacyjny, narządy artykulacyjne oraz narząd słuchu (Skorek 2005). Nieprawidłowości dotyczące anatomii lub fizjologii, występujące w obrębie któregokolwiek z wymienionych narządów, stają się przyczyną zaburzeń procesów związanych z nadawaniem mowy.

Fonację określić można inaczej jako mechanizm tworzenia głosu, a przestrzenią, w jakiej dokonuje się czynność głosotwórcza, jest krtań.

Fonację określić można inaczej jako mechanizm tworzenia głosu, a przestrzenią, w jakiej dokonuje się czynność głosotwórcza, jest krtań (Zalesska-Kręcicka, Kręcicki, Wierzbicka 2004). Biorąc pod uwagę istotne życiowo funkcje krtani, takie jak oddechowa, funkcja związana z ustaleniem klatki piersiowej, kaszlem i wykrztuszaniem, funkcja ochronna, rola recepcyjna dla odruchów wyższych, a także po części krążeniowa (Pruszewicz, 1992), proces wytwarzania głosu stanowi najmłodszą jej rolę w filogenezie. Czynność fonacji jest jednym z mechanizmów warunkujących jakość nadawania mowy w odniesieniu do warstwy suprasegmentalnej, a zatem związanej z prozodią. Ocena procesu tworzenia głosu uwzględnia w tym wypadku takie cechy jak:

  • częstotliwość podstawową – wysokość głosu,
  • amplitudę drgań – natężenie, głośność,
  • czas trwania artykulacji (Szpyra-Kozłowska 2002, Wysocka 2016),
  • barwę (Dukiewicz 1995).

Natomiast jeśli chodzi o szczegółowe właściwości składające się na tę warstwę, tworzą ją zjawiska prozodyczne, do których zalicza się intonację, akcent, ton, iloczas, tempo mowy, stopę rytmiczną, ale również np. pauzy (Wysocka 2016).

Aspekty czynnościowe mechanizmu fonacji

Prawidłowa fonacja jest efektem procesu fizjologicznego, w który są zaangażowane zarówno układ nerwowy odpowiedzialny za wysyłanie impulsów nerwowych związanych z nadawaniem mowy, jak i proces oddychania oraz zjawisko rezonansu. Fonacja to skutek aktywności drgającej fałdów głosowych. Głos powstaje w wyniku przechodzenia sprężonego powietrza z przestrzeni płuc oraz tłoczni brzusznej przez krtań, co z kolei powoduje zmiany ciśnienia w przestrzeni pod głośnią. W czasie aktywności fałdów głosowych występują trzy rodzaje drgań – pionowy, poziomy oraz falowy.

Jakość tonu krtaniowego zależy od długości, napięcia, masy i kształtu fałdów głosowych, a także od ciśnienia podgłośniowego, jednak o ostatecznym jego brzmieniu decyduje wykorzystanie poszczególnych rezonatorów.

W wyniku tego procesu powstaje tzw. ton krtaniowy. Jego jakość zależy od długości, napięcia, masy i kształtu fałdów głosowych, a także od wspomnianego już ciśnienia podgłośniowego, jednak o ostatecznym jego brzmieniu decyduje wykorzystanie poszczególnych rezonatorów, to w nich bowiem głos ulega wzmocnieniu. Zatem oprócz wspomnianych układów nerwowego, oddechowego oraz narządu krtani dla kształtowania dźwięku mają znaczenie narządy artykulacyjne – ułożenie masy języka, ustawienie podniebienia miękkiego w czasie fonacji – kształt i wykorzystanie jam rezonansowych (Walencik-Topiłko 2009, Sobierajska 1972, Binkuńska 2012).

Nastawienie głosowe – fizjologia oraz zaburzenia

Nastawienie głosowe można określić jako sposób aktywności fałdów głosowych w trakcie tworzenia głosu. W procesie tym istotną rolę odgrywa koordynacja oddechowo-fonacyjna. Biorąc pod uwagę wspomniane zjawiska, wyróżnia się trzy rodzaje nastawienia głosowego: miękkie, twarde oraz chuchające.

Pierwsze ze wspomnianych – nastawienie miękkie – to jedyny poprawny, inaczej mówiąc fizjologiczny, sposób aktywności fałdów głosowych podczas fonacji. Tworzeniu głosu towarzyszy w tym przypadku zbliżenie się w czasie fonacji fałdów głosowych w ten sposób, iż pozostaje między nimi niewielka, wydłużona, eliptyczna szpara, zapewniająca możliwość swobodnego drgania. Fałdy głosowe zbliżają się do siebie, drgając jednocześnie w płaszczyźnie poziomej, natomiast sposób ich zwarcia jest optymalny. Aktywność fałdów głosowych towarzyszącą nastawieniu miękkiemu przyrównuje się metaforycznie do efektu coup de glotte (Zachwatowicz-Jasieńska 2010) wydobycia dźwięku poprzez delikatne przyłożenie smyczka do strun instrumentu. Nastawienie miękkie zapewnia możliwość koordynacji oddechowo-fonacyjnej, a powstały głos określa się mianem głosu fizjologicznego, Jest on efektem prawidłowej emisji głosu, którą określić można inaczej jako fizjologiczny mechanizm fonacji.

Określenia: nastawienie twarde oraz nastawienie chuchające odnoszą się do nieprawidłowego, patologicznego sposobu tworzenia głosu. Cechą właściwą nastawienia twardego jest mocne zwarcie fałdów głosowych oraz dyskoordynacja oddechowo-fonacyjna, polegająca w tym wypadku na wyprzedzeniu zjawiska przechodzenia powietrza w fazie wydechowej przez szparę głośni silnym zwarciem fałdów głosowych. W efekcie twardego ataku powstaje głos o charakterze eksplozyjnym, identyfikowany z krzykiem.

W przypadku nastawienia chuchającego przechodzące przez szparę głośni powietrze blokuje zwarcie fałdów głosowych. W tylnej przestrzeni szpary głośni powstaje trójkątna szczelina. W tej sytuacji część powietrza wydostającego się przez tę przestrzeń nie zostaje przekształcona w falę dźwiękową i emisji głosu towarzyszy współwystępujący szmer.

Konsekwencjami niefizjologicznych sposobów tworzenia głosu są: wyczerpanie głosowe oraz zmiany na fałdach głosowych. Ponadto fonacja w przypadku nastawienia twardego może być postrzegana jako krzyk, natomiast w przypadku nastawienia chuchającego osobie wypowiadającej się trudno jest osiągnąć optymalne natężenie dźwięku, a zatem jej mowa jest odbierana jako cicha.

Objawy zaburzeń fonacji towarzyszące rozszczepom podniebienia

Do podstawowych zaburzeń mechanizmu fonacji u osób, u których występuje mowa rozszczepowa, należą:

  • nosowanie otwarte,
  • nieprawidłowe nastawienie głosowe,
  • towarzyszące mowie zbędne zwarcie krtaniowe,
  • przesunięcie miejsca artykulacji niektórych głosek do przestrzeni gardła lub krtani (Pluta-Wojciechowska 2011).

Jak wspomniano, nieprawidłowości dotyczące mechanizmu powstawania głosu, rozumiane w szerokim zakresie, a zatem obejmujące ocenę barwy i charakteru głosu, mogą odnosić się do zjawiska rezonansu, przyjmując postać tak zwanego nosowania. W przypadku rozszczepów podniebienia najczęściej występuje nosowanie otwarte (rhinolalia aperta, rhinophonia aperta hyperrhinophonia), towarzyszące głoskom ustnym – które, realizowane zgodnie z normą językową, wymawiane są z uaktywnieniem rezonatora ustnego, a wyłączeniem nosowego – rezonansu nosowego wynikającego z niedomknięcia przejścia pomiędzy jamą ustną a jamami nosowymi. Innymi słowy, biorąc pod uwagę normatywną wymowę głosek ustnych, ich brzmienie kształtuje m.in. przechodzące przez jamę ustną powietrze, natomiast wejście do jamy nosowej w trakcie ich realizacji pozostaje zamknięte. Jama nosowa zatem nie jest aktywna w procesie powstawania opisywanych dźwięków. Wykorzystanie w realizacji głosek ustnych wyłącznie jamy ustnej powoduje, iż samo ich brzmienie różni się znacznie od tego, jakie byłoby charakterystyczne dla głosek nosowych.

Nosowanie otwarte pojawia się na skutek braku zamknięcia przejścia pomiędzy jamami: ustną oraz nosogardzielą i jamami nosowymi, a do...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy