Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

14 lipca 2021

NR 44 (Lipiec 2021)

Stymulacja słuchu mownego standardem profilaktyki i terapii

20

Ćwiczenia słuchu mownego w populacji dzieci wielojęzycznych to skuteczne narzędzie profilaktyczne w zapobieganiu wadom wymowy. Ułatwiają także opanowanie języka ojczystego poza granicami kraju.

Kształtowanie świadomości fonologicznej pozwala przezwyciężyć trudności ortofoniczne generowane przez nakładanie się na siebie zróżnicowanych systemów fonologicznych i fonetycznych języków, którymi posługuje się dziecko. Skuteczne oddziaływanie profilaktyczne i terapeutyczne powinno zostać poprzedzone diagnozą uwzględniającą wielojęzyczne otoczenie, w którym funkcjonuje dziecko, w myśl zasady: poznaj i zrozum.
Umiejętność pracy z dziećmi wielojęzycznymi i wyznaczenie jej standardów, a także włączenie do polskiego systemu kształcenia logopedów przedmiotów, które umożliwią prowadzenie profesjonalnej, opartej na evidence based medicine terapii i diagnozy, stają się palącą potrzebą w dobie powszechnych migracji. Ocenia się, że pół miliona dzieci posługujących się na różnym poziomie biegłości językiem polskim przebywa stale bądź czasowo poza granicami kraju. Większość z nich ma ograniczoną możliwość skorzystania w miejscu pobytu z konsultacji polskojęzycznego logopedy pracującego z dziećmi wielojęzycznymi lub nie ma jej wcale. Często doraźne próby rozwiązywania problemów związanych z trudnościami komunikacyjnymi podejmowane są podczas krótkoterminowych pobytów wakacyjnych bądź świątecznych, co trudno uznać za regularną formę wsparcia. Ponadto podejmowane są one z udziałem specjalistów pracujących wyłącznie z polskojęzycznymi pacjentami, którzy niejednokrotnie nie mają pewności, jak przeprowadzić diagnozę dziecka wielojęzycznego i jaką formę interwencji terapeutycznej zastosować. Z drugiej strony Polska stopniowo staje się staje krajem wielokulturowym; w rodzimy system edukacji włączane są dzieci wielojęzyczne – głównie z Ukrainy (licząca prawie 1,5 mln osób populacja cudzoziemców), Białorusi, Mołdawii, Rosji, Gruzji, ale także z Indii, Wietnamu, Chin i Turcji. Praca w multikulturowym, wielojęzycznym środowisku – zarówno w Polsce, jak i za granicą – stanowi jedno z wyzwań zawodowych stojących obecnie przed logopedami. 

POLECAMY

Szkoły języków ojczystych na Wyspach

Emigracja Polaków w Wielkiej Brytanii przed Brexitem, w roku 2018, szacowana była w przybliżeniu na 695 tys. osób. W Europie pod względem liczebności Polaków mieszkających czasowo lub stale poza granicami kraju liczbę tę przebijają nieznacznie tylko Niemcy, gdzie przebywa 706 tys. polskich obywateli. Jednocześnie badania wskazują, że Polki rodzą rokrocznie na Wyspach ok. 25 tys. dzieci. Dzieci te wychowują się w rodzinach polskich, rzadziej dwu- lub trójjęzycznych, realizując obowiązek szkolny w systemie edukacji brytyjskiej. Część z nich uczęszcza od 5. r.ż. równolegle do szkół języków ojczystych, tzw. szkół sobotnich, gdzie mają możliwość nauki języka polskiego oraz historii, geografii i religii w języku ojczystym. Większość szkół języków ojczystych funkcjonuje w soboty, nieliczne (np. niektóre jednostki przy placówkach dyplomatycznych) działają przez 3 dni w tygodniu. Szkoły sobotnie są w zasadzie – poza komercyjnymi kursami języka polskiego, na które decyduje się niewielu rodziców – jedynymi placówkami na Wyspach, w których dzieci z polskich rodzin mogą systematycznie uczyć się języka i kultury polskiej. Szkoły języków ojczystych często otaczają rodziny wsparciem psychologicznym, nieliczne z nich zatrudniają specjalistów, którzy są w stanie w profesjonalny sposób prowadzić diagnostykę logopedyczną. 

Logopeda w Wielkiej Brytanii

W latach 2015–2020 prowadziłam w Londynie konsultacje logopedyczne w ramach Poradni Rodzinnej Polish Psychologists’ Association, w czterech szkołach języka ojczystego, a także w klinice fizjoterapeutycznej ManualMed. W ciągu 5 lat wykonałam badania ponad 200 dzieci dwujęzycznych, częściowo również trzyjęzycznych, w wieku od 5. do 11. r.ż. Podczas sesji stosowałam testy oceny artykulacji dla języka polskiego (Test do badań przesiewowych mowy dla dzieci w wieku przedszkolnym, Michalak-Widera I., Węsierska K.; Karty Oceny Logopedycznej Dziecka – KOLD – test do diagnozy dzieci w wieku od 1 miesiąca do ukończenia 9. roku życia. Ocena prawidłowego i zaburzonego rozwoju mowy dziecka, Wydawnictwo Komlogo), testy oceny słuchu mownego dla języka polskiego (Zetotest, G. Krasowicz-Kupis; Karty Oceny Słuchu Fonemowego, Wydawnictwo Komlogo oraz test przesiewowy Bliźniacze słowa Liliany Madelskiej),
a ponadto formularz diagnostyczny MFS® – od urodzenia do wieku dorosłego (opracowany przez lek. stom. ortodontę Monikę Ośko, dr n. zdr. Martę Wawrzynów). Niezależnie od stopnia biegłości w posługiwaniu się językiem polskim i występowania bądź nie wad wymowy, takich jak sygmatyzm czy rotacyzm, większość badanych dzieci osiągała zaskakująco słabe wyniki w zakresie tzw. słuchu mownego. Niższa świadomość fonologiczna najczęściej szła w parze u starszych dzieci z trudnościami w nauce czytania i pisania w języku polskim. U wszystkich badanych dzieci można było zauważyć wpływ języka angielskiego na wymowę realizowaną w języku polskim. Powtarzalne były również trudności w różnicowaniu i realizacji głosek specyficznych dla polskiego systemu fonetycznego. Oczywiście w sytuacji, gdy dziecko posługuje się przez większość czasu językiem innym niż polski – w kontaktach z rówieśnikami, w szkole, a czasem również w relacji z jednym z rodziców – nie należy oczekiwać, że jego wymowa będzie idealna, zgodna z najwyższymi normami poprawnościowymi. Korekcję artykulacji u dzieci wielojęzycznych należy bezzwłocznie rozpocząć wówczas, gdy powoduje ona nieporozumienia lub odbiór mowy dziecka jest bardzo utrudniony. Pracę nad korekcją wymowy – w trosce o kulturę języka ojczystego – warto rozpocząć jednak również w przypadku, gdy trudności artykulacyjne nie stanowią dużego problemu komunikacyjnego. W tej roli – w wymiarze zarówno profilaktycznym, jak i terapeutycznym – świetnie sprawdzają się ćwiczenia słuchu mownego. 

Logopedyczny, dwujęzyczny modus operandi

Diagnoza wad wymowy (ang. speech sound disorders) dzieci wielojęzycznych nawet w tak wielokulturowym społeczeństwie, z jakim mamy do czynienia w Wielkiej Brytanii, wciąż jest problematyczna i sprawia duży kłopot nawet logopedom z wieloletnim doświadczeniem w pracy z dziećmi monolingwalnymi. Badania poświęcone temu zagadnieniu są niewystarczające, brakuje również standaryzowanych testów, które uwzględniałyby nakładanie się zróżnicowanych systemów fonologicznych i fonetycznych. 
Doświadczenie zdobyte w pracy z dziećmi wielojęzycznymi pozwoliły mi wypracować stały sposób działania diagnostycznego i terapeutycznego w przypadku występowania u nich trudności artykulacyjnych. Składają się na niego następujące elementy:

  • Standardowe badanie logopedyczne pozwalające na wykluczenie mechanicznych przyczyn zaburzeń artykulacyjnych (nieprawidłowości w budowie języka, przerośnięte migdały, wady zgryzu, nieprawidłowy tor oddychania, dysfunkcje połykania, niska sprawność narządów mowy, kompensacje ciała ze szczególnym uwzględnieniem obszaru ustno-twarzowego, niewłaściwe napięcie mięśniowe itp.). Anatomiczne przeszkody zaburzają rozwój poprawnej artykulacji we wszystkich językach, którymi posługuje się dziecko. Ich korekta jest punktem wyjścia w terapii zaburzeń artykulacji, które powodowane są również obniżonymi umiejętnościami w zakresie słuchu mownego.
  • Ocena słuchu fizycznego przez otolaryngologa.
  • Ocena słuchu mownego oraz ustalenie modelu lateralizacji (dominacja ręki, oka, ucha – z uwzględnieniem testów słyszenia rozdzielnousznego, orientacja w schemacie ciała i przestrzeni).
  • Porównanie systemów fonologicznych i fonetycznych środowiska językowego stanowiącego najbliższe otoczenie dziecka – znalezienie zasadniczych różnic, realizacji charakterystycznych dla danego języka, a także zestawienie informacji dotyczących etapów rozwoju mowy w poszczególnych językach. Nierzadko w tym momencie konieczna jest współpraca z tłumaczem, filologiem lub logopedą obcojęzycznym, który dostarczy najważniejsze informacje w tym zakresie.
  • Opracowanie indywidualnego programu stymulacji słuchu mownego z uwzględnieniem ćwiczeń stabilizujących kształtowanie się lateralizacji. Włączenie – na ostatnim etapie terapii – ćwiczeń dykcyjnych, w tym tzw. łamańców językowych. W przypadku działań profilaktycznych w młodszych grupach wiekowych budowanie świadomości fonologicznej może odbywać się podczas zajęć grupowych.

Słuch mowny

Słuch mowny (w literaturze przedmiotu można spotkać również takie określenia jak: słuch fonematyczny, słuch fonologiczny) to umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów składowych wyrazów – fonemów, a także odbiór cech prozodycznych mowy. Pozwala na utworzenie reprezentacji fonologicznej danego języka w umyśle, a tym samym na normatywny rozwój mowy. Następstwem poprawnego różnicowania fonemów jest zdolność rozróżniania wyrazów, w tym również tych, które brzmią podobnie (np. murek-nurek, fale-szale, proszki-prążki, trąbi-trąby). Warunkiem prawidłowego kształtowania się słuchu mownego jest brak występowania nieprawidłowości w zakresie słuchu fizycznego. Umiejętność różnicowania dźwięków, a także pamięć słuchowa zaczynają się rozwijać już w okresie prenatalnym. W polskiej literaturze przedmiotu wskazuje się, że ok. 1. r.ż. słuch mowny zaczyna stabilizować się na bazie języka ojczystego, zaś do 7. r.ż. jego kształtowanie powinno się zakończyć – tak dzieje się w przypadku dzieci monolingwalnych. U dzieci wielojęzycznych świadomość fonologiczna często rozwija się wolniej w stosunku do ich rówieśników posługujących się jednym językiem i warunkowana jest środowiskiem językowym, w którym funkcjonują. Zaburzenia słuchu mownego manifestują się m.in. opóźnionym rozwojem mowy, wadami wymowy, trudnościami komunikacyjnymi, a także problemami z opanowaniem nauki czytania i pisania. 

Lateralizacja

Lateralizacja to dominowanie jednej z półkul mózgowych warunkujące preferencję wykonywania zadań przez lewą bądź prawą stronę ciała (ręka, oko, ucho), z którą wiąże się również orientacja w schemacie ciała i ogólna orientacja w przestrzeni. Wskazuje się, że normatywny rozwój mowy warunkowany jest prawidłowym rozwojem lateralizacji, który powinien zakończyć się w przypadku ręki ok. 7 r.ż., natomiast w odniesieniu do preferencji ocznej i usznej – nawet do 14. r.ż. Najczęstsze zaburzenia lateralizacji występujące u dzieci to jej osłabienie (np. oburęczność), lateralizacja skrzyżowana (preferencja różnych stron ciała i narządów) czy też lateralizacja nieustalona, a także trudności w orientacji w schemacie ciała. 

Różne systemy fonologiczne

Dla dzieci wielojęzycznych mieszkających w Wielkiej Brytanii szczególnie trudne do opanowania są te elementy systemu fonetycznego języka polskiego, które nie występują lub w zasadniczy sposób odbiegają od tych, które stanowią podstawę systemu języka angielskiego. Najbardziej znaczącą różnicą między obydwoma systemami jest inwentarz samogłosek – w języku angielskim dwukrotnie większy niż w języku polskim, jednocześnie podatny na redukcję w zależności od akcentowania i niejednorodny pod względem długości (zjawisko iloczasu). W języku angielskim nie występują ponadto charakterystyczne dla języka polskiego samogłoski nosowe ą i ę, w zamian opanowanie poprawnej wymowy wymaga przyswojenia aż ośmiu dyftongów (dwugłosek), z których część nie ma odpowiedników we współczesnej polszczyźnie. Zasób spółgłosek angielskich bliższy jest temu występującemu w języku polskim, choć z kolei w realizacji bardzo zmienny w zależności od kontekstu fonetycznego – często zaobserwować można zjawisko upodobniania lub redukcji spółgłosek. Zupełnie odmienna pod względem ułożenia narządów mowy w języku angielskim jest artykulacja głoski r (wymawiana bez kontaktu języka z wałem dziąsłowym i bez charakterystycznej wibracji), która dodatkowo wymawiana jest wyłącznie wówczas, gdy następuje po niej samogłoska. Głoski t, d, n różnią się w obydwu językach miejscem artykulacji – w języku polskim poprawna jest realizacja z językiem dotykającym zębów, podczas gdy w ję...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy