Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

1 sierpnia 2018

NR 26 (Lipiec 2018)

Wczesna interwencja logopedyczna w jąkaniu
praktyka oparta na dowodach

0 457

Założenia praktyki opartej na dowodach (ang. evidence-based practice, EBP) zwracają uwagę na to, że działania terapeutyczne podejmowane przez logopedę powinny być jasne, oparte na wynikach rzetelnie przeprowadzonych badań naukowych, skonfrontowane ze zdobytym zawodowym i osobistym doświadczeniem, a nadto powinny uwzględniać wartości i opinie klienta. 

Praktyka oparta na dowodach w logopedii

Współcześnie w medycynie, psychologii, a w ślad za tym w logopedii podkreśla się, by przy podejmowaniu decyzji diagnostycznych i terapeutycznych opierać się na najlepszej dostępnej wiedzy. Amerykańskie Stowarzyszenie Logopedów i Audiologów Mowy (American Speech-Language-Hearing Association – ASHA), Kanadyjskie Stowarzyszenie Logopedów i Audiologów Mowy (Canadian Association of Speech-Language Pathologists – CASLPA), Królewska Akademia Terapeutów Mowy i Języka (the Royal College of Speech and Language Therapists – RCSLT) oraz międzynarodowa organizacja skupiająca logopedów CPLOL (Comité Permanent de Liaison des Orthophonistes-Logopèdes/Standing Liaison Committee of Speech and Language Therapists and Logopedists) coraz powszechniej rekomendują i zachęcają do stosowania założeń „praktyki opartej na dowodach” (ang. evidence-based practice, EBP) w praktyce klinicznej. EBP, jak podkreśla T. Woźniak (2017), nazywane też czasem „medycyną oparta na faktach” (Evidence Based Medicine), rozwinęło się w latach 80. XX w., w logopedii natomiast pojawiło się w latach 90. XX wieku. 
Najczęściej przytaczana definicja praktyki opartej na dowodach, wypracowana w naukach medycznych, to „rozumne, jasne i uzasadnione posługiwanie się najmocniejszymi z obecnych dowodów w podejmowaniu decyzji dotyczących opieki zdrowotnej nad indywidualnym pacjentem, oparte na umiejętnościach, które pozwalają lekarzowi na ocenianie zarówno doświadczenia osobistego, jak i zewnętrznego dowodu, w sposób systematyczny i obiektywny” (Sackett i in. 1996). 
W logopedii praktyka oparta na dowodach polega na podejmowaniu decyzji na podstawie najbardziej aktualnych i najlepiej udowodnionych badań naukowych połączonych z wiedzą, doświadczeniem klinicznym logopedy oraz 
ze specyficznymi potrzebami klienta i wyznawanym przez niego systemem wartości (ASHA, 2005). Działania terapeutyczne podejmowane przez logopedę  powinny być jasne, opierać się na wynikach rzetelnie przeprowadzonych badań naukowych oraz powinny być skonfrontowane ze zdobytym doświadczeniem zawodowym i osobistym. Niezwykle ważne jest również uwzględnienie opinii klienta na temat tego, co chciałby zmienić, w jaki sposób i dlaczego (Ingham 2003).
Koncepcyjnie, trzy główne założenia stanowiące bazę EBP można przedstawić za pomocą figury trójkąta.
 

Źródło: Opracowanie na podstawie: ASHA, //www.asha.org/Research/EBP/, K. Eggers, 2017.


Najlepsze badania to klinicznie istotne badania dotyczące rzetelności, precyzji i skuteczności testów diagnostycznych, a ekspertyza kliniczna to umiejętność wykorzystania najlepszych umiejętności klinicznych i wcześniejszych doświadczeń do identyfikowania zaburzeń czy opóźnień. Specyficzne potrzeby klienta i środowiska to dopasowanie odpowiedniej interwencji oraz uwzględnienie osobistych wartości i oczekiwań klienta. Zgodnie z tym modelem, terapeuci (logopedzi) powinni w swojej diagnozie i terapii oprzeć się na pięciu krokach:

  1. zadać jasne, ukierunkowane, odpowiednie pytanie, 
  2. wybrać (znaleźć) najlepszy dowód,
  3. krytycznie ocenić dowody i określić, czy można je wykorzystać z klientem,
  4. zastosować dowody – integracja wiedzy naukowej z doświadczeniem klinicznym i wartościami klienta,
  5. ocenić wniosek (wydajność) (Kully, Langevin 2005).

Liczne dokumenty związane z procesem EBP dostępne są na stronie internetowej ASHA. 

Zalety i trudności przyjęcia EBP w praktyce logopedycznej

W Polsce zostały opracowane standardy postępowania logopedycznego dla poszczególnych jednostek nozologicznych1. Niestety, nie został do tej pory przygotowany standard postępowania w przypadku jąkania wczesnodziecięcego. Próby wypełnienia tej luki podjęły się Katarzyna Węsierska i Barbara Jeziorczak, które, opierając się na gruntownej analizie polskiej i zagranicznej literatury przedmiotu oraz na doświadczeniu terapeutycznym, opracowały Schemat postępowania w przypadku jąkania wczesnodziecięcego i narzędzie do diagnozy jąkania (Węsierska, Jeziorczak 2016).
Jak podkreśla Tomasz Woźniak, „diagnozowanie musi uwzględniać wieloaspektowe i dostosowane do problemów pacjenta metody i narzędzia badawcze (najlepiej standaryzowane), w terapii zaś zalecane jest stosowanie tylko tych metod, których skuteczność została udowodniona klinicznie” (Woźniak 2017).
W przypadku diagnozy jąkanie powinno być rozpatrywane kompleksowo w kontekście sprawności motorycznych, percepcyjnych, ogólnych zdolności językowych, słuchu, przetwarzania słuchowego, ilości i jakości występujących niepłynności, funkcjonowania proprioceptywnego obwodu kontroli wypowiedzi, reakcji rodziny i środowiska na jąkanie, świadomości jąkania, również jakości życia osoby jąkającej się (Woźniak 2017; Faściszewska, Tuchowska 2017). Diagnoza jąkania powinna opierać się na wystandaryzowanych testach, stanowiących bazę do opisywania, planowania terapii, sprawdzania jej efektywności. Wyniki rzetelnych, replikowanych badań naukowych, doświadczenie kliniczne terapeuty oraz potrzeby i wartości jąkającego się dziecka i jego rodziny powinny być podstawą postępowania terapeutycznego. Ważne jest nie tylko dokumentowanie postępów terapeutycznych, ale również uwzględnianie komentarzy i wyników badań innych specjalistów (Woźniak 2017). Do warunków wpływających na efektywność terapii zalicza się również: wysoki poziom kompetencji zawodowych logopedy, jakość relacji terapeutycznej z rodzicami dziecka i samym dzieckiem, otwarte traktowanie kwestii jąkania, zindywidualizowany model terapii dopasowany do potrzeb dziecka i jego rodziny (Węsierska, Laszczyńska, Pakura 2017; Langdon, Tsai, Węsierska 2015). Wyzwaniem, jakie stoi również przed polskimi terapeutami, jest budowanie partnerskiej relacji terapeutycznej, w której uwzględnia się cele, przekonania i wartości klienta.
W rzeczywistości, by podejście EBP było coraz bardziej upowszechniane w praktyce logopedycznej w Polsce, ważny jest powszechny dostęp do wyników badań naukowych, które są oparte na weryfikowalnych dowodach oraz promowanie zastosowania ich w praktyce. Dużą niedogodnością jest to, iż zdecydowana większość wyników badań naukowych publikowana jest w języku angielskim. Jednocześnie nadal w Polsce, ale również na świecie, brakuje rzetelnych badań wśród dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (Tarkowski 2017; Yaruss, Coleman, Quesal 2011). 
Z drugiej strony warto podkreślić, że poleganie tylko na danych naukowych niesie za sobą również trudność, gdyż nie zawsze wyniki badań są ze sobą spójne, nie zawsze badania są wykonywane w sposób rzetelny; dane uzyskane w jednej populacji niekoniecznie można traktować jako odpowiednie dla innych populacji, dane grupowe nie zawsze pasują do indywidualnych przypadków. Stąd też warto zauważyć, że EBP podkreśla rolę, doświadczenie oraz kompetencje klinicysty, takie jak: gotowość do ciągłego rozwijania się, pogłębiania wiedzy, wysokie kompetencje interpersonalne, samoświadomość, refleksyjność. Ważne jest również poddawanie własnej pracy ocenie – czy to podczas hospitacji, czy też superwizji (dotyczy to przede wszystkim procesu terapeutycznego). W polskich realiach utrudnieniem w szerokim zastosowaniu EBP jest również brak ujednoliconego systemu kształcenia oraz zasad uzyskania i utrzymania certyfikatu zawodowego logopedy2

Wczesna interwencja logopedyczna w jąkaniu

W Polsce główną formą pomocy dla małych jąkających się dzieci w wieku przedszkolnym przez wiele lat było poradnictwo i konsultacja (Tarkowski 2005; Węsierska 2012). Logopedzi skupiali się na przekazaniu rodzicom informacji, w jaki sposób powinni postępować z małym jąkającym się dzieckiem. Porady dotyczyły głównie obszaru komunikacji oraz warunków panujących w środowisku dziecka.
W ostatnich latach zmieniło się nastawienie specjalistów. Obecnie coraz częściej stosuje się wczesną interwencję logopedyczną, która ma na celu zapobieganie pogłębianiu się niepłynności oraz jej wygaszanie u małych dzieci. Prowadzenie diagnozy i terapii w świetle zasad EBP powinno uwzględniać wczesne podjęcie działań terapeutycznych. 
Bardzo ważna w zaburzeniach płynności mowy u małych dzieci jest identyfikacja dzieci z grupy ryzyka jąkania. W tym celu pomocna jest Ocena Ryzyka Jąkania autorstwa Katarzyny Węsierskiej i Barbary Jeziorczak (2016)3. Skala ta pomaga w dokonaniu diagnozy różnicowej między normalną niepłynnością mówienia a jąkaniem. Bazuje ona na określeniu czynników ryzyka, takich...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy