Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

21 maja 2021

NR 43 (Maj 2021)

Zabawa, relacja i komunikacja w terapii logopedycznej dziecka z ASD

51

Nawiązywanie relacji logopedy z dzieckiem z ASD poprzez podejmowanie ulubionych aktywności małego pacjenta pozwala go zrozumieć, dostrzec jego potencjał, określić możliwości i poznać jego świat.

Praca z małymi dziećmi 

Relacja i bazowanie na mocnych stronach dziecka motywuje je do wykonywania zadań, co ułatwia postawienie odpowiedniej diagnozy logopedycznej. To stanowi podstawę do podejmowania oddziaływań terapeutycznych. Łączenie wielu metod w pracy pomaga w doborze oddziaływań terapeutycznych indywidualnie do dziecka, pozwalając uniknąć dostosowywania dziecka do określonej metody. Komunikacja wspomagająca i alternatywna stanowią ważny element pracy logopedy z dziećmi ze spektrum autyzmu. 
Do mojego gabinetu trafiają małe dzieci z objawami dysharmonii i opóźnieniami rozwojowymi, które niepokoją rodziców. Występujące symptomy coraz częściej mieszczą się w zakresie kryteriów diagnostycz-
nych spektrum autyzmu. Bardzo ważne jest jak najszybsze objęcie opieką dzieci ze stwierdzonymi zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz znajdującymi się w grupie ryzyka. Kluczową rolę w podejmowanych działaniach odgrywa całościowe spojrzenie na dziecko. Niezbędne są: dokonanie diagnozy logopedycznej na podstawie znajomości norm rozwojowych, poznanie potrzeb dziecka i rodzica, wyznaczenie kierunku dalszej interwencji, stałe monitorowanie przebiegu procesu terapeutycznego, cykliczne dokonywanie ewaluacji oraz modyfikowanie podejmowanych interwencji w celu utrzymania efektywności terapii, a także współpraca w interdyscyplinarnym zespole zbudowanym wokół dziecka. W przypadku dzieci ze spektrum autyzmu wsparcie logopedyczne polega również na rozwijaniu kompetencji społeczno-komunikacyjnych oraz analizowaniu sytuacji trudnych, które pojawiają się w życiu codziennym dziecka i wynikają z trudności i potrzeb komunikacyjnych, poszukiwaniu ich przyczyn oraz funkcjonalnych rozwiązań we współpracy z innymi specjalistami. Praca z dzieckiem z ASD wymaga holistycznego oraz zindywidualizowanego podejścia.
Zaburzenie ze spektrum autyzmu według klasyfikacji DSM-5 należy do grupy zaburzeń neurorozwojowych, w których pierwsze objawy można obserwować we wczesnym okresie rozwoju. Triada zaburzeń autystycznych została zastąpiona diadą, w której połączono trudności w komunikacji społecznej oraz podejmowaniu interakcji społecznych (Gałecki, Pilecki, Rymaszewska i in. 2018). Proces diagnostyczny kompetencji społeczno-komunikacyjnych jest niezwykle ważny, ponieważ w swojej pracy poznaję dzieci, które mają bogaty zasób słownictwa, natomiast obniżone kompetencje społeczno-komunikacyjne, np. intencję komunikacyjną. Trudności te są szczególnie widoczne podczas sytuacji trudnych dla dziecka, gdzie komunikuje się ono poprzez tzw. sygnały płynące z ciała, czyli zachowanie niezrozumiałe społecznie – np. ucieka z miejsca aktywności, zamiast używać komunikacji werbalnej, np. w formie stwierdzenia „nie chcę tu być”. Taka sytuacja jest sygnałem, że należy wyposażyć dziecko w werbalne środki komunikacyjne osadzone w kontekście, co zmniejszy jego poziom stresu oraz zapewni większe zrozumienie przez partnerów w interakcji. Kolejnym kryterium diagnostycznym są ograniczone, powtarzające się wzorce zachowań, zainteresowań lub czynności, w których zawarte są m.in. trudności w zakresie przetwarzania bodźców sensorycznych (Gałecki, Pilecki, Rymaszewska i in. 2018).
Współpraca z terapeutą integracji sensorycznej pozwoliła mi na doskonalenie wiedzy na temat sposobów wspierania samoregulacji dziecka oraz funkcjonalnego przekierowywania autostymulacji na aktywności równie atrakcyjne dla niego, akceptowane społecznie, dostarczające mu bodźców, których poszukuje. Z mojego doświadczenia wynika, że uniemożliwianie dziecku autostymulacji powoduje, że koncentruje się ono na poszukiwaniu tych bodźców oraz zwiększa niepokój z powodu niezaspokojenia potrzeb sensorycznych i emocjonalnych. Ponadto podczas procesu diagnozy logopedycznej należy uwzględnić informacje z diagnozy psychologicznej dotyczące rozwoju poznawczego (ocena poziomu funkcjonowania intelektualnego), a także informacje z diagnoz medycznych związanych z występowaniem chorób współistniejących.
Podczas pierwszych spotkań niezbędne jest nawiązanie z dzieckiem relacji pełnej zaufania i akceptacji. Można to osiągnąć poprzez: uważne obserwacje, podejmowanie prób dołączania do aktywności, które ono spontaniczne podejmuje oraz odpowiednie reagowanie na sygnały wysyłane przez dziecko, np. gdy zwiększa między nami dystans, otrzymuje przestrzeń, w której może czuć się bezpiecznie. Bardzo ważne jest również komentowanie tego, co dziecko chce nam przekazać, z zastosowaniem zasady jednego słowa więcej niż używa spontanicznie (zgodnie z zasadą pochodzącą z metody ESDM). Wiele dzieci reaguje negatywnie na kierowane do nich polecenia dotyczące wykonania czynności, dlatego też podczas pierwszych spotkań staram się ich unikać. Przeprowadzany jest też wywiad z rodzicami dziecka – ale bez jego obecności, aby zapewnić mu podmiotowe traktowanie, zadbać o jego komfort psychiczny, uniknąć ewentualnej sytuacji, w której może się czuć pominięte w interakcji. W swoim gabinecie zawsze traktuję dziecko jako pełnoprawnego uczestnika sytuacji społecznych, dlatego unikam rozmów o nim przy nim, bez dania mu możliwości udziału w tym, co dzieje się dookoła.
Początek procesu diagnozy logopedycznej rozpoczyna się m.in. od oceny opanowania umiejętności bazowych, takich jak: 

POLECAMY

  • dzielenie wspólnego pola uwagi, 
  • nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktu wzrokowego, 
  • umiejętności z zakresu naśladownictwa (z przedmiotem, motoryki dużej, motoryki małej, mimiki), 
  • stosowanie gestu wskazywania palcem, 
  • stosowanie gestów (np. naturalnych, konwencjonalnych, idiosynkratycznych, deskryptywnych, instrumentalnych), 
  • naprzemienność w interakcji, 
  • reakcji na dźwięki otoczenia oraz na imię.

Ponadto oceniane są m.in.: zasób słownika biernego (rozumienie mowy) i czynnego (nadawanie mowy), komunikacja – werbalna i niewerbalna, budowa i motoryka narządów artykulacyjnych, funkcje prymarne (np. oddychanie, połykanie, przyjmowanie pokarmów) oraz występowanie nadwrażliwości lub podwrażliwości w sferze orofacjalnej. Rozważane jest też wprowadzanie komunikacji wspomagającej i alternatywnej.
U małych dzieci i w wieku przedszkolnym bardzo ważne jest to, aby nabywały nowe umiejętności poprzez zabawę, która zaspokaja ich potrzeby m.in. kierowania, sprawstwa oraz w której akceptowana jest ich odmowa. W swojej pracy stosuję jedynie wzmocnienia społeczne, tzn. dostosowuję aktywności, ich atrakcyjność oraz staję się partnerem, który jest interesujący i przewidywalny dla dziecka. I przede wszystkim – dobrze się przy tym bawię. Dziecko w pełni angażuje się w zabawę, jeżeli widzi i czuje, że partner w interakcji przeżywa tak samo pozytywne emocje i jest w taki sam sposób podekscytowany tym, co się wydarza w interakcji. Podczas podejmowanych aktywności wykorzystuję pozytywne, ale też naturalne stany emocjonalne. Dostrajam się do dziecka i odpowiadam na wysyłane przez nie sygnały. To sprawia, że udział w interakcji jest dla niego sam w sobie motywujący. Podczas interwencji terapeutycznych bardzo ważne jest, aby wyznaczać dziecku cele adekwatne do jego możliwości, tzn. takie, które nie będą zbyt trudne oraz będą wyzwaniem najbliższym rozwojowo. Jeżeli dziecko danego dnia jest w złej kondycji psychofizycznej, bazuję na aktywnościach lubianych; stawiam mniejsze wymagania, by zwiększyć motywację i podtrzymać interakcję. Zawsze dbam o jego samoregulację, unikam przepytywania i kąpieli słownych, staram się mówić do dziecka o jedno słowo więcej niż komunikuje ono spontanicznie.

Eklektyzm w pracy terapeutycznej

W swojej codziennej pracy łączę wiele elementów różnych metod i form terapeutycznych (do których odnoszę się poniżej) po to, aby oddziaływania były jak najbardziej efektywne, zindywidualizowane oraz dostosowane do potrzeb danego dziecka i jego rodziny, której zaangażowanie w proces terapeutyczny odgrywa kluczową rolę. Z moich doświadczeń wynika, że najlepszą formą współpracy z rodzicami jest forma wideotreningu, gdzie rodzice mogą w pełni stosować zalecenia w środowisku domowym oraz uczestniczyć w procesie nabywania nowych umiejętności przez ich dziecko przy stałym wsparciu specjalisty. Powodzenie takiej współpracy zależne jest od gotowości rodzica do wprowadzania zmian oraz wytrwałości w procesie terapeutycznym. Dziecko potrzebuje wielu partnerów w interakcji, którzy prezentują naturalnie różnorodne wzorce zachowań. Rola partnera w interakcji oraz to jak dostosowuje swoje zachowanie, aby rozwijać umiejętności najbliższe rozwojowo, wpływa znacząco na efektywność terapii. Rolą specjalisty jest zwiększanie świadomości partnerów będących wokół dziecka w tym zakresie po to, aby mogło wykorzystywać opanowane umiejętności w naturalnych sytuacjach oraz w różnych kontekstach.
Warto nagrywać sesje terapeutyczne, aby móc je wnikliwie analizować, a następnie wykorzystywać jako formę instruktażu dla rodzica lub zespołu terapeutycznego. Dzięki filmom można zaobserwować zachodzące zmiany w umiejętnościach zarówno dziecka, jak i partnera w komunikacji. Pozwala to na spojrzenie na siebie z zewnątrz i motywuje do dokonywania zmian w prowadzonych oddziaływaniach. Podczas analizy nagrania widoczne jest, co robi partner podczas aktywności, np. etykietuje wybraną zabawę, komentuje działania dziecka, modeluje wypowiedzi, wpływa na naprzemienny charakter zabawy, a także jaki rodzaj podpowiedzi stosuje. Możemy zaobserwować również, jak dziecko odpowiada na nasze działania, jak uczestniczy w danej aktywności oraz co się udało osiągnąć w trakcie zajęć, a co wymaga jeszcze dalszego doskonalenia.
W pracy logopedy istotny jest samorozwój, czyli ciągłe doskonalenie swoich umiejętności, skupianie na poszukiwaniu nowych rozwiązań, inspiracji i nabywanie nowych doświadczeń. Niezbędny jest też udział w certyfikowanych szkoleniach, dogłębne poznawanie metod, aby móc je stosować w całości lub wykorzystywać ich elementy. Doskonalenie warsztatu z zakresu pracy w nurcie relacyjnym, np. z metody Early Start Denver Model, modeli aktywnych wiele wniosło do mojej codziennej pracy. Responsywność poprzez zrównoważenie dostrajania się, podążania za inicjatywami i kierowania jest bardzo ważna. Partner w interakcji może być w pełni podążający i dostosowujący się do dziecka, ale może być też bardziej kierujący i nadający rytm aktywnościom. Przyjęcie wybranej postawy powinno zależeć od kompetencji dziecka. W swojej pracy, np. w interakcjach z dziećmi, które nie wykazują intencji komunikacyjnej, są bierne, przyjmuję postawę podążającą i dostrajam się do nich przy jednoczesnym stawianiu granic wszędzie tam, gdzie jest to potrzebne, aby zapewniać atmosferę bezpieczeństwa. Natomiast w pracy z dziećmi, które są przygotowywane do podjęcia nauki w szkole, skupiam się na stopniowym wyrabianiu gotowości zadaniowej przy jednoczesnym zaspokajaniu ich potrzeb. U dzieci, które preferują aktywności zaplanowane, staram się wyrabiać gotowość do udziału w spontanicznej interakcji oraz motywuję je do kreatywności po to, aby nie bazowały na poznanej metodyce wykonywania zadania, ale wykorzystywały swoje umiejętności logiczne.
Włączanie treningów słuchowych w terapii dziecka z ASD wspiera ogólny proces terapeutyczny. Stosując program słuchowy Indywidualnej Stymulacji Słuchowej Johansena IAS, u swoich pacjentów w toku terapii obserwuję pozytywny wpływ m.in. na: poprawę rozumienia słów w szumie, minimalizowanie nadwrażliwości słuchowej, koordynację, artykulację i koncentrację uwagi. Jednak należy zaznaczyć, że zaburzenia sensoryczne u dzieci z ASD (nadreak...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy