Dołącz do czytelników
Brak wyników

Stymulacja funkcji wzrokowych od pierwszych miesięcy życia
Przygotowanie dziecka do zdobywania przestrzeni i kształtowania komunikacji

Artykuły z czasopisma | 9 marca 2018 | NR 22
314

Mimo że głównym celem stymulacji jest kształtowanie umiejętności w zakresie spostrzegania wzrokowego, konieczne jest także prezentowanie dziecku bodźców dopływających z różnych modalności, bo to one mają wpływ na efekt i tempo uczenia się. Ćwiczenia te mają na celu przygotowanie do zdobywania przestrzeni i kształtowania się komunikacji.

Pierwsze doświadczenia wzrokowe

Prawidłowy rozwój analizatora wzroku – który gwarantuje odpowiedni poziom umiejętności spostrzegania jasności, barwy, kształtu, wyodrębniania elementów z tła, oceny odległości – jest warunkiem prawidłowego rozwoju funkcji poznawczych małego dziecka. Nie jest to jednak izolowany proces. Ogromne znaczenie dla jego kształtowania mają doświadczenia, które płyną z różnych zmysłów. Szczególnie istotne są pierwsze miesiące życia dziecka, kiedy to następuje intensywne przygotowywanie się do rozumienia komunikatów niewerbalnych, a następnie werbalnych. Prymarną umiejętnością, która gwarantuje następowanie kolejnych, jest skupianie wzroku na twarzy i wyodrębnianie na niej oczu, ust oraz zainteresowanie ich ruchem, reagowanie na mimikę, a także śledzenie poruszających się obrazów. „Informacje docierające do siatkówki są natychmiast przekazywane nerwem wzrokowym do mózgu. Interesujące jest to, że każde oko widzi poszczególne przedmioty inaczej, jednak w dzieciństwie mózg człowieka uczy się je składać w jeden obraz. To mózg właściwie odczytuje wrażenia wzrokowe dochodzące do człowieka ze świata zewnętrznego. Nie wystarczy bowiem, by oko zarejestrowało obraz: mózg noworodka musi go jeszcze zinterpretować, a tego uczy się przez wiele miesięcy. W porównaniu z innymi zmysłami, zmysł wzroku w chwili narodzin dziecka jest jeszcze słabo rozwinięty i wymaga kilkumiesięcznego treningu, aby widzieć tak jak dorosły” (Orłowska-Popek, w druku). Krystyna Rymarczyk podkreśla, że „[…] neuronalne połączenia są wzmacniane i przekształcane w ramach układów funkcjonalnych dzięki różnym sytuacjom bodźcowym, czyli doświadczeniom. Badania wskazują, że to, czego doświadcza dana jednostka, wpływa na jej indywidualną zdolność uczenia się, a także moduluje neuronalne połączenia” (Rymarczyk 2014, s. 86).

Prezentowanie przedmiotów

Niemowlę lepiej widzi to, co znajduje się na obrzeżach pola widzenia (to tzw. widzenie peryferyjne kształtujące się pod koniec 3. m.ż.) niż w centrum – odwrotnie niż dorośli. Zmieni się to jednak w ciągu najbliższych tygodni. Przedmioty zaprezentowane noworodkowi zbyt blisko siebie zleją się w jeden obraz. Jeśli chcemy być pewni, że dziecko dostrzeże prezentowane mu rzeczy, powinny być one pokazywane nie tylko z odpowiedniej odległości, tj. ok. 18–75 cm (najlepiej z odległości ok. 20 cm), ale przede wszystkim warto zadbać, by miały one wyraziste, kontrastujące kolory, np. biały i czarny, żółty i czerwony1. W związku z tym najodpowiedniejsze i najatrakcyjniejsze dla dziecka w 1. m.ż. są zabawki w kontrastujących barwach, np. czarno-białe. Do łóżeczka można wtedy przyczepiać tekturowe tablice (format ok. A4) z wzorami np.: w pasy, koła, szachownice, by rozwijać umiejętność śledzenia ruchu obrazów w pozycji leżącej i na brzuchu.

Wzory do stymulacji spostrzegania wzrokowego od 1. tygodnia życia dziecka2

Istotne są też wtedy ćwiczenia z użyciem takich właśnie zabawek, wzorów na kartonach, które będą przesuwane nad głową, przed oczami dziecka, by mogło rozwijać i kształtować skupianie wzroku na osobach i przedmiotach. 

Ćwiczenia doskonalące reagowanie na kontakt

W 2. m.ż. niemowlę powinno nawiązywać z dorosłymi kontakt wzrokowy i z zaciekawieniem przyglądać się twarzom rodziców. „Dwumiesięczne niemowlę patrzy dłużej na schematyczny obraz twarzy niż na przypadkowy układ elementów” (Cieszyńska, Korendo 2007: 73). Aby takie zachowania dziecka móc zaobserwować, warto wykonywać ćwiczenia, które pozwolą reagować mimiką na twarz osoby dorosłej, czyli mówić do dziecka melodyjnie z różnorodną mimiką, naśladować mimikę dziecka, wypowiadając samogłoski i sylaby, poruszać głową podczas mówienia, aby dziecko mogło obserwować twarz pod różnym kątem. Taka zabawa przygotowuje też dziecko do odwzajemniania uśmiechu w 3. m.ż., co jest ważną umiejętnością, uznawaną za przedjęzykową rozmowę (por. Cieszyńska, Korendo 2007). „Z czasem dziecko potrafi śledzić poruszający się przedmiot, coraz sprawniej koordynuje pracę obu oczu, a dzięki temu aktywnie zdobywa informacje o otaczającym świecie. Zdolność widzenia szczegółów wzrasta z każdym dniem i pod koniec 3. m.ż. dziecko dostrzeże oczy lalki czy guziki w ubraniu mamy” (Orłowska-Popek, w druku). Szczególne zainteresowanie dziecka wzbudzają przedmioty rozłożone na stole oraz zawieszone w łóżeczku czy wózeczku kolorowe grzechotki. Wtedy warto je także przesuwać, tak by znikały z pola widzenia, a dziecko miało okazję obracać za nimi główkę. Trzeba jednak jeszcze kilku miesięcy, by ta umiejętność wyostrzyła się do tego stopnia, że dziecko zacznie manipulować przedmiotami. 

Stwarzanie okazji do poznawania wielozmysłowego

W połowie 4. m.ż., dzięki zdobytemu już doświadczeniu, ale także wciąż prowadzonej stymulacji, niemowlę zaczyna widzieć trójwymiarowo, co pozwala mu doświadczyć stałości kształtu i wielkości. Bez tej umiejętności nie byłoby możliwe rozpoznawanie twarzy najbliższych osób. W drugim półroczu życia dziecka wzrasta koordynacja wzrokowo-ruchowa, a maluch nie dość, że podąża za poruszającym się przedmiotem, to uczy się też przewidywać, w którym miejscu za chwilę znajdzie się on, gdy zostanie wyrzucony. Pomocą w rozwijaniu zdolności spostrzegania wzrokowego jest stwarzanie dziecku możliwości poznawania przedmiotów różnymi zmysłami. „U podłoża rozwoju mowy leży trójmodalny układ systemu lustrzanych neuronów, który reaguje na ruchowe, wzrokowe i słuchowe stymulacje, a więc wówczas, kiedy jakaś czynność jest wykonywana lub obserwowana. Ten trójmodalny układ stanowi odzwierciedlenie zintegrowanego przetwarzania informacji dotyczących ruchowo-słuchowo-wzrokowych aspektów w procesie nabywania mowy, umożliwiając w głównej mierze występowanie i przebieg procesów rozumienia i rozpoznawania” (Rostowski, Rostowska 2014, s. 52).

Ćwiczenia stymulujące ocenę odległości i manipulowanie

Około 6. m.ż. dziecko coraz lepiej postrzega swoje otoczenie i, co niezmiernie ważne, nie tylko obserwuje, oceniając odległość, w jakiej znajdują się przedmioty, ale też nimi manipuluje. Dzieje się tak dzięki temu, że wtedy właśnie pojawiają się już wszystkie najważniejsze zdolności wzrokowe, czyli m.in. umiejętność postrzegania głębi obrazu, odpowiednia ostrość wzroku, widzenie barwne i skoordynowane ruchy gałek ocznych. Tym samym dziecko jest gotowe, żeby się uczyć, a dla dorosłych to sygnał, by wykorzystać ten moment na adekwatną stymulację, która pozwoli dziecku zdobywać coraz to nowe umiejętności, także językowe. Doświadczenie bowiem wpływa na tempo uczenia się, więc zależnie od typu zadania zmienia się u dzieci stopień wrażliwości wzrokowej. Wobec tego dla dziecka między 7. a 10. m.ż. warto przygotować ćwiczenia mające na celu: prezentowanie zabawek, które wprawione w ruch wydają dźwięki (uderzanie klockiem o klocek czy blat stołu, wprawianie w ruch kółek autka), wyjmowanie różnych przedmiotów z pudełka, otwieranie i zamykanie pudełek, poszukiwanie przedmiotów i manipulowanie nimi, wrzucanie zabawek do pojemnika, dotykanie palcem wskazującym szczegółów twarzy czy przedmiotów oraz pokazywanie obrazków i ich szczegółów. Poznawanie nowych przedmiotów, oglądanie ilustracji w książeczkach (10.–11. m.ż. dziecka) stanowi doskonałe przygotowanie do zapamiętywania według całościowej strategii. Zgodnie z takim programem dziecko rozpoznaje pierwsze znaczenia językowe. 

Ćwiczenia rozwijające umiejętność identyfikowania

W okresie między 12. a 24 m.ż. dziecka, który charakteryzuje się przede wszystkim samodzielnym zdobywaniem przestrzeni i jest czasem dynamicznego rozwoju językowego, warto wykonywać następujące ćwiczenia: 

  • odwracanie kartek plastikowych, kartonowych książeczek,
  • pokazywanie pojedynczych obrazków (dodatkowo wskazywanie ich palcem dziecka) i nazywanie ich, 
  • dobieranie dwóch identycznych przedmiotów, a następnie dwóch różnych egzemplarzy tego samego przedmiotu, np. najpierw dwie żółte piłki, a następnie duża żółta piłka i mała piłka w kolorowe kropki,
  • wkładanie do otworów w deseczce klocków w kształcie kwadratu, koła, trójkąta, prostokąta, wielokąta,
  • wkładanie zabawek do odpowiednio oznaczonych otworów w pudełk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy