Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

16 października 2017

NR 20 (Lipiec 2017)

Znaczenie przetwarzania sensorycznego w diagnozie logopedycznej - studium przypadku dziecka z seplenieniem bocznym

0 431

Jaś uczęszczał do grupy przedszkolnej czterolatków. Był chłopcem wyróżniającym się spośród innych dzieci – znał różne ważne fakty z historii Polski, splatające się z życiem przodków z jego rodziny. Potrafił barwnie opowiadać. Chociaż mowa Jasia była na ogół zrozumiała, to nauczycielka grupy przedszkolnej od razu zwróciła moją uwagę na chłopca, bo w jej odczuciu mowa jej podopiecznego była nieprawidłowa.

Charakterystyka pacjenta

Punktem wyjścia diagnozy logopedycznej był dla mnie poziom ogólnego rozwoju sensomotorycznego dziecka. Niezwykle istotne okazały się informacje uzyskane z wywiadu, dotyczące okresu pierwszych trzech lat życia chłopca. Okazało się, że osiąganie przez Jasia rozwojowych kamieni milowych było nieznacznie przesunięte w czasie (średnio ok. 2–3 miesięcy). Jaś później zaczął unosić główkę, siadać oraz chodzić. Dziecko zostało przebadane pod względem neurologicznym, jednak lekarz nie zalecił zajęć fizjoterapeutycznych.

Chłopiec należy do grupy dzieci preferujących zabawy o charakterze statycznym – najchętniej bawi się przy stoliku lub w siedzi w jednym miejscu na dywanie.

W diagnozie logopedycznej uwzględniono ocenę przetwarzania sensorycznego w obrębie układu dotykowego i przedsionkowo-proprioceptywnego. Te systemy sensoryczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju mowy i komunikacji słowno-językowej. Ocena przetwarzania sensorycznego w obrębie sfery orofacjalnej jest niezwykle ważna, ponieważ ściśle wiąże się z kształtowaniem kinestezji artykulacyjnej i praksji oralnych. Istotną rolę odgrywa także rozwój małej motoryki, który może przyspieszać rozwój artykulacji lub przeciwnie – opóźniać rozwój praksji oralnej (w przypadku nieprawidłowości w zakresie funkcji ręki).

Diagnoza

Ocena zgryzu, fizjologii, budowy i funkcjonowania aparatu artykulacyjnego: zgryz, uzębienie: mleczne uzębienie – bez oznak próchnicy, zgryz prawidłowy.

  • Budowa, fizjologia i ruchomość aparatu artykulacyjnego: prawidłowa budowa aparatu artykulacyjnego; obniżona ruchomość i słaba pionizacja języka; budowa i ruchomość wędzidełka podjęzykowego bez zastrzeżeń; niska sprawność mięśnia okrężnego warg, podczas artykulacji samogłosek słaba ruchliwość warg, praca podniebienia miękkiego – prawidłowa; połykanie typu niemowlęcego.
  • Napięcie mięśniowe: obniżona stabilizacja centralna, manifestująca się nieprawidłową pozycją siedzącą nieutrzymywaną stabilnie (zsuwanie się z krzesła połączone z zapadaniem się w oparcie); obniżone napięcie mięśniowe i wynikająca z tego słaba stabilizacja żuchwy; widoczna pewna niezgrabność ruchowa i słabsza koordynacja ruchowa (na podstawie obserwacji w grupie przedszkolnej).
  • Praksja oralna i kinestezja artykulacyjna: obie funkcje zaburzone.
  • Tor oddechowy i umiejętność aspirowania powietrza: podczas oceny czynności fizjologicznych aparatu artykulacyjnego tor oddychania prawidłowy (przez nos), umiejętność aspirowania powietrza, prawidłowa barwa głosu i tempo mówienia.
  • Rodzaj diety: wybiórcza, tj. preferowanie potraw o jednorodnej konsystencji, niewymagających dłuższego przeżuwania (dłuższe gryzienie wywołuje męczliwość u dziecka); zaobserwowano (w niewielkim stopniu) nadwrażliwość dotykową w okolicy oralnej; ograniczony repertuar doświadczeń w jamie ustnej – jest podłożem nieprawidłowej percepcji ułożenia aparatu artykulacyjnego.

Ocena umiejętności językowo-komunikacyjnych (kompetencji językowych)

Chłopiec komunikował się werbalnie za pomocą zdań złożonych, stosował poprawne formy gramatyczne. Rozumiał i wykonywał polecenia proste i złożone.

Zauważał związki przyczynowo-skutkowe w czteroelementowej historyjce obrazkowej. Samodzielnie potrafił opowiedzieć treść pojedynczych obrazków. Poproszony, był w stanie skonstruować krótką wypowiedź na podstawie obrazków ułożonych w chronologicznej kolejności.

Informacje dodatkowe: potrafił zobrazować (ułożeniem przedmiotów) stosunki przestrzenne wyrażone przyimkami: do, w, na, za; lateralizacja skrzyżowana – prawe oko, lewa ręka, prawa noga.

Wnioski końcowe – obniżone napięcie mięśniowe w obrębie mięśnia okrężnego warg i mięśni języka; związek z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego w obrębie układu dotykowego o charakterze nadreaktywności.

Rozpoznanie – seplenienie boczne obustronne, nadwrażliwość dotykowa w okolicy oralnej (niewielkiego stopnia), obniżone napięcie mięśniowe.

Badanie przeprowadzono z zastosowaniem testu artykulacji na podstawie kwestionariusza Genowefy Demel (tablice z Minimum logopedycznego nauczyciela przedszkola). Stwierdzono: substytucję głosek szeregu szumiącego głoskami syczącymi, co jest zjawiskiem normatywnym dla dziecka w tym wieku, ale głoski szeregu syczacego ([s], [z], [c], [dz]) były realizowane nieprawidłowo w postaci seplenienia bocznego obustronnego. Głoski szeregu ciszącego ([ś], [ź], [ć], [dź]) realizowane w sposób prawidłowy. Głoska [l] wymawiana nieprawidłowo – zamiast zwarcia czubka języka z wałkiem dziąsłowym dochodziło do wysunięcia języka poza jamę ustną i zwarcia tzw. apeksu (czubka języka) z górną wargą. W związku z taką realizacją każdorazowo podczas wymowy głoski [l] dochodziło do niepotrzebnego, doprzedniego ruchu w stawie skroniowo-żuchwowym.

Głoska [r] również była realizowana nieprawidłowo ze względu na substytucję wadliwie wymawianą głoską [l].

W teście słuchu fonematycznego (zaczerpniętym z Minimum logopedycznego nauczyciela przedszkola) chłopiec prawidłowo różnicował nazywane przez logopedę obrazki. Nie popełnił żadnego błędu.

W związku ze stwierdzeniem wady wymowy dziecko zostało objęte w poradni terapią logopedyczną. Opracowano indywidualny, ogólny plan terapii, który obejmował:

  • ćwiczenia stymulujące układ przedsionkowo-proprioceptywny w warunkach gabinetowych i do pracy z dzieckiem w domu, według udzielonego rodzicom instruktażu, tj.:
  • marsz z podnoszeniem i opuszczaniem głowy,
  • spoglądanie daleko za siebie przez lewe i prawe ramię (na przemian),
  • kołysanie, skłony, wstawanie,
  • skoki pajacyka,
  • skakanie na piłce typu „skoczek”,
  • zabawy w przepychanie i siłowanie się z rodzicem – dziecko i rodzic stykają się plecami, nogami, ramionami lub dłońmi,
  • stymulację sfery ustno-twarzowej poprzez bodźcowanie termiczne (naprzemiennie ciepłą i zimną łyżeczką); opukiwanie policzków i warg przez okres 2 miesięcy, a następnie – opukiwanie wnętrza jamy ustnej oraz bodźcowanie termiczne dziąseł, policzków, czubka języka i wałka dziąsłowego,
  • ćwiczenia mające na celu lepszą kontrolę przez dziecko ruchów języka: symetryczne szczotkowanie miękką szczoteczką i lekkie opukiwanie języka;
  • zastosowanie programu odwrażliwiającego sferę ustno-twarzową (Odowska-Szlachcic 2013);
  • podczas ćwiczeń logopedycznych zwracanie uwagi na przyjęcie i utrzymanie prawidłowej pozycji siedzącej;
  • nauka i ćwiczenia prawidłowego połykania – do realizacji po instruktażu przez rodziców;
  • usprawnianie aparatu artykulacyjnego – głównie języka i warg;
  • ćwiczenia oddechowe;
  • ćwiczenia słuchu fonemowego – różnicowanie głosek prawidłowo realizowanych i głosek deformowanych, brzmiących nieprawidłowo;
  • korektę wymowy głoski [l];
  • pracę nad głoskami szeregu szumiącego;
  • korektę głosek szeregu syczącego.

Oprócz tego dodatkowo wprowadzono ćwiczenia z zakresu poszerzania świadomości fonologicznej, które obejmowały m.in. zabawy rymami oraz ćwiczenia słuchu fonematycznego.

Korekta głoski [l]

Korekta głoski [l] stanowiła proces, podczas którego Jaś musiał opanować nowy wzorzec wymowy. Wykonywaliśmy wiele ćwiczeń pionizujących język wewnątrz jamy ustnej, wykorzystując pomoce logopedyczne dostępne na rynku wydawniczym. Proces cofnięcia języka do wnętrza jamy ustnej oraz wypracowanie prawidłowej wymowy głoski [l] zajęła nam około pół roku.

Następnie przeszliśmy do wywoływania głosek szeregu szumiącego. Decyzję o takim właśnie przebiegu terapii podjęto po to, by nie doszło do wykształcenia u chłopca nieprawidłowej wymowy głosek szeregu szumiącego. Na dalszy plan przesunięto więc terapię realizowanych bocznie głosek syczących.

Korekta głosek szumiących [cz], [sz], [ż], [dż]

Terapię głosek szeregu szumiącego rozpoczęliśmy od głoski [cz], ponieważ pozwalała na jednoczesne utrwalanie prawidłowego ruchu (w górę, do wałka dziąsłowego) i układu masy języka (szeroko ułożony język na wałku dziąsłowym), właściwego głosce [l], oraz szybkie osiągnięcie pozytywnego wzmocnienia – w postaci uzyskania prawidłowo brzmiącej głoski [cz].

Pracę nad stroną artykulacyjną głoski zaczęliśmy od dziąsłowej wymowy głoski [t], w wyniku czego udało się uzyskać prawidłowe brzmienie głoski [cz]. Kolejne etapy przebiegały zgodnie z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy