Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

24 września 2018

NR 27 (Wrzesień 2018)

Profilaktyka, diagnoza i terapia głosu
zadanie i wyzwanie dla logopedy

0 41

Głos jest przedmiotem zainteresowania m.in. logopedii, foniatrii, wokalistyki, dyrygentury chóralnej i akustyki. W ujęciu logopedycznym zajmujemy się głosem w profilaktyce, diagnozie i terapii. W tych trzech obszarach logopeda powinien wykazać się rzetelną wiedzą oraz odpowiednim doborem metod.

Profilaktyka głosu

Głos jest podstawowym nośnikiem informacji o mówcy i komunikacie w jednym z trzech podstawowych kanałów nadawczo-odbiorczych – w kanale wokalnym (Walencik-Topiłko 2015b). Zajmuje on 38% przekazu komunikatu. W jego skład wchodzą samo brzmienie głosu (jego wysokość, donośność i barwa) oraz cechy realizowane dzięki niemu – płaszczyzna segmentalna (głoski) i suprasegmentalna wypowiedzi (cechy prozodyczne: akcent, intonacja, tempo, rytm mowy). Jeśli głos jest chory lub niewystarczająco wydolny, rzutuje to bezpośrednio na możliwości realizacji wypowiedzi. Należy wówczas szukać środków zastępczych przekazu – np. pisma lub protez głosowych.

Profilaktyka logopedyczna w odniesieniu do głosu najczęściej realizowana jest jako:

  • zwracanie uwagi na brzmienie głosu w trakcie badań diagnostycznych u pacjentów dziecięcych zgłaszających się do gabinetów logopedycznych z powodu zaburzeń mowy; wszelkie zaburzenia głosu, np. o charakterze przedłużającej się chrypki lub zabarwienia nosowego, obniżenia głosu, obłożenia głosu, zaników dźwięczności głosu powinny skłonić logopedę do skierowania dziecka na badania laryngologiczno-foniatryczne,
  • prowadzenie szkoleń z zakresu prawidłowej emisji głosu w środowiskach zawodowych, w których głos jest podstawowym narzędziem pracy,
  • prowadzenie zajęć z przedmiotu emisja głosu na studiach o specjalnościach nauczycielskich.

Diagnoza głosu

Logopeda praktyk może wyróżnić dwa rodzaje zaburzeń głosu:

  • występujące przy chorobach krtani, np. przy guzkach głosowych, zmianach obrzękowo-przerostowych fałdów głosowych, niedomykalności fonacyjnej głośni, owrzodzeniu kontaktowym, po częściowej lub całkowitej laryngektomii,
  • występujące razem z innymi zaburzeniami komunikacji językowej, np. z dysartrią, jąkaniem, nerwicą mowy, dyslalią rozszczepową, dyslalią u osób z zaburzeniami słuchu.

W zależności od sytuacji diagnoza głosu będzie ogólna (np. przy niektórych rodzajach dyslalii lub dysartrii) lub szczegółowa (np. przy chorobach krtani).

Szczegółowa diagnoza logopedyczna głosu

Terapeuta głosowy dokonuje diagnozy głosu na podstawie wywiadu, oceny audytywnej oraz analizy dokumentacji medycznej (jeśli pacjent był już u foniatry lub laryngologa i dostał zalecenie odbycia terapii głosowej. Jeśli terapeuta głosowy jest pierwszym specjalistą diagnozującym głos pacjenta, to po wykonaniu wywiadu i wstępnej oceny głosu odsyła na badania specjalistyczne do foniatry lub laryngologa). Logopeda prowadzi diagnozę głosu, wykorzystując kartę badania głosu.

Karta badania głosu składa się z wywiadu, analizy cech głosu pacjenta, sprawdzenia budowy i funkcjonowania narządów mowy oraz zwrócenia uwagi na ewentualne wady wymowy i błędy wymowy pacjenta (przykładowe patrz: Walencik-Topiłko 2009, Kowalewska, Walencik-Topiłko 2015a).

Terapeuta musi ponadto uzyskać informacje na temat dotychczasowego leczenia (foniatrycznego, laryngologicznego) i diagnozy lekarskiej w tym zakresie. Ważne są też informacje dotyczące pracy głosem, charakteru pracy oraz obciążenia głosu. Istotną rolę odgrywają również dane na temat środowiska pracy, stosowanych leków, nałogów oraz wpływu stanów emocjonalnych na jakość głosu.

Analiza cech głosu dotyczy: rodzaju zaburzeń głosu (chrypka, zanik dźwięczności głosu, zwiększona męczliwość głosu) i charakteru głosu (czysty, dźwięczny, szorstki, matowy), barwy, plastyczności i rejestru głosu.

Sprawdzenie budowy i funkcjonowania narządów mowy odnosi się do trzech układów: oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego. Analiza pracy układu oddechowego będzie wymagać zwrócenia uwagi na realizację oddechu statycznego i dynamicznego, tor oddechowy, sposób wdechu oraz długość fazy wydechowej.

Dane na temat układu fonacyjnego pacjenta uzyskuje się w wyniku zarówno analizy audytywnej nastawienia głosowego pacjenta, jak i korzystania z rezonatorów. Badanie w zakresie układu artykulacyjnego dotyczy budowy i sprawności żuchwy, języka, warg, podniebienia miękkiego, podniebienia twardego oraz zgryzu.

Logopeda układa program terapii, dopasowując go do rodzaju i stopnia zaburzenia głosu oraz do wieku i potrzeb pacjenta. Dzięki terapii głosowej dochodzi do zmiany nawyków oddechowych, fonacyjnych i (lub) artykulacyjnych.

Kolejnym etapem badania jest sprawdzenie jakości wymowy pacjenta przez terapeutę, ze szczególnym zwróceniem uwagi na wady wymowy i błędy wymowy.

Terapeuta dokonuje audytywnej oceny głosu, długości fazy wydechowej, korzystania z rezonatorów, występowania wad wymowy i błędów wymowy na podstawie prób głośnego czytania przez pacjenta odpowiednio dobranego materiału lingwistycznego, słuchania jego odpowiedzi na zadawane pytania oraz poprzez prowadzoną w czasie wizyty obserwację postawy ciała pacjenta.

Terapia głosu

Postępowanie logopedyczne w przypadku zaburzeń głosu jest zróżnicowane i zależy od tego, czy zaburzenia te występują selektywnie, czy też współwystępują z zaburzeniami mowy. Do najczęstszych przypadków należą zaburzenia czynnościowe głosu u dorosłych i dzieci oraz dyslalia lub dysartria ze współwystępującymi zaburzeniami głosu.

Działania terapeutyczne w zakresie terapii głosu należy poprzedzić diagnozą krtani, jej budowy i mechanizmów funkcjonowania. Diagnozę tę przeprowadza lekarz specjalista, foniatra lub laryngolog, dobierając odpowiedni zakres i formę badań – w zależności od schorzenia i wieku pacjenta. Jego postępowanie diagnostyczne powinno zawsze poprzedzać ustalenie programu terapii przez logopedę.

Bardzo dobrym rozwiązaniem jest zastosowanie śpiewu w terapii głosu – oczywiście, w odpowiedni sposób dobranego i prowadzonego.

Po wykonaniu szczegółowej diagnozy logopeda układa program terapii, dopasowując go do rodzaju i stopnia zaburzenia głosu oraz do wieku i potrzeb pacjenta. Dzięki terapii głosowej dochodzi do zmiany nawyków oddechowych, fonacyjnych i (lub) artykulacyjnych.

Najczęściej program ramowy terapii obejmuje ćwiczenia relaksacyjne (umiejętność napinania i rozluźniania określonej partii mięśni, pokonywanie stresu w czasie mówienia), oddechowe (wdech równoległy nos – usta, tor przeponowy, podparcie przeponowe, umiejętność kontrolowania długości i siły wydechu), głosowe (emitowanie głosu na miękkim nastawieniu oraz użycie rezonatorów), artykulacyjne (usprawnienie narządów artykulacyjnych, wyrazista artykulacja), przyjmowania optymalnej postawy w trakcie mówienia. Ćwiczenia wstępne powinny obejmować ćwiczenia słuchowe, tak by pacjent identyfikował określone parametry głosu i mógł nad nimi pracować. W literaturze specjalistycznej można znaleźć szczegółowo opracowany materiał ćwiczeniowy do poszczególnych etapów terapii (Binkuńska 2012, Tarasiewicz 2003, Toczyska 2007, Walencik-Topiłko 2009). Zazwyczaj pełny cykl terapeutyczny trwa od kilku miesięcy do roku, a ćwiczenia prowadzone są raz w tygodniu w gabinecie terapeutyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy