Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wywiad miesiąca

13 października 2017

NR 20 (Lipiec 2017)

Wczesne usprawnianie rozwoju mowy z zastosowaniem ustno-twarzowej terapii regulacyjnej (UTTR) wywiad z dr n. hum. Anną Regner

0 545

Terapię ustno-twarzową możemy rozpocząć od pierwszych dni po porodzie. Jak najwcześniejsze podjęcie działań terapeutycznych jest istotne ze względu na niezwykłą zdolność, jaką jest „plastyczność mózgu” według Jerzego Konorskiego. Polega ona na tym, że pod wpływem odpowiedniej stymulacji komórki nerwowe są w stanie przeorganizować charakterystyczne dla siebie funkcje.

Pani doktor, jakie są wskazania do prowadzenia terapii ustno-twarzowej i jacy specjaliści mogą ją prowadzić?

Wskazania do terapii ustno-twarzowej dotyczą pacjentów z zespołami uwarunkowanymi genetycznie i nieprawidłowym napięciem mięśniowym, zaburzeniami motorycznymi związanymi z mózgowym porażeniem, opóźnionym rozwojem sensomotorycznym, wcześniactwem, dysfagią, schorzeniami nerwowo-mięśniowymi, urazami mózgowo-czaszkowymi. Terapię mogą prowadzić neurologopedzi lub terapeuci terapii ustno-twarzowej.

W jakim okresie życia dziecka najlepiej rozpocząć terapię i dlaczego? Czy istnieją ograniczenia wiekowe?

Terapię ustno-twarzową możemy rozpocząć od pierwszych dni po porodzie. Jak najwcześniejsze podjęcie działań terapeutycznych jest istotne ze względu na niezwykłą zdolność, jaką jest „plastyczność mózgu” według Jerzego Konorskiego. Polega ona na tym, że pod wpływem odpowiedniej stymulacji komórki nerwowe są w stanie przeorganizować charakterystyczne dla siebie funkcje. Dzięki takim możliwościom kompensacyjnym daje się osiągnąć spowolnienie, a nawet zatrzymanie procesów zaburzających rozwój dziecka. Efekty są tym lepsze, im młodsze jest dziecko poddawane odpowiednio opracowanej dla niego terapii. Terapii ustno-twarzowej poddajemy pacjentów bez względu na wiek.

Na co logopeda diagnozujący dojrzałość fizjologiczno-anatomiczną narządów mowy powinien zwrócić szczególną uwagę?

Diagnostyka niemowlęcego narządu artykulacyjnego obejmuje ocenę warunków anatomicznych w obrębie twarzy i jamy ustnej. Ocenie tej podlega symetria mięśni mimicznych, wielkość języka, kształt podniebienia twardego, wielkość migdałów podniebiennych w obrębie cieśni gardzieli i napięcie mięśniowe krtani. Diagnoza obejmuje także odruchy z obszaru ustno-twarzowego ważne dla rozwoju funkcji pokarmowych, oddechowych, fonacyjnych, tj. m.in. odruch szukania, ssania, otwierania ust, odruch gardłowy, inaczej zwracania, oraz reakcje akustyczno-twarzowe.

W jakim stopniu zaburzenia w obrębie motoryki ciała wpływają na funkcje fizjologiczne i zaburzenia mowy o charakterze motorycznym?

Mówiąc o zaburzeniach w obrębie motoryki ciała i obszaru ustno-twarzowego, należy prześledzić prawidłowy rozwój motoryczny człowieka, nabywanie zdolności orientacji w przestrzeni i umiejętność działania w niej. W związku z tym ważne jest zrozumienie roli łańcuchów mięśniowo-powięziowych w wykonywaniu czynności ruchowych i ich funkcji posturalnych. Wzorce naprężeń mięśniowo-powięziowych wpływają na stabilność ruchu i na kompensację posturalną (Myers, 2010). Wzajemne powiązanie mięśniowo-powięziowe układa się w łańcuchy, które łączą różne części ciała między sobą. Powtarzanie się napięć mięśni, umiejscowionych w pewnych częściach ciała, doprowadza do napięć całych pasm mięśniowych. Łańcuchy neuromięśniowe spełniają ważne funkcje w regulacji napięcia mięśniowego całego ciała, utrzymują ciało w pozycji pionowej, tworzą pierwszy obwód ręka – usta i mają związek z funkcją ssania i połykania. Odpowiadają za mimikę i ekspresję twarzy, oddychanie, trawienie, domykanie jamy ustnej i koordynowanie odebranych bodźców słuchowych.

Na czym polega istota terapii ustno-twarzowej?

Metoda terapii ustno-twarzowej polega na oddziaływaniu na mięśnie zaangażowane w proces mowy (mięśnie oddechowe, mięśnie kontrolujące ustawienie głowy, mięśnie mimiczne twarzy, mięśnie jamy ustnej i klatki piersiowej) przez odpowiednie manipulacje manualne. Pozwalają one znormalizować napięcie wspomnianych grup mięśniowych.

Czy terapia ustno-twarzowa dotyczy tylko obszaru orofacjalnego? Jeśli nie, to dlaczego?

Lecznicza interwencja orofacjalna związana jest z ćwiczeniami manualnymi całego ciała, gdyż motoryka duża wpływa na motorykę małą, to znaczy ustno-twarzową. Nie można zająć się terapią zaburzeń narządów mowy w oderwaniu od postawy całego ciała. Istnieje ścisłe powiązanie mięśniowego kompleksu ustno-twarzowego z obręczą barkową i biodrową, czyli z mięśniami grzbietowymi i mięśniami brzusznymi. Dlatego manualna stymulacja ustno-twarzowa jest włączona do gimnastyki leczniczej obejmującej całą muskulaturę człowieka. Celem terapii jest prawidłowe lub zbliżone do prawidłowego torowanie wzorców ruchu.

Jakie są najważniejsze czynniki patogenne powodujące wtórne zaburzenia połykania i mowy według koncepcji Rodolfo Castillo Moralesa?

Do czynników patogennych według koncepcji R. Castillo Moralesa należą:

  • hipotonia mięśni szyi, nieprawidłowa pozycja głowy, żuchwa przesunięta do przodu,
  • wiotki aparat więzadłowy stawów skroniowo-żuchwowych, hipotonia mięśni żujących, opadanie żuchwy,
  • małe zatoki przynosowe, hipoplazja migdałków podniebiennych i migdałka gardłowego, zwężenie górnych dróg oddechowych, oddychanie przez usta,
  • mała jama ustna, duży lub gruby język, nacisk języka na dolną wargę i żuchwę, żuchwa przemieszczona do przodu.

W następstwie tych czynników występują nietypowa czynność połykania oraz zaburzenia mowy.

Na czym polega istota związku między odruchami ustno-twarzowymi a rozwojem motorycznym dziecka i kształtowaniem się mowy czynnej z fizjologicznego punktu widzenia?

Z fizjologicznego punktu widzenia mowa jest procesem ruchowym, związanym z ośrodkiem ruchowym w ośrodkowym układzie nerwowym (z układem piramidowym, pozapiramidowym i móżdżkiem). Motoryka artykulacyjna kształtuje się na bazie motoryki pierwotnej: na pracę narządu artykulacyjnego wpływają odruchy niemowlęce z obszaru twarzy. Dla rozwoju mowy dziecka szczególnie ważne są odruchy z okolicy ust. Pojawiają się i rozwijają już w okresie prenatalnym, a dojrzewają i integrują się po upływie okresu niemowlęcego. Każdy odruch pojawia się, rozwija i integruje we właściwym czasie z wyżej zorganizowanymi ruchami i umiejętnościami. Odruchy ustno-twarzowe stanowią podstawę rozwoju ruchowego nowo narodzonego dziecka. W pierwszych tygodniach życia układ nerwowy dziecka jest bardzo niedojrzały. Dziecko może jednak reagować na bodźce dzięki automatycznym, niezależnym od jego umysłu i woli odruchom. To one pomagają mu przetrwać w nowym otoczeniu. Z czasem, kiedy dojrzewa kora mózgowa dziecka, niektóre odruchy stopniowo zanikają (integrują się w systemie nerwowym).

Odruchy twarzy należą do grupy odruchów niemowlęcych, stanowiąc reakcję twarzy, jamy ustnej i głowy. Reakcje twarzy to odruch otwierania ust, szukania i ryjkowy.

Do reakcji jamy ustnej zalicza się odruch ssania, przełykania, wymiotny, kąsania i żucia.

Natomiast reakcje głowy to asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS), symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS) i odruch ustalenia głowy.

Dla prawidłowego rozwoju mowy istotna jest integracja pierwotnej motoryki ustno-twarzowej. Niemowlęca motoryka ustno-twarzowa wpływa na kształtowanie się naszych umiejętności mowy i komunikacji. Stąd istotne jest harmonijne funkcjonowanie i odpowiednia integracja odruchów i reakcji, takich jak: jedzenie – ssanie, połykanie, gryzienie, kąsanie, ekspresja twarzy – zadowolenie, śmiech, gniew, płacz, reakcja wzrokowa i słuchowa – koncentrowanie słuchu i wzroku, widzenie peryferyjne, mruganie, słyszenie jedno- i obuuszne, artykulacja dźwięków – gaworzenie, sylabizowanie.

Ćwicząc motorykę ustno-twarzową, stymulujemy jej dojrzewanie i integrację odruchów od najwcześniejszego okresu życia. Właściwy rozwój pierwotnej motoryki ustno-twarzowej jest w istocie procesem uruchomienia zaprogramowanego potencjału artykulacji i myślenia.

W jakim stopniu zaburzenia przetwarzania sensorycznego wpływają na funkcje obszaru ustno-twarzowego i rozwój mowy?

W kontekście zarówno integracji sensorycznej, jak i mowy wiodącą rolę odgrywają procesy zachodzące w ośrodkowym układzie nerwowym. Każda ze struktur tego układu bierze udział zarówno w planowaniu i wykonywaniu aktów mowy, czynności ruchowych związanych z motoryką wielką i precyzyjną, jak i w procesie odbioru, analizy i interpretacji wrażeń sensorycznych.

Anatomia i fizjologia układu nerwowego pokazują ścisłą współzależność integracji sensorycznej i mowy. Wpływu procesów integracji sensorycznej na funkcje obszaru ustno-twarzowego, nie da się uniknąć przede wszystkim ze względu na fakt, że za przebieg obu procesów odpowiadają te same struktury układu nerwowego.

Bożenna Odowska-Szlachcic (2007, s. 10) pisze: „W ogólnym procesie rozwoju u dzieci młodszych szczególne znaczenie dla kształtowania się mowy mają zdolności ruchowe. Poziom rozwoju ruchowego ma ścisły związek z funkcjami percepcyjno-intelektualnymi, tj. z umiejętnością myślenia i przetwarzania bodźców zmysłowych”.

Podstawowymi wskaźnikami wyznaczającymi prawidłowy rozwój mowy u dziecka są: ogólne zdolności ruchowe, prawidłowy poziom napięcia mięśniowego oraz poziom wyspecjalizowania małej motoryki. Istnieje korelacja między zaburzeniami rozwoju mowy a rozwojem ruchowym, który zależy od prawidłowo rozwijającej się integracji sensorycznej.

Za funkcję regulowania płynności ruchów artykulacyjnych oraz ich automatyzowania odpowiada móżdżek. Jego rolą nadrzędną i wiodącą w procesach SI jest jego przetwarzanie, „zestrajanie” wrażeń przedsionkowych i proprioceptywnych, a także inne modalności (Chmura, 2014).

Z punktu widzenia poprawnej artykulacji, za którą odpowiadają wargi, policzki, zęby, język, podniebienie twarde i miękkie oraz żuchwa, ogromnie ważne jest ich prawidłowe napięcie mięśni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy