Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

14 lipca 2021

NR 44 (Lipiec 2021)

Percepcja słuchowa w dwujęzyczności dzieci i dorosłych

17

Trudności w zakresie uwagi słuchowej oraz niedostatek ekspozycji na dany język mogą powodować zakłócenia w odbiorze słuchowym języka oraz nieść poważne konsekwencje dla kompetencji dwujęzycznej.

Słyszeć i słuchać, aby mówić

Znana badaczka funkcjonowania słuchowego w dwujęzyczności, Liliana Madelska (2010), wymienia następujące umiejętności konieczne do sprawnego operowania językiem: zapamiętywanie słów, kojarzenie słów z odpowiednimi pojęciami i rozumienie funkcji form gramatycznych. Podkreśla, że opanowanie tych umiejętności jest możliwe, jeśli dobremu słuchowi fizycznemu towarzyszy odpowiednio rozwinięty słuch fonematyczny. 
Oczywiste jest, że, aby dziecko mogło opanować język mówiony, powinno dobrze słyszeć. Ogromna większość dzieci dwujęzycznych ma prawidłowo rozwinięty słuch fizyczny – potrafi odbierać bodźce dźwiękowe, a jednak czasem wykazuje trudności z percepcją słuchową dźwięków mowy, szczególnie w zakresie słabszego języka. Jakie mogą być tego powody?
Już od dawna wiadomo, że słuch fizyczny jest dla komunikacji kluczowy i należy o niego dbać, jednak ze świadomością, że nie wystarczy dobrze słyszeć, żeby słuchać. Słyszenie jest procesem pasywnym (recepcją dźwięku), a słuchanie (uwaga słuchowa) to proces aktywny. Jest to umiejętność świadomego odbierania bodźców akustycznych, wyróżniania sygnałów istotnych i odrzucania nieistotnych oraz czerpania z nich informacji (Tomatis 1963). Współczesna praktyka pokazuje, że coraz częściej dzieci niedostatecznie radzą sobie z aktywnym i skutecznym słuchaniem. Słuchanie wymaga świadomości, zaangażowania i woli. W aspekcie dwujęzyczności problem ten nabiera szczególnego wymiaru, kiedy rozważymy aktywne i skuteczne słuchanie, różnicowanie i identyfikowanie dźwięków języka obcego, języka drugiego czy języka słabszego. Jest to po prostu trudniejsze niż ta sama czynność w języku pierwszym, języku dominującym czy wysoko rozwiniętym. 

POLECAMY

Rozwój słuchu fonematycznego w dwujęzyczności 

Współczesne badania psycholingwistyczne pokazują, że osoby dwujęzyczne mają dwa zróżnicowane systemy językowe, które współdziałają ze sobą na różne sposoby i w różnych dziedzinach, w tym w zakresie fonologii (Pawlicka 2012, s. 245). W literaturze powszechnie przyjmuje się, że dzieci dwujęzyczne (bilingwizm symultaniczny) prezentują zróżnicowane systemy językowe już w wieku 2 lat (Keshavarz, Ingram 2002). Warto te informacje zestawić z wiedzą na temat rozwoju słuchu fonematycznego. Naturalny trening słuchu fonematycznego rozpoczyna się bardzo wcześnie. Słuch fonematyczny najintensywniej kształtuje 
się od 1. do 3. r.ż. i ok. 4.–5. r.ż powinien być już w pełni ukształtowany (Siudzińska, Stępień 2015). Bronisław Rocławski (2010) podaje, że dzieci osiągają dojrzałość w funkcjonowaniu słuchu fonemowego w ostatnim kwartale 2. r.ż., ale podkreśla, że dotyczy to dzieci odpowiednio stymulowanych. Oprócz stymulacji ważne jest też mówienie, gdyż rozwój słuchu fonematycznego jest nierozerwalnie związany z naśladowaniem (Demel 1996). 
Podsumowując, do naturalnego rozwoju słuchu fonematycznego konieczne są: 

  • wczesna, regularna i intensywna ekspozycja na język,
  • regularne i intensywne używanie języka.

Jak w tym świetle wygląda sytuacja dziecka dwujęzycznego? W przypadku nabywania dwóch lub większej liczby języków słuch fonematyczny musi się rozwinąć w obu/wszystkich językach osobno, więc słuchanie i naśladowanie powinno się odbywać w obu/wszystkich językach. Zwróćmy jednak uwagę, że w dwujęzycznym rozwoju ekspozycja na oba języki nie zawsze pojawia się wcześnie w życiu dziecka i nie zawsze jest odpowiednio intensywna w obu językach. Nie zawsze też użycie obu języków jest dostatecznie regularne i intensywne. W rezultacie u dzieci dwujęzycznych słuch fonematyczny w przynajmniej jednym języku rozwijać się może dłużej i nietypowo. Dzieje się tak najczęściej ze względu na bardziej złożone środowisko językowe i wyżej wymienione niedobory. 

Funkcjonowanie słuchu fonematycznego w dwujęzyczności 

W skrócie słuch fonematyczny to zdolność precyzyjnego słyszenia i różnicowania dźwięków mowy (Demel 1996). Jednak w kontekście bilingwizmu warto skupić się nie na dźwiękach, a na ich cechach, ponieważ fonologiczne cechy dystynktywne nie są uniwersalne. Wtedy słuch fonematyczny będziemy rozważać jako zdolność do odbioru i odpowiedniej interpretacji istotnych cech z sygnału mowy1. Po zakończeniu tzw. okresu krytycznego dla fonologii (czas ten może przypaść już w wieku 12 miesięcy) te cechy, które nie różnicują w danym języku fonemów, stają się niedostrzegane przez użytkowników tego języka (Ruben 1997). Stąd mogą brać się trudności w opanowaniu fonologii drugiego języka, w którym te same cechy mogą być istotne.

Sito fonologiczne 
Nikołaj S. Trubiecki (1970) jako pierwszy posłużył się pojęciem ukształtowanego przez język ojczysty sita fonologicznego, przez które użytkownik języka mimowolnie przepuszcza wszystko, co słyszy. Zastosowanie sita fonologicznego przy odbiorze drugiego języka powoduje kłopoty z rozumieniem i liczne nieporozumienia, a także trudności w opanowaniu wymowy. 

Transfer
W wyniku działania sita fonologicznego w języku drugim pojawić się może transfer (interferencja językowa). Pojęcie transferu w zakresie wymowy odnosi się do występowania dźwięków lub wzorców dźwiękowych specyficznych dla jednego języka w innym kontekście językowym i jest dowodem interakcji między dwoma językami osób dwujęzycznych. Gdy transfer odbywa się w sposób dwukierunkowy, określa się go jako efekt międzyjęzykowy (Fabiano-Smith, Barlow 2010).

Efekty działania sita fonologicznego
Musimy osobno przyswoić system fonologiczny każdego języka, którego chcemy się nauczyć. Awramiuk (2016, s. 54–55) podaje przykłady wyjaśniające działanie sita fonologicznego w tym procesie: 

  • W języku japońskim różnice między drżącą [r] a boczną [l] oraz zwartym [b] i szczelinowym [v] nie są dystynktywne, co powoduje trudności Japończyków uczących się języka angielskiego czy polskiego, w których [r] i [l] oraz [b] i [v] to różne fonemy. Japończyk myli pary wyrazów takich jak lektor : rektor, rada : lada, bada : wada, grzyby : grzywy. 
  • W angielskim systemie fonologicznym nie istnieje opozycja przedniojęzykowość – środkowojęzykowość, dlatego Brytyjczycy uczący się języka polskiego nie słyszą różnicy między [sz] a [ś] i mylą wyrazy takie jak szata : siata, burza : buzia, barze : bazie. 
  • Neutralizacja opozycji fonologicznej także nie jest cechą uniwersalną. W polszczyźnie w wygłosie absolutnym dochodzi do neutralizacji opozycji dźwięczna – bezdźwięczna (por. kod [kot] – kot [kot]), z kolei w języku angielskim i francuskim opozycja ta zostaje zachowana (por. angielskie food [fud] ‘pożywienie’ – foot [fυt] ‘stopa’ i francuskie code [kod] ‘kod, kodeks’ – cote [kot] ‘numer, sygnatura’). 

Pierwsze dwa przykłady odnoszą się do sytuacji osób dwujęzycznych z niedominującym językiem polskim, np. obcokrajowców migrujących do Polski lub dzieci polonijnych. Tu sito fonologiczne języka pierwszego utrudnia różnicowanie oraz wymowę dźwięków języka polskiego, powodując interferencje. Trzeci przykład ilustruje działanie sita fonologicznego ukształtowanego przez język polski, które niekorzystnie wpływa na percepcję słuchową oraz naukę innych języków.

Typowe interferencje fonetyczno-fonologiczne 
Madelska (2010, s. 20–22) wymienia interferencje typowe dla polszczyzny dzieci wielojęzycznych. Wśród nich w moim doświadczeniu najbardziej rozpowszechnione oraz dotkliwe dla skuteczności komunikacji jest słabe różnicowanie spółgłosek [ś], [ź], [ć], [dź] w opozycji do [sz], [ż], [cz], [dż]; mylone pary minimalne: 
prosię : proszę, w zimie : w Rzymie, ciapki : czapki.
W tej samej publikacji można znaleźć listę interferencji uzależnionych od środowiska językowego dla języków angielskiego, francuskiego, niemieckiego, rosyjskiego, ukraińskiego i białoruskiego. W mojej praktyce ich znajomość jest niezbędna do rzetelnego przygotowania się do pracy z uczniem dwujęzycznym. Znając środowisko językowe ucznia, możemy z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, które paronimy będą dla niego łatwe, a które należy wprowadzić w dalszych etapach diagnozy i usprawniania. W bilingwizmie o zasadach indywidualizacji oraz stopniowania trudności warto pamiętać szczególnie podczas badania słuchu fonematycznego, którego forma oraz wykorzystywany materiał językowy mogą znacznie odbiegać od zadań wykonywanych zazwyczaj przez dziecko w szkole. Dlatego na początku badania pokazujmy dziecku paronimy, które przewidujemy, że nie sprawią mu trudności. To prognozowanie umożliwi lista typowych interferencji Madelskiej. 

Badanie słuchu fonematycznego w dwujęzyczności 

Badanie słuchu fonematycznego u dzieci dwujęzycznych nabiera specjalnej wagi ze względu na większą częstotliwość problemów w tym zakresie w tej grupie. Większość tych trudności nie ma charakteru patologii, ale wpływa na funkcjonowanie językowe dziecka bilingwalnego.

Zasady badania
Podobnie jak u dzieci jednojęzycznych badanie słuchu fonematycznego przeprowadzamy z wykorzystaniem paronimów, ale uwzględniamy specyfikę dwujęzyczności. 

  • Kiedy? Na początku nauki szkolnej dzieci w wieku 5–7 lat lub później.
  • Po co? Żeby sprawdzić, czy dziecko ma dobrze rozwinięty słuch fonematyczny w zakresie języka polskiego.
  • Jak?
    –    w formie kontrolowanej, swobodnej zabawy,
    –    materiałem, który uwzględnia problemy typowe dla dzieci wychowanych w Polsce, np. kasa : kasza, piórko : biurko, oraz specyficzne trudności dzieci wychowywanych w różnych środowiskach językowych, np. w zimie : w Rzymie, ciapki : czapki, proszę : prosię, biłem : byłem. 
  • Kto? Badanie mogą przeprowadzić logopedzi, nauczyciele lub opiekunowie. 

Procedura badania
Procedura badania również oparta jest na znanych zasadach i obejmuje następujące kroki:

  • wskaż odpowiednie ilustracje,
  • opowiedz o wybranych obrazkach, 
  • w przypadkowej kolejności wymieniaj ich nazwy, prosząc dziecko, by pokazało, co słyszy: „pokaż, co słyszysz”,
  • dodatkowo, jeżeli chcesz sprawdzić wymowę, zamieńcie się rolami: „teraz ty nazwij jeden z obrazków, a ja zgadnę który”.

Na co w praktyce zwrócić uwagę przy badaniu słuchu fonematycznego dzieci dwujęzycznych? 

  • Ze względu na spotykany w dwujęzyczności ograniczony zasób słownictwa krok 2 badania nabiera szczególnej wagi. Ważne, żeby nie tylko wyjaśnić znaczenie stosowanych paronimów, ale też użyć ich w zdaniu.
  • Pamiętajmy, że w dwujęzyczności badanie słuchu fonematycznego wykorzystujące pary minimalne danego języka daje jedynie obraz funkcjonowania słuchu fonematycznego w zakresie tego języka.

Interpretacja wyników 
Madelska (2010) wskazuje, że sześcioletnie dziecko dwujęzyczne powinno radzić sobie z testem jej autorstwa. Możemy wtedy wnioskować, że ma ono prawidłowo rozwinięty słuch fonematyczny w języku polskim. Warto pamiętać, że test słuchu fonematycznego nie sprawdza bogactwa słownictwa ani rozumienia struktur gramatycznych (Madelska 2010). Słownictwo w testach słuchu fonematycznego z racji wymogu testu nie jest reprezentatywne dla codziennego użycia języka. 
Aby mieć pewność, że wynik testu słuchu fonematycznego jest rzetelny, pozwól dziecku: „[…] zrozumieć, że drobna różnica w brzmieniu może prowadzić do poważnych zmian w znaczeniu całej wypowiedzi. Najważniejsze jest to, aby dziecko uświadamiało sobie, iż «zabawa» z paronimami polega na odróżnianiu znaczenia podobnie brzmiących „wyrazów” (Madelska 2010, s. 11).
U dzieci dwujęzycznych nie należy się spieszyć z interpretacją wyników testu. Praktyka pokazuje, że obniżone wyniki testu słuchu fonematycznego mogą wynikać z następujących przyczyn:

  • nieznajomość słownictwa lub zasady działania testu,
  • nietypowa forma pracy – dziecko zamiast wsłuchiwać się, próbuje zgadywać – stąd konieczna skrupulatna dbałość o przypadkową kolejność,
  • w trakcie zastanawiania się nad prawidłową odpowiedzią dziecko powtarza wyrazy mówiąc do siebie (możliwe, że wymawia je nieprawidłowo) zamiast skupić się na wzorcu słuchowym. 

Jeżeli obserwujemy, że uczeń nie radzi sobie z testem, można go przerwać, powtórzyć lub wrócić do niego po pewnym czasie. Madelska (2010) podkreśla, że po pierwszej próbie nie powinno się dziecku wystawiać negatywnej oceny. 

Niedobory w zakresie słuchu fonematycznego w dwujęzyczności

Dzieci bilingwalne często inaczej mówią, gdyż „słyszą” inaczej – mniej precyzyjnie, nie zawsze wychwytując te cechy, które są ważne dla komunikacji w danym języku. Pod tym względem dzieci dwujęzyczne mogą się...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy