Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

25 stycznia 2021

NR 41 (Styczeń 2021)

Skrining logopedyczny w diagnozie dzieci jąkających się

45

Dziś nie ma już wątpliwości, że wczesna profilaktyka i interwencja logopedyczna w przypadku dzieci jąkających się powinna być podejmowana dość wcześnie. Nadal zapobieganie konsekwencjom jąkania poprzez wczesne jego wykrywanie i leczenie nie jest jednak powszechnie stosowanym standardem w Polsce.

Wytyczne ASHA

W 2004 r. na stronie Amerykańskiego Stowarzyszenia Logopedów i Audiologów Mowy (ang. American Speech-Language-Hearing Association, ASHA) pojawiły się wytyczne, oparte na dowodach naukowych, podkreślające wagę podjęcia wczesnej interwencji u dzieci jąkających się w wieku przedszkolnym, gdy istnieją czynniki ryzyka utrzymania się jąkania, tzn. gdy:

POLECAMY

  1. jąkanie pojawiło się i trwa już 6. miesięcy lub dłużej,
  2. jąkanie pojawiło się po ukończeniu przez dziecko 3,5 lat,
  3. jąkanie od momentu zaistnienia nasiliło się,
  4. istnieje historia jąkania chronicznego w rodzinie, tzn. ktoś z rodziny zaczął jąkać się w dzieciństwie i jąka się nadal,
  5. dziecko ma trudności w zakresie rozwoju językowego lub też zaburzenia artykulacji,
  6. u dziecka podczas mówienia widoczne jest napięcie mięśniowe,
  7. dziecko ma świadomość swojego zaburzenia,
  8. rodzice są bardzo zaniepokojeni jąkaniem, które pojawiło się u dziecka.

Nadal jednak zbyt często zdarzają się sytuacje, gdy dzieci jąkające się w okresie przedszkolnym nie otrzymują wsparcia, czekają na nie nawet rok (Boroń, Węsierska, Agius 2020), logopedzi czekają z podjęciem działań czy też podejmują terapię bezpośrednią z dzieckiem, pomijając etap diagnozy (dziecka i wywiadu z rodzicami) oraz ustalenia wspólnie z rodzicami dalszych kroków terapeutycznych. Brakuje również logopedów specjalizujących się w zaburzeniach płynności mowy w Polsce, szczególnie w mniejszych miejscowościach, co jest powodem trudności w uzyskaniu pomocy specjalistycznej.

Zwiększenie szans na ustąpienie jąkania w okresie dzieciństwa

Rodzice dzieci jąkających się bardzo często zgłaszają, że zostali zbyt późno skierowani do specjalisty specjalizującego się w zaburzeniach płynności mowy (balbutologopedy) czy też byli uspokajani, że 
u ok. 70–80% dzieci jąkanie ustępuje w okresie dzieciństwa, więc u ich dziecka również ustąpi. Wyniki uzyskane w badaniach naukowych potwierdzają, że wczesna diagnoza logopedyczna (m.in. ocena ryzyka utrzymania się jąkania) i interwencja w formie profilaktyki, poradnictwa dla rodziców lub bezpośredniej pracy z dzieckiem są najlepszą praktyką w terapii dzieci jąkających się (Yairi, Ambrose 2013; Onslow, Lowe 2019) i daje duże szanse na ustąpienie jąkania w okresie dzieciństwa. Jak podkreśla Roger Ingham (1998), opóźnienie w udzieleniu dziecku pomocy o 15 miesięcy od rozpoczęcia jąkania wiąże się zmniejszeniem o 25% szans na jego pełny powrót do zdrowia. Możliwe, że sytuacja niedługo ulegnie zmianie, gdyż coraz więcej rodziców otwiera się na formę konsultacji czy też terapii prowadzonej w formie online. Jest to szczególnie istotne dla osób, które mieszkają w mniejszych miejscowościach, gdyż są w stanie uzyskać profesjonalną pomoc.

Badanie skriningowe wśród dzieci prowadzone przez specjalistów

Nauczyciele, pedagodzy czy logopedzi pracujący w żłobkach, przedszkolach, klubikach itd., lekarze pediatrzy jako pierwsi najczęściej zauważają objawy niepłynności w mowie dziecka czy też jako pierwsi dowiadują się o ich wystąpieniu od rodziców dziecka jąkającego się. Powinni być przygotowani do właściwego pokierowania rodzica do specjalisty zajmującego się zaburzeniami płynności mowy. Punktem wyjścia we wczesnej interwencji powinno być prowadzenie badań skriningowych (ang. screening – przesiew) w żłobku i przedszkolu przez logopedów, nauczycieli czy też w przychodni przez pediatrę (by badaniami objęte były dzieci, które nie uczęszczają do żadnej placówki), np. w formie kwestionariuszy przekazywanych rodzicom dzieci w wieku 2,5–5,5 lat, aby dokonać rozpoznania pierwszych symptomów jąkania u dzieci i powstrzymać rozwój tego zaburzenia. Takie działania podejmowane są np. w Niemczech, Belgii, Stanach Zjednoczonych, gdzie podczas regularnego corocznego bilansu pediatrycznego lekarze dokonują oceny mowy dzieci 3-, 4- i 5-letnich, także pod kątem aspektów dotyczących jąkania (Neuman i in. 2017). Wykorzystuje się tam skale, np. Bochum-Aachen Stuttering Screeening (BASS), Stuttering Prediction Instrument for Young Children (SPI) autorstwa G.D. Rileya (1981), Screening List for Stuttering (SLS) Riley & Riley (1989) czy też Stuttering Detektor Instrument (Yairi, Seery 2015, za: Faściszewska, 2020, w druku).

Ocena ryzyka jąkania – pomocne narzędzie w przesiewie logopedycznym

W przypadku nauczycieli, pedagogów, psychologów czy lekarzy pediatrów wskazane byłoby przeszkolenie ich w kwestii używania kwestionariusza Oceny ryzyka jąkania – Karta dla rodziców czy też stworzenia krótszej i łatwiejszej w użyciu Skali ryzyka utrzymana się jąkania. Takie badanie powinno być krótkie, nie powinno trwać dłużej niż pięć minut, a pytania powinny być sformułowane w jasny i przejrzysty sposób. Takie działania pozwolą na zwiększenie zasięgu oddziaływania profilaktyki logopedycznej, szczególnie w mniejszych miejscowościach i na wsiach, szybkie wyłonienie dzieci z podejrzeniami zaburzeń mowy. Badanie powinno być powtarzane regularnie, co pół roku między 2. a 6. r.ż. dziecka. W razie jakichkolwiek wątpliwości, sygnałów wskazujących na utrzymanie się ryzyka jąkania wskazana byłaby konsultacja z logopedą zajmującym się zaburzeniami płynności mowy.
Ogólnodostępnym i najczęściej stosowanym narzędziem przez logopedów jest Ocena Ryzyka Jąkania – Karta dla rodziców, opracowana przez Katarzynę Węsierską i Barbarę Jeziorczak (dostępna na stronie Centrum Logopedycznego oraz w Diagnozie jąkania dzieci w wieku przedszkolnym, 2016). Jest to narzędzie, w którym zawarto czynniki ryzyka rozwinięcia i utrzymania się jąkania i na podstawie którego specjalista z zakresu zaburzeń płynności mowy podejmuje decyzję o skierowaniu dziecka na dalszą diagnozę, monitorowaniu dziecka czy też dalszej obserwacji dziecka i konsultacji z rodzicami. W założeniu autorek ten wstępny element diagnozy – orientacyjny element badania logopedycznego może się odbyć w formie konsultacji telefonicznej lub z wykorzystaniem poczty (także elektronicznej). W wyjątkowych sytuacjach, o ile logopeda dysponuje czasem, jest możliwe ustalenie bezpośredniego spotkania konsultacyjnego logopedy z rodzicami (opiekunami) z udziałem dziecka.
Wydaje się jednak, że ze względu na brak wypracowanych na skalę ogólnokrajową procedur postępowania, a także z powodu niskiej społecznej wiedzy na temat jąkania i słabego wsparcia dzieci jąkających się takie działanie, czyli wykorzystanie tylko skali Oceny Ryzyka Jąkania, może nie być wystarczające i nie dać rzeczywistego obrazu zaburzenia, jakim jest jąkanie. Należy pokreślić, że jąkanie jest zaburzeniem zmiennym; w okresie przedszkolnym u dzieci obserwuje się przeplatanie okresów niepłynnej mowy (trwającej od kilku dni do kilku tygodniu) z okresami zupełnie płynnej mowy. Za każdym razem, gdy mowa się upłynnia, w rodzicach budzi się nadzieja, że jąkanie ustąpiło. Badania wskazują jednak, że jąkanie może ustępować nawet powyżej roku (Yairi, Ambrose 2013).

Spotkanie konsultacyjne logopedy z opiekunami dziecka z jąkaniem

Ważne jest spotkanie konsultacyjne logopedy z rodzicami (opiekunami) dziecka już na wczesnym etapie – badania przesiewowego. Pierwsza wizyta powinna odbyć się bez dziecka, przy udziale obojga rodziców (opiekunów). Pozwoli to na bardziej szczerą i otwartą dyskusję. Logopeda, który używa Oceny Ryzyka Jąkania, powinien zachować ostrożność przy analizowaniu danych dotyczących opisów objawów jąkania zaznaczonych przez rodziców na kwestionariuszu. Często w swojej praktyce spotykam się z sytuacją, że rodzice (opiekunowie), po omówieniu i zaprezentowaniu im objawów jąkania, np. dwu-, trzykrotnych powtórzeń nagłosowej sylaby lub głoski, powtórzeń z napięciem, trwających więcej niż 1 sek. przeciągnięć (prolongacji), przeciągnięć (prolongacji) z napięciem czy też bloków stwierdzają, że jednak tego pewnego rodzaju niepłynności, np. bloków czy prolongacji, nie obserwują w mowie swojego dziecka. Często rodzice nie są pewni, nie są w stanie odpowiedzieć i potrzebują więcej czasu, by nauczyć się obserwować i rozpoznawać niepłynności w mowie swojego dziecka. Pomocna w określeniu ilości i jakości objawów jąkania u dziecka jest również analiza przyniesionego na spotkanie nagrania wspólnej zabawy każdego z rodziców osobno ze swoim dzieckiem. Podczas spotkania z rodzicami (opiekunami) ważne jest przyjrzenie się też, jaki wpływ ma jąkanie na dziecko i na jego rodziców. Logopeda (specjalista do spraw zaburzeń płynności mowy) może zadać następujące pytania:

  1. W jaki sposób rodzice (opiekunowie) reagują na niepłynność występującą w mowie dziecka, gdy rozmawia tylko z nimi?
  2. W jaki sposób rodzice (opiekunowie) reagują na niepłynność występującą w mowie dziecka, gdy dziecko jąka się w rozmowie z innymi osobami: rodziną, rówieśnikami itd.?
  3. W jaki sposób rodzice (opiekunowie) reagują, słysząc, że ktoś z rodziny, kuzynów, rówieśników dokucza ich dziecku z powodu jąkania?
  4. W jaki sposób rodzice (opiekunowie) wysłuchują opowieści dziecka o sytuacji dokuczania z powodu jąkania i jaką dziecko otrzymuje od nich informację zwrotną?
  5. Jakie przekonania, myśli, emocje towarzyszą rodzicom (opiekunom), gdy słyszą jąkanie swojego dziecka?
  6. Czy i w jaki sposób rodzice (opiekunowie) podejmowali z dzieckiem temat jego jąkania, jakich słów, zwrotów używają? Czy są one neutralne, czy też nacechowane negatywnie?
  7. W jaki sposób rodzice (opiekunowie) opisują jąkanie swojego dziecka w rozmowie z innymi osobami?
  8. Czy rodzice (opiekunowie) unikali (unikają) sytuacji, w których inni ludzie mogą usłyszeć jąkanie ich dziecka?
  9. Jakie działania rodzice (opiekunowie) podejmowali do tej pory, by pogłębić swoją wiedzę na temat jąkania itd.?
  10. Jak zachowuje się dziecko podczas epizodów jąkania? Czy jest ich świadome, czy mówi o tym, czy też unika mówienia, płacze itd.?

Ważne jest również wypytanie o współwystępujące zaburzenia i trudności, gdyż i one wpływają na wybór strategii postępowania.

  1. Czy dziecko jest pod opieką neurologa, psychiatry itd.?
  2. Czy u dziecka współwystępują inne zaburzenia mowy lub inne problemy rozwojowe itd.?

Te przykładowe pytania mogą być pomocne logopedzie, szczególnie stawiającemu swoje pierwsze kroki w diagnozie i terapii jąkania dziecka jąkającego się w wieku przedszkolnym. Uzyskanie pogłębionych informacji podczas spotkania z rodzicami pozwoli logopedzie określić, czy to niepłynności typowe dla zwykłej niepłynności, czy jąkania, określić ryzyko utrzymania się jąkania u dziecka, podjąć świadomą decyzji dotyczącą czasu rozpoczęcia wczesnej interwencji, wyboru podejścia terapeutycznego, które zgodnie z zasadą EBP (ang. evidence based practice) powinno być dopasowany do dziecka i rodziców (opiekunów) oraz opierać się na wynikach badań naukowych i doświadczeniu klinicznym terapeuty.

Najnowsze rekomendacje

W podejmowaniu decyzji o podjęciu interwencji logopedycznej czy też objęciu dziecka systematycznym monitoringiem warto oprzeć się również na wytycznych dotyczących udzielenia pomocy dziecku w wieku przedszkolnym opracowanych w 2014 r. przez Holenderskie Stowarzyszenie Logopedii i Foniatrii (NVLF), Holenderskie Stowarzyszenie Terapii Jąkania (NVST) oraz Stowarzyszenie Dzieci, Młodzieży i Dorosłych Jąkających się oraz ich Rodzin Demostenes (Pertijs i inni, 2014). Rekomendacja ta zawiera więcej wskazówek niż wytyczne ASHA, kiedy rozpocząć wczesną in...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy