Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

16 października 2017

NR 20 (Lipiec 2017)

Zaburzenia integracji słuchowej

0 431

Rozwój mowy i komunikacji językowej jest związany z percepcją słuchową i generowaniem dźwięków. Zaburzenia fonologiczne będące jedną z cech dyslalii mogą wynikać ze specyficznych trudności związanych z przetwarzaniem poznawczo-językowym oraz słuchowym. Wzajemna relacja między tymi procesami jest przedmiotem wielu badań naukowych, które mają na celu poprawę zrozumienia objawów obserwowanych u dzieci z dyslalią.

Dźwięki charakteryzują specyficzne atrybuty, takie jak: ton, głośność, barwa, które są hierarchicznie organizowane w korze mózgowej.

Integracja słuchowa jest jednym z wielu elementów integracji sensorycznej, a jej zaburzenia są możliwe do zdiagnozowania także przez terapeutów SI. W ostatnich latach stale wzrasta zainteresowanie procesami integracji słuchowej u dzieci. Badacze nie zajmują się już tylko zewnętrzną drogą słuchową, ale, coraz częściej, całym układem słuchu od ucha wewnętrznego do kory mózgowej. Pomimo iż znany jest związek integracji słuchowej z procesem nabywania mowy, niewiele jest narzędzi klinicznych służących do oceny tego zjawiska. Otorynolaryngologia ma do dyspozycji wiele testów sprawdzających funkcjonowanie procesów słuchowych, podobnie jak logopedia posiada testy służące do oceny zaburzeń mowy. Brakuje natomiast kompleksowego narzędzia, które łączyłoby obydwa te problemy. Dotychczasowe badania skupiają się na dokładniejszym poznaniu centralnych procesów przetwarzania słuchowego oraz wpływie ich zaburzeń na zdolności fonologiczne u dzieci.

Układ słuchu

Aby lepiej zrozumieć wpływ procesów integracji słuchowej na rozwój mowy, należy przynajmniej w niewielkim stopniu poznać przebieg i sposób dojrzewania dróg słuchowych.

Działanie układu słuchu jest podzielone na dwie odrębne ścieżki przetwarzania, które rozpoczynają się w pierwotnych obszarach sensorycznych, a kończą w tylnej części kory ciemieniowej (tylno-grzbietowy strumień odpowiedzialny za przetwarzanie przestrzenne – „co”) i tylnym obszarze skroniowym (przednio-brzuszny strumień odpowiedzialny za identyfikację słuchową i komunikację dźwiękową – „gdzie”). Modele „co” i „gdzie” są integrowane w bardziej złożony system, bazując na cyklu percepcja – akcja, w którym percepcja w dużej mierze koresponduje ze strumieniem „co”, a akcja – ze strumieniem „gdzie”, odgrywając bardziej sensomotoryczną rolę poprzez analizę przestrzenną. Analogicznie centralne przetwarzanie słuchowe również przebiega dwoma strumieniami: strumień brzuszny jest odpowiedzialny za percepcję i rozpoznanie informacji słuchowej, za pomocą ścieżki, która biegnie z pierwotnej kory słuchowej do bruzdy skroniowej górnej, dalej dwustronnie, do tylnego środkowego i tylnego zakrętu skroniowego. Strumień grzbietowy natomiast przebiega przez obszar integracji sensomotorycznej (ciemieniowo-skroniowy obszar Sylwiusza w półkuli dominującej), łącząc układ słuchu z czołowymi obszarami odpowiedzialnymi za produkcję mowy. Interesujące, że ścieżka ta jest anatomiczną strukturą, na której bazuje werbalna pamięć robocza, mająca duże znaczenie w rozwoju języka.

Dźwięki charakteryzują specyficzne atrybuty, takie jak: ton, głośność, barwa, które są hierarchicznie organizowane w korze mózgowej. Funkcjonalny rezonans magnetyczny wykazał, że w strumieniu „co” jest możliwe zlokalizowanie obszarów odpowiedzialnych za informacje fonetyczne i leksykalne w mowie – są to wyspecjalizowane subregiony tworzące swego rodzaju mapę tonotopową. Centralny strumień brzuszny, biegnąc dwustronnie do kory skroniowej, jest odpowiedzialny za słuchową analizę mowy i innych bodźców dźwiękowych, analiza fonetyczna i fonologiczna zachodzi również w tym strumieniu (lewa górna bruzda skroniowa oraz lewy dolny płacik ciemieniowy), pozwalając na detekcję fonemów.

Przetwarzanie bodźców akustycznych jest procesem bardzo złożonym, który nie polega jedynie na zwykłym rozróżnianiu dźwięków. W procesie tym wyróżniamy m.in. dekodowanie fonetyczne, rozpoznawanie procesów czasowych czy separację i integrację obuuszną, a składowe te mają istotny wpływ na proces powstawania mowy. Pierwotne zaburzenia przetwarzania bodźców słuchowych mogą powodować zakłócenia w rozwoju mowy.

Dojrzewanie układu słuchu

  • Na początku trzeciego trymestru ciąży (27.–29. tydzień ciąży) drogi słuchowe są zmielinizowane od nerwu ślimakowego do blaszki pokrywy, razem z ciałem kolankowatym przyśrodkowym. W tym okresie płód zaczyna odpowiadać na dźwięki przez poruszanie ciałem, zmiany częstości tętna pod wpływem wibracyjnej stymulacji akustycznej lub stymulacji przez brzuch matki. Dziecko odwraca główkę w kierunku źródła stymulacji. Obserwuje się także proces przyzwyczajania słuchu, polegający na zmniejszeniu reakcji po kilkukrotnym powtarzaniu tego samego bodźca słuchowego.
  • W okresie od 28. do 38.–40. tygodnia ciąży dochodzi do istotnego dojrzewania układu słuchowego, zwiększenia obwodu aksonów, dalszej mielinizacji oraz zwiększenia liczby połączeń synaptycznych. Następuje wtedy także dojrzewanie marginalnych warstw kory mózgu w płacie skroniowym oraz włókien aferentnych, co sprawia, że są w stanie wywołać reakcję korową na dźwięki.
  • W pierwszych miesiącach życia dziecka dalej dojrzewa i podlega integracji układ słuchu. Pojawiają się także pierwsze aspekty nauki języka: fonologia, prozodia, dzielenie słów.

Wydaje się, że grupą, która jest najbardziej narażona na nieprawidłowy rozwój i zaburzenia integracji słuchowej, są dzieci urodzone przedwcześnie oraz dzieci, które doznały uszkodzenia mózgu w 1. r.ż. Z przeprowadzonych badań wynika, że prawie 94% wcześniaków ma deficyty przetwarzania słuchowego.

Testy behawioralne

Istnieje wiele technik diagnostycznych i prognostycznych stosowanych u dzieci, a służących do oceny przetwarzania słuchowego. Najważniejsze z nich to: badanie słuchowych potencjałów wywołanych (Auditory Event – Related Potentials) oraz fala niezgodności (Mismatch Negativity). Ważną rolę w diagnozie odgrywają także testy behawioralne.

Testy behawioralne integracji słuchowej mają na celu ocenę różnych cech centralnego przetwarzania słuchowego, oceniają procesy korowe i podkorowe. Zaliczamy do nich m.in.: testy rozróżniania słuchowego, integracji dwuusznej, rozdzielnousznego słyszenia, jednousznego odbioru mowy o niskiej redundancji oraz przetwarzania czasowego.

W literaturze zagranicznej do oceny procesu przetwarzania słuchowego stosuje się najczęściej następujące testy: test uproszczonej oceny przetwarzania słuchowego, pediatryczny test rozumienia mowy (Pediatric Speech Intelligibility – PSI), test integracji dwuusznej (Binaural Fusion Test), test słów spondejowych Staggereda (Staggered Spondiac Word Test – SSW), test rozdzielnousznego słyszenia na cyfrach (diochtic digitis test) oraz test rozumienia mowy w głośnym środowisku (speech-in – noise test – SIN). W każdym z testów należy uwzględnić wiek dzieci.

Nauka mowy polega głównie na nauce, które dźwięki i w jaki sposób są używane. Większość dzieci nabywa tę umiejętność     bez wysiłku i w wieku 5 lat jest zdolna do prawidłowego używania dźwięków oraz sekwencji dźwięków języka otoczenia.

Zastosowanie opisanych narzędzi diagnostycznych daje możliwość zdefiniowania zaburzonych funkcji przetwarzania słuchowego, takich jak: rozróżnianie słuchowe, lokalizacja dźwięku, uwaga selektywna, rozpoznawanie procesów czasowych czy sprawność procesów słuchowych w sytuacji szumów lub dźwięków konkurencyjnych. Zidentyfikowanie tych zaburzeń umożliwia zaplanowanie odpowiedniej strategii rehabilitacyjnej.

Niewiele jest testów, które można zastosować u niemowląt, z uwagi na fakt, że dzieci w tym wieku nie są jeszcze zdolne do współpracy. Niewiele jest także badań, które sprawdzałyby działanie testów behawioralnych wśród najmłodszych. Kilka badań pokazuje skuteczność połączenia stymulacji słuchowej z zadaniami wizualnymi oraz testami neurorozwojowymi w wykrywaniu zależności pomiędzy wczesnymi deficytami szybkiego przetwarzania słuchowego, a późniejszym zaburzonym procesem nabywania mowy. Przetwarzanie słuchowe bodźców niejęzykowych można ocenić za pomocą testu behawioralnego opartego na zasadzie wymuszonego wyboru z dwoma możliwościami (two alternative forced choice) oraz testu odwracania głowy Go / No Go. Testy te sprawdzają zdolność do uczenia się przypadkowości oraz rozróżniania pomiędzy celowym i niecelowym bodźcem słuchowym.

Ocena integracji słuchowej u niemowląt

Układ sensoryczny człowieka jest złożony, składa się z wielu systemów, pomiędzy którymi występują istotne zależności. Ważne jest, aby do badania systemu słuchu używać kompleksowych narzędzi uwzględniających wiele elementów tego układu. Niektóre składowe skal noworodkowych i rozwojowych skupiają się na zachowaniach zależnych od przetwarzania słuchowego, np. orientacja słuchowa w Skali Oceny Zachowania Noworodka Brazeltona (Neonatal Behavioral Scale of Brazelton) lub imitacja słów i gestów w skali Uzgiris-Hunt. Ponieważ język oraz gesty uznawane są za spokrewnione, można stwierdzić, że imitacja w skali Uzgiris-Hunt może reprezentować pomost pomiędzy wczesnym przetwarzaniem słuchowym a funkcjami poznawczymi. Odwracanie głowy w kierunku źródła stymulacji oraz tzw. przyzwyczajenie słuchowe można zbadać za p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy