Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

29 marca 2021

NR 42 (Marzec 2021)

Rozwijanie niewerbalnych form ekspresji u niewidzących dzieci i młodzieży

11

W jaki sposób można doskonalić niewerbalne formy ekspresji u dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku oraz jak wspomagać ich komunikację z widzącymi rówieśnikami?

Znaczenie niewerbalnych form ekspresji w komunikacji

Ekspresja niewerbalna jest bardzo użytecznym narzędziem komunikacyjnym. Warto rozważać jej znaczenie w komunikacji niewidzących dzieci i osób młodych, zwłaszcza w ich interakcjach z rówieśnikami widzącymi.
Rozpoznawanie, identyfikowanie i interpretowanie oraz stosowanie osobistych niejęzykowych form wyrazu jest ważną kompetencją każdego człowieka. Niewerbalne formy ekspresji to:

POLECAMY

  • zachowania mimiczne – ruchy mięśni twarzy specyficzne dla określonych emocji i przeżywanych uczuć,
  • pozycja i ruch głowy, oczu,
  • pantomimika – gestykulacja oraz przybieranie określonej pozycji ciała,
  • proksemika – relacje międzyludzkie w przestrzeni, zachowanie odległości względem rozmówców, reakcje na nadmierną bliskość fizyczną,
  • parajęzyk – właściwości głosowe mówiącego, tj. głośność wypowiedzi, wysokość, ton głosu, tło dźwiękowe mowy (np. śmiech czy płacz), intonacja, akcenty, niewerbalne wokalizacje, np. chrząknięcia, kaszlnięcia, cmokanie (Śmiechowska-Petrovskij 2012, 2014).

Są one uzupełnieniem komunikatów słownych, istotnym w międzyludzkich interakcjach, stanowią bowiem nośnik emocji, intencji, wskaźnik postaw i przekonań mówiącego. Ich właściwe odczytanie umożliwia pełne zrozumienie i trafną interpretację przekazu osoby mówiącej. Formy niewerbalnej ekspresji zwykle dopełniają komunikaty słowne, czasem są względem nich ekwiwalentne – podwajają znaczenie, a niekiedy mogą nawet zastępować słowa. Szczególna rola przypada pantomimice – zwłaszcza gestykulacji. Ruchami dłoni i rąk można wyrazić dowolne znaczenie, przedstawić konkretny przedmiot lub abstrakcyjne pojęcie. Mówcy ruchami rąk wskazują wielkość, kształt, kierunek i odległość, akcentują poszczególne słowa i podkreślają istotne frazy. Ekspresja niewerbalna służy komunikacji. Można ją jednak analizować również szerzej – niektóre gesty są uznawane za odzwierciedlenie procesów poznawczych człowieka. Mowa ciała może więc stanowić unikalne okno do umysłu i emocji innych ludzi (Jelec, Fleisher, Jaworska 2011; Iverson, Goldin-Meadow 1998).

Trudności komunikacyjne niewidomych dzieci i młodzieży wynikające z recepcji i ekspresji komunikatów niewerbalnych

Wiele form niewerbalnej ekspresji rozwija się w człowieku na skutek wzrokowej obserwacji zachowań mówiących. Dowiedziono jednak także, że niektóre formy pantomimiczne są produkowane niezależnie od tego, czy ktoś widzi, czy nie. Gest może pomóc człowiekowi w przemyśleniu problemu, zapewniając środek do wyrażania względnie nieartykułowanych myśli. Niewidzące dzieci i młodzież również prezentują tego typu gesty metaforyczne i epistemiczne (Iverson, Goldin-Meadow 1997; Jelec, Jaworska 2014). Jednak jeśli rozpatrujemy niewerbalne formy ekspresji w ich funkcji komunikacyjnej, to należy podkreślić, że ze względu na niepełnosprawność wzrokową, a zwłaszcza na brak funkcjonalnych możliwości wzrokowych od urodzenia lub wczesnych lat życia, zdobywanie wiedzy o sposobach zachowania i niewerbalnej ekspresji przez osoby niewidzące jest utrudnione, nie odbywa się naturalnie pod wpływem otoczenia. To z kolei może skutkować pojawieniem się różnych utrudnień komunikacyjnych, zwłaszcza w relacjach z osobami widzącymi.
Pozawerbalnym składnikiem komunikacji, dostępnym osobom niewidzącym, jest parajęzyk. Na podstawie zmian głośności mowy, tonu głosu, tła dźwiękowego wypowiedzi, wokalizacji osoby niewidome wnioskują o emocjach, prawdomówności czy postawie rozmówców. Jednak mimo to często wskazują, że nie są w stanie zrozumieć pełnego kontekstu sytuacji komunikacyjnej, uzupełnionej o zachowania i język ciała rozmówców, miewają również problemy z tym, by być dobrze zrozumianymi przez nich (Magnusson 2003).
Trudności komunikacyjne w relacjach między osobami niewidzącymi i widzącymi mogą mieć źródło w niemożności odbioru określonych pozasłownych przekazów przez niewidomych, w braku umiejętności posługiwania się własną mową ciała lub związanych z tym obaw, a także w błędnym interpretowaniu niektórych zachowań, prezentowanych przez osoby niewidzące (Śmiechowska-Petrovskij 2012, 2014).
Niewidzenie uniemożliwia odpowiedź lub reakcję na komunikat niewyrażony słowami, taki jak spojrzenie, gest czy uśmiech. Dlatego zawsze warto używać konkretnych określeń aprobaty (lub dezaprobaty) czy określeń wskazujących miejsce położenia rzeczy, kierunek poruszania się, zamiast wypowiadania słów: „tutaj”, „tam” – uzupełnionych wskazaniem głową lub dłonią. Są to podstawowe wskazówki ułatwiające wzajemną komunikację. Uwrażliwienie na nie rówieśników bez dysfunkcji wzroku w łatwy sposób może wesprzeć wzajemne relacje w grupie.
Niewidzące dzieci i młodzież nie zawsze posługują się własną mową ciała w sposób spontaniczny i bez skrępowania. Dla wielu z nich ma znaczenie świadomość norm zachowań, które panują w środowisku osób widzących, i nie chcą od nich odbiegać. 
Nie są więc swobodni w swoich ruchach i preferują powściągliwość gestykulacji ze względu na strach przed błędnym lub odmiennym użyciem gestów i negatywnym odbiorem społecznym.
Z drugiej strony również osoby widzące nie zawsze rozumieją i trafnie interpretują zachowania niewerbalne osób niewidzących. Mylące może być skupienie słuchowe osób niewidomych, wyrażające się w znieruchomieniu, wyciszeniu, interpretowane np. jako brak zainteresowania.
Z tych powodów bardzo ważne jest rozwijanie niewerbalnych form ekspresji osób niewidzących, ale także wzajemne uczenie się o sobie i swoich zachowaniach przez widzące dzieci i młodzież wraz z niewidomymi rówieśnikami. W tym obszarze mieści się także nauka wyrażania emocji poprzez ciało i nauka ich rozpoznawania. Biorąc pod uwagę wspieranie dzieci z niepełnosprawnością wzroku, ale także kształtowanie dobrych wzajemnych relacji w grupach mieszanych, ważne jest rozwijanie umiejętności interpersonalnych i komunikacji niewerbalnej w toku zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych. Istotne jest łączenie celów ogólnych, ważnych dla całej zbiorowości uczniów, dotyczących komunikacji interpersonalnej, z celami specyficznymi, związanymi z usprawnieniem funkcjonowania osób niewidomych (Björk, Croneld 2010).

Jak rozwijać niewerbalne formy ekspresji u niewidzących dzieci i młodzieży oraz wspomagać komunikację z widzącymi rówieśnikami?

Wspieranie komunikacji niewidzących dzieci i młodzieży oraz ich widzących rówieśników w obszarze rozpoznawania, identyfikowania i interpretowania oraz stosowania osobistych niejęzykowych form wyrazu wymaga stworzenia przyjaznych warunków, w których uczestnicy będą chcieli ćwiczyć mowę ciała i niewerbalną ekspresję.
Nauka i ćwiczenie mowy ciała wzmacniają poczucie własnej wartości i pewności siebie. Dzieje się tak również w przypadku osób niewidomych. Osoby niewidzące, które brały udział w szkoleniach świadomości ciała, doświadczały zwiększonego poczucia bezpieczeństwa, pewności siebie i dobrego samopoczucia (Bullington, Karlsson 1997). Szczególnie użyteczną metodą pracy, rozwijającą komunikację niewerbalną, ale także szeroko rozumiane kompetencje interpersonalne, może być drama i metody teatralne. Osoby niewidzące czerpią korzyści z takich zajęć i warsztatów, ponieważ sytuacje, w których uczestniczą, są grą, symulacją, przez co ekspozycja na ocenę nie wzbudza w nich poczucia wstydu, a wszelkie opinie współuczestników i obserwatorów odnoszą się do odgrywanych postaci. W takich warunkach łatwiej im próbować różnych ekspresji ciała, dzięki czemu zwiększa się także ich umiejętność aktywnego wyboru, czy w konkretnych sytuacjach komunikacyjnych użyć mowy ciała, nabytych ruchów, gestów, zachowań mimicznych, czy też nie (Björk, Croneld 2010). Oprócz tego zajęcia teatralne i dramowe umożliwiają ujście przeżywanych na co dzień trudnych emocji, frustracji (Magnusson 2003).
W realizacji zajęć nauka nowych form pozawerbalnego wyrazu polega bądź na odegraniu konkretnej roli, która uprzednio jest przygotowana i omówiona, bądź na wyrażeniu określonych emocji (np. smutku, radości) zgodnie z własnym wyczuciem. W pierwszym przypadku można wskazać trzy elementy procesu nauki: element poznawczy, wejście w rolę, mówienie o odczuciach.

  • Element poznawczy to przekazanie wiedzy o możliwych gestach, ruchach, wyrazie twarzy, związanych z określonymi uczuciami, poznanie różnych form wyrażania, na przykład poprzez korzystanie z opisów z tekstów literackich.
  • Wejście w rolę polega na odgrywaniu scen, w których bohaterowie przeżywają różne emocje; odgrywanie może dotyczyć całego ciała lub też odbywać się wyłącznie mimicznie.
  • Mówienie o odczuciach dotyczy zarówno odgrywających rolę, jak i obserwatorów, i polega na opisywaniu cech charakterystycznych dla danych form wyrazu.

W drugim przypadku proces nauki składa się z dwóch elementów: odgrywania sceny pełnej emocji oraz mówienia o odczuciach.

  • Odgrywanie sceny wymagającej pokazania emocji lub mówienia o własnych emocjach i podjęcia próby prezentowania ich również na poziomie ciała,
  • Mówienie o odczuciach – j.w. dotyczy odgrywających rolę, jak i obserwatorów i polega na opisie cech charakterystycznych dla danych form wyrazu.

Do przydatnych metod teatralnych dramowych należy zaliczyć:

  • inscenizację – odgrywanie sceny na podstawie scenariusza, z określonymi wypowiedziami oraz sposobami zachowania,
  • improwizację – prezentowanie sceny określonej ramowo, wymagającej wypowiadania kwestii spontanicznie, bez scenariusza,
  • etiudę pantomimiczną – przedstawianie różnych stanów emocjonalnych poprzez słowa, dźwięki, gesty, mimikę, ruch,
  • rzeźbę – modelowanie ciała, gestów, mimiki, by zaprezentować określone przeżycia,
  • żywy obraz – posłużenie się ciałem w funkcji symbolicznej i abstrakcyjnej, bez użycia słów; obraz może dotyczyć takich zjawisk jak: radość, smutek, samotność, ale także scen, w których uczestnicy zastygają w bezruchu w najbardziej dramatycznym momencie.

W pracy z osobami niewidomymi ważne są warunki prowadzenia zajęć. Należy zadbać o to, aby niewidomi uczestnicy mieli możliwość poznania rozkładu i umeblowania pomieszczenia przed zajęciami. 
Jeśli zajdzie taka potrzeba, należy im udzielać niezbędnych wskazówek lub pomocy w poruszaniu się po nim, zajmowaniu miejsca w kręgu itp. Druga ważna kwestia to aktywność prowadzącego, ukierunkowana nie tylko na sam przebieg zajęć i ćwiczeń, ale przede wszystkim na opis słowny tych zachowań, ruchów i zdarzeń, które są niedostępne poznawczo uczestnikom niewidzącym. Audiodeskrypcja w czasie rzeczywistym – opisywanie wyrazu twarzy, wykonywanych gestów – umożliwia pracę w grupach mieszanych, pozwala niewidomym dowiadywać się o tym, co robią widzący rówieśnicy, jak wygląda ich ekspresja. Ma również znaczenie dla uczniów widzących. Dowiedziono, że audiodeskrypcja pomaga dzieciom widzącym koncentrować wzrok na najważniejszych elementach przekazu wizualnego, sugeruje ścieżkę uwagi, co przekłada się na lepsze przyswojenie informacji (Krejtz, Krejtz, Szarkowska, Kopacz 2014).
Na aplach zaprezentowano przykładowe ćwiczenia, które mogą wspierać rozwijanie form niewerbalnej ekspresji, świadomości ciała, wyrażania siebie, przygotowane w taki sposób, aby można je było przeprowadzić zarówno w grupach dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem, jak i w grupach mieszanych.

Grupa wiekowa 4–6 lat
Jestem wyjątkowy – taniec radości

Poproś dzieci, aby odcisnęły swoją dłoń (swoje dłonie) w masie solnej (opcjonalnie – w ciastolinie). Obejrzyjcie odbite odciski. Zadbaj o to, aby wszyscy uczestnicy zapoznali się z odciskami lekkim dotykiem. Dzieci widzące oglądają także wzrokowo. Porozmawiaj z dziećmi o tym, że każdy odcisk jest trochę inny. Nie ma dwóch takich samych odcisków, ponieważ każdy z nas jest wyjątkowy i niepowtarzalny. To wspaniała okazja, aby zatańczyć taniec radości.
Jako pierwszy zaprezentuj taniec składający się z różnych elementów, np. podnoszenia rąk i klaskania, obrotów, podskoków. Opowiadaj dzieciom dokładnie o tym, co robisz. Następnie wskaż dziecko, które zaprezentuje swój taniec radości, a reszta dzieci powinna go powtórzyć. W trakcie tańca każdego dziecka opowiadaj dokładnie o ruchach i gestach oraz innych elementach. Kontynuuj zabawę z kolejnymi dziećmi.
Pamiętaj, aby zadbać o bezpieczeństwo dzieci w czasie zabawy i usunąć wszelkie przeszkody.
Ćwiczenie możesz zrealizować również w ramach zajęć indywidualnych.

Grupa wiekowa 7–9 lat
Autoprezentacja

Poproś dzieci, żeby zastanowiły się, co lubią robić i w czym są dobre. Następnie każde z nich po kolei ma za zadanie opisać jedną czynność (aktywność) w formie zagadki słownej i pantomimy, np. jeśli dziecko dobrze pływa, może powiedzieć, że czuje się jak ryba w wodzie i wykonać ruch ramionami, jakby płynęło. Gdy sprawnie pójdzie, można zrobić drugą rundę. Pozostałe dziec...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy