Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

16 września 2021

NR 45 (Wrzesień 2021)

Stymulacja słuchowa w terapii logopedycznej

0 56

Człowiek najpierw uczy się słuchać, zanim nauczy się mówić. Prawidłowy rozwój narządu słuchu jest niezwykle ważny w późniejszym procesie słyszenia i rozumienia mowy. Jak kształtuje się słuch? Jakie ćwiczenia mogą pomóc w jego prawidłowym rozwoju?

Ćwiczenia słuchowe są ważnym elementem w profilaktyce i terapii logopedycznej, biorąc pod uwagę, że człowiek, zanim nauczy się mówić, najpierw uczy się słuchać. Prawidłowość ta, charakterystyczna dla ontogenezy mowy, powinna być również zachowana w trakcie przeprowadzania terapii logopedycznej – pacjent powinien na początku pracy nad prawidłową mową nauczyć się właściwie słyszeć i odpowiednio klasyfikować oraz oceniać dźwięki mowy.
Alfred Tomatis twierdził, że „mówimy uszami”. Możemy powtórzyć jakiś dźwięk tylko wtedy, gdy go prawidłowo odbieramy i analizujemy. Sposób, w jaki ucho i mózg odbierają komunikat dźwiękowy, determinuje sposób jego głosowego odtworzenia. Wprowadził on rozróżnienie między terminami „słyszenie” i „słuchanie”. Słyszenie jest procesem biernym, zależnym wyłącznie od sprawności narządu słuchu. Może zostać zaburzone w razie uszkodzenia ucha. Natomiast słuchanie, czyli uwaga słuchowa, jest procesem aktywnym – percepcją dźwięku i wykorzystaniem płynącej z niego informacji. Umiejętność słuchania odgrywa więc zasadniczą rolę w percepcji mowy, a zaburzenia uwagi słuchowej mogą przyczyniać się do rozwoju problemów z mową.
Rozwój funkcji słuchowych warunkowany jest dojrzewaniem układu słuchowego, a także odpowiednią stymulacją dźwiękową. Wpływają na siebie również umiejętności osiągane w ramach różnych rodzajów percepcji. Dziecko uczy się poznawania świata na podstawie jego akustycznych cech, uczy się również wykorzystywania dźwięków do komunikowania się z otoczeniem. Dźwięki służące do komunikowania się mają początkowo (dla dziecka) charakter niejęzykowy (komunikacja niewerbalna), ale z czasem odkrywany jest przez dziecko wymiar językowy dźwięków.
Interakcja dziecka z otoczeniem na podstawie dźwięków rozpoczyna się już w okresie prenatalnym i wtedy to kształtują się również podstawy procesów mowy. W pierwszym trymestrze rozwoju prenatalnego organ słuchu jest najlepiej rozwiniętym organem zmysłowym. W dziesiątym tygodniu ciąży morfogeneza narządu słuchu zostaje zakończona. Na tak wczesnym etapie rozwoju płód potrafi już odbierać oraz przetwarzać fale akustyczne.

POLECAMY

ROZWÓJ NARZĄDU SŁUCHU (za: Pruszewicz, Obrębowski, Poznań 2010):
Okres zarodkowy:

  • 19.–21. dzień: płytka słuchowa;
  • 23.–26. dzień: otocysta;
  • 31.–35. dzień: różnicowanie się morfologiczne błędnika błoniastego;
  • 37.–42. dzień: wykształcają się przewody półkoliste;
  • 44.–48. dzień: powstają zakręty przewodu ślimakowego;
  • 48.–51. dzień: wykształcone są przewody półkoliste, przewód ślimakowy, kosteczki słuchowe, małżowina uszna;
  • 56.–60. dzień: pierwotny przewód słuchowy zewnętrzny.

Okres płodowy:

  • 8.–12. tydzień: grzebienie bańkowe;
  • 10. tydzień: schody bębenka, rozwój układu tętniczego błędnika;
  • 11.–12. tydzień: rozwój narządu Cortiego;
  • 12. tydzień: błona bębenkowa;
  • 16. tydzień: plamki łagiewki i woreczka;
  • 20.–21. tydzień: narząd Cortiego w pełni rozwinięty;
  • 23. tydzień: wykształcony błędnik kostny;
  • 28.–29. tydzień: rozwój układu pneumatycznego;
  • 24.–36. tydzień: ostateczne uformowanie kosteczek słuchowych.

Prawidłowy rozwój narządu słuchu jest niezwykle ważny w późniejszym procesie słyszenia i rozumienia mowy. Dojrzewanie kolejnych struktur ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego oraz dalszej drogi słuchowej, aż do ośrodków w korze mózgowej, ma istotny wpływ na późniejsze funkcjonowanie dziecka.
Zmysł słuchania dziecka zaczyna się rozwijać już w łonie matki, gdzie jest głośno (natężenie dźwięku waha się tam między 30 a 75 dB). W momencie narodzin dziecko ma już kilkumiesięczne doświadczenia słuchowe za sobą.
Docierające do płodu bodźce słuchowe to głównie szumy i głuche pogłosy, powodujące, iż narząd słuchowy jest nieustannie stymulowany, co oczywiście sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. Pierwszymi doświadczeniami słuchowymi są ciągłe, rytmiczne mieszaniny dźwięków, takich jak głos matki, tony serca, szmery oddechu czy ruchy perystaltyczne w jelicie. Ekspozycja płodu na głos matki przyczynia się do tworzenia połączeń i dróg nerwowych istotnych dla dalszego rozwoju słuchu, mowy oraz umiejętności językowych. Po ukończeniu piątego miesiąca ciąży płód ludzki zaczyna reagować na bodźce akustyczne, gdyż część obwodowa narządu słuchu oraz część ośrodkowa odbierają i przetwarzają bodźce dźwiękowe, a także mielinizują się połączenia słuchowo-ruchowe w ośrodkowym układzie nerwowym. Jest zauważalny wzrost aktywności ruchowej pod wpływem stymulacji dźwiękowej lub dźwiękowo-wibracyjnej.
W okresie płodowym kształtują się nie tylko funkcje odbiorcze, ale także różnicowanie dźwięków i pamięć słuchowa. Płód ma zdolność nauki dźwięków i umiejętność zapamiętywania, szczególnie sygnałów akustycznych pochodzących od matki.
Dziecko rodzi się z w pełni wykształconym narządem słuchu. Jednak nie jest ono jeszcze w stanie zrozumieć docierających do niego bodźców słuchowych i nie jest jednakowo wrażliwe na wszystkie dźwięki. Na samym początku noworodki reagują lepiej na niskie tony oraz dźwięki znane im doskonale z życia płodowego. Adaptacja dziecka do nowych warunków, jakie zastaje po przyjściu na świat, nie trwa dłużej niż kilka tygodni. W nowych warunkach szmery, które towarzyszyły pełnemu komfortowi życia w łonie matki, pojawiają się tylko w sytuacji bezpośredniego kontaktu z matką, na przykład w czasie karmienia.
Układ słuchowy noworodka jest ukształtowany, lecz nie jest jeszcze dojrzały w części ośrodkowej i zaczyna się doskonalić dzięki wzmożonej stymulacji dźwiękowej, która przyspiesza proces mielinizacji włókien nerwowych.
Noworodki mają dużą wrażliwość na głos i mowę. Reakcja orientacyjna na bodźce akustyczne rozwija się stopniowo. Umiejętność ta jest niezmiernie ważna, ponieważ warunkuje proces integracji słuchowo-wzrokowej, istotny z punktu widzenia kształtowania się języka, a możliwy dzięki dojrzewaniu dróg asocjacyjnych pozwalających na kojarzenie słyszanych dźwięków z widzianymi obrazami. Od czwartego miesiąca obserwuje się reakcję na intonację. W ten sposób dziecko doskonali umiejętność odróżniania zmiany wysokości tonu podstawowego, będącego istotną cechą wypowiedzi, uczy się także odróżniać zmianę natężenia dźwięku. Około szóstego miesiąca życia dziecka następuje pierwszy przełomowy moment z punktu widzenia kształtowania się mowy – pojawia się gaworzenie, które jest wynikiem dojrzewania pól asocjacyjnych mózgu w zakresie sprzężenia słuchowo-ruchowego.
W kolejnych miesiącach życia u dziecka doskonali się przede wszystkim sprawność manipulacyjna. Manipulując przedmiotami, dziecko poznaje właściwości akustyczne otoczenia. Rozwija tym samym umiejętność rozróżniania wrażeń słuchowych na tle innych doznań zmysłowych. Powtarzane bodźce dźwiękowe (kojarzące się z doświadczeniami motorycznymi, wizualnymi i dotykowymi) są przez dziecko zapamiętywane. Dokonuje się coraz pełniejsze dojrzewanie i uaktywnianie dróg asocjacyjnych słuchowo-wzrokowo-ruchowo-dotykowych. W tym okresie następuje też coraz większe zróżnicowanie wokalizacji, zależne od jej funkcji sygnalizacyjnej, odpowiadającej różnym stanom emocjonalnym dziecka. Od tej aktywności dziecka nazwano ten pierwszy etap okresem melodii.
W drugim roku życia następuje coraz pełniejsza stymulacja funkcji słuchowych w zakresie dźwięków mowy. Dziecko ma większą motywację do komunikowania się z otoczeniem i poznawania otaczającej je rzeczywistości.
Reakcje słuchowe dziecka to swoisty i oczekiwany odruch na bodziec dźwiękowy. W zależności od wieku rozwojowego reakcje słuchowe, podobnie jak reszta zmysłów, dojrzewają i wyostrzają się, umożliwiając odbiór coraz bardziej subtelnych dźwięków i melodii. Prawidłowy rozwój słuchowy dziecka jest podstawą w rozwoju mowy.
Wprowadzając zabawy i ćwiczenia słuchowe do codziennego rozkładu dnia dziecka, usprawniamy jego słuch fizyczny (rozwijanie wrażliwości na dźwięki, natężenie, tempo, rytm), stymulujemy percepcję słuchową (rozpoznawanie, identyfikację i różnicowanie dźwięków) oraz poprawiamy uwagę słuchową dziecka (analizowanie tego, co dziecko słyszy).

Rozwój spostrzegania słuchowego u dzieckaw wieku 0–3 lat

  • 1. miesiąc: reagowanie na dźwięki, zmiany aktywności (np. rytmu ssania pod wpływem głosu matki);
  • 2. miesiąc: reagowanie na głośne kroki, reakcje słuchowe na dźwięki płynące z otoczenia;
  • 3. miesiąc: wsłuchiwanie się w wypowiedzi osób dorosłych, zatrzymanie ruchów na dźwięk dzwonka;
  • 4. miesiąc: słuchanie dźwięków wydawanych przez grzechotkę, słuchanie odgłosów wywołanych przez poruszającego przedmiotami dorosłego;
  • 5. miesiąc: samodzielne wywoływanie dźwięków, słuchanie wypowiedzi opiekunów, szukanie źródła dźwięku przez odwrócenie głowy;
  • 6.–7. miesiąc: manipulowanie przedmiotami w celu wydobycia nowych dźwięków, słuchanie własnych produkcji, powtarzanie sylab;
  • 8.–9. miesiąc: rozumienie zabarwionych emocjonalnie wypowiedzi rodziców;
  • 10.–11. miesiąc: poruszanie się w rytm muzyki, słuchanie i rozpoznawanie wyrażeń dźwiękonaśladowczych i pierwszych wyrazów;
  • 12. miesiąc: rozumienie popartych gestem poleceń słownych;
  • 24. miesiąc: identyfikowanie i różnicowanie nowych wyrażeń dźwiękonaśladowczych, różnicowanie i identyfikowanie słów, identyfikowanie z różnicowaniem melodii oraz słów piosenki, gra na instrumentach muzycznych;
  • 36. miesiąc: identyfikowanie i różnicowanie nowych słów, rozumienie dłuższych wypowiedzi, powtarzanie melodii, tworzenie samodzielnych konstrukcji językowych na podstawie skojarzeń słuchowych.

Wskazane jest czytanie, śpiewanie, mówienie do dziecka przez kobietę w ciąży, gdyż jej głos dominuje nad innymi dźwiękami docierającymi do płodu. Naukowcy badający czynność mózgu będącą reakcją na głos matki, słyszany przez noworodka bezpośrednio po urodzeniu, wykazali aktywację w tylnoskroniowych regionach, głównie w lewej półkuli mózgowej, a także w ciele migdałowatym i korze okołooczodołowej. Stwierdzono także podczas słuchania głosu własnej matki aktywację w regionach korowych związanych z mową, natomiast głos nieznany nie aktywował tych obszarów mózgowia. Noworodki, których matki podczas dwóch ostatnich miesięcy ciąży głośno czytały dwa razy dziennie rymowaną książeczkę, preferowały te teksty spośród innych, wcześniej niesłyszanych i różniących się rytmem od czytanych (badano reakcję ssania, skupiania uwagi, oceniano rytm uderzeń serca).

Ćwiczenia słuchowe w terapii logopedycznej

Celem ćwiczeń słuchowych prowadzonych podczas terapii logopedycznej jest usprawnianie:

  • koncentracji uwagi na bodźce słuchowe;
  • umiejętności rozróżniania dźwięków otaczającego świata i identyfikowania ich z określonymi sytuacjami, przedmiotami i zjawiskami;
  • pamięci słuchowej;
  • koordynacji słuchowo-wzrokowej i słuchowo-ruchowej;
  • różnicowania dźwięków pod kątem ich cech: wysokości, natężenia, długości, barwy;
  • identyfikowania poszczególnych realizacji fonemów;
  • rozróżniania wariantów realizacyjnych fonemów (czyli poszczególnych głosek);
  • rozróżniania cech prozodycznych języka: akcentu, intonacji, tempa mowy, iloczasu, natężenia głosu itp.

Objawy zaburzeń percepcji słuchowej:

  • mała aktywność werbalna;
  • opóźnienia w rozwoju mowy;
  • zwolnione tempo przybywania słów oraz wykształcenia mowy zdaniowej;
  • agramatyzmy;
  • wady wymowy;
  • trudności w pisaniu ze słuchu (opuszczanie liter, sylab, końcówek wyrazów, łączenie przyimków z rzeczownikami);
  • trudności w różnicowaniu dźwięków mowy;
  • trudności w czytaniu;
  • trudności w zapamiętywaniu słów, poleceń, wierszyków, piosenek;
  • męczliwość przy dłuższym słuchaniu.

Ćwiczenia słuchowe podczas terapii logopedycznej dzielimy na grupy ćwiczeń słuchu fizycznego, fonemowego, fonetycznego. Mogą one być dodatkowo wzbogacone o zajęcia logorytmiczne. Prowadzoną przez logopedę terapię można wspomóc również treningami słuchowymi (np.: Matodą Tomatisa, Neuroflow, Johansena).

ĆWICZENIA SŁUCHU FIZYCZNEGO – stymulujące zdolność odbioru, analizy i syntezy zjawisk akustycznych

Przykłady:

  • Rozpoznawanie dźwięków otoczenia:
    –    wysłuchiwanie i różnicowanie dźwięków dochodzących z najbliższego otoczenia (szmery, szelesty, stuknięcia, odgłosy kroków, sprzęty domowe, pojazdy itp.),
    –    różnicowanie i rozpoznawanie głosów przyrody (zwierząt, ptaków, deszczu, burzy),
    –    rozpoznawanie głosów ludzkich (dzieci, dorosłych lub personalnie osób znanych pacjentowi),
    –    rozpoznawanie dźwięków wydawanych przez rzeczy znane pacjentowi (fasoli, cukru, kamieni, monet) zamkniętych np. w opakowaniach po jajkach niespodziankach,
    –    rozpoznawanie odgłosów wydawanych przez upadające lub uderzające o siebie przedmioty (kręgle, piłka, klucz, klocek, szklanka, łyżeczka itp.),
    –    rozpoznawanie odgłosów przesypywanych substancji (piasek, cukier, fasola, kasza, groch itp.),
    –    rozpoznawanie i różnicowanie dźwięków wydawanych przez różne instrumenty muzyczne.
  • Wytwarzanie różnych dźwięków przy pomocy określonych przedmiotów (papieru, piłki, wody, szkła, balonów, naczyń kuchennych itd.).
  • Lokalizacja źródła dźwięków ukrytego przedmiotu (skąd dźwięk dochodzi).
  • Różnicowanie wysokości, natężenia i barwy dźwięków (różne instrumenty muzyczne).
  • Rozpoznawanie odległości dźwięku, wskazywanie kierunku, z którego dochodzi dźwięk.
  • Odtwarzanie struktur rytmicznych (wystukiwanie, klaskanie, wygrywanie na instrumencie przez dziecko rytmu określonego przez logopedę).
  • Wysłuchiwanie (rozpoznawanie) dźwięków identycznych.
  • Zabawy dźwiękonaśladowcze (np.: naśladowanie głosów zwierząt, pojazdów, przyrody).
  • Zabawy ruchowe ze śpiewem, klaskaniem lub wygrywaniem rytmu melodii na instrumentach.
  • Rozpoznawanie znanych melodii nuconych przez logopedę lub piosenek odtwarzanych z nagrań.
  • Zabawy z instrumentami muzycznymi, różne sposoby gry na określonym instrumencie.
  • Rozpoznawanie określonych kategorii dźwięków: dźwięków wysokich i niskich, głośnych i cichych, następujących po sobie szybko i wolno.
  • Różnicowanie liczby dźwięków.
  • Różnicowanie rytmów.

Prawidłowo funkcjonujący słuch fizyczny jest podstawą kształtowania się słuchu fonemowego.

ĆWICZENIA SŁUCHU FONEMOWEGO – stymulujące umiejętność klasyfikacji fonemów

Słuch fonemowy jest to zdolność do kwalifikowania wyróżnionych z potoku mowy głosek jako przynależnych do określonych, fonologicznie zdeterminowanych klas głosek. Słuch fonemowy zaczyna się kształtować w trzecim kwartale życia, a w wieku dwóch lat jego stan pozwala na fonologicznie poprawne kwalifikowanie prawie wszystkich starannie artykułowanych głosek. Pełną biegłość dziecko osiągnie w późniejszym okresie, dochodząc aż do pełnej automatyzacji funkcjonowania słuchu fonemowego.
Kluczowym pojęciem związanym ze słuchem fonemowym jest „fonem” rozumiany jako byt abstrakcyjny. Jest najkrótszym odcinkiem ciągu mowy, zdolnym do różnicowania znaczeń wyrazów, najmniejszym elementem językowym różnicującym znaczenie dwóch wyrazów, np. kosa – koza, sale – szale, pije – bije.
Przykładowe ćwiczenia:

  • Różnicowanie wyrazów – przedmioty, osoby, sytuacje i czynności przedstawione na obrazkach, mające w nazwie opozycję fonemową, np.: dymi – dymy, trąbi – trąby, wije – wyje, lipy – lepy, wir – wór, teczka – tyczka, łyżka – łóżka, l...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy