Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

16 września 2021

NR 45 (Wrzesień 2021)

Logopedyczne metody wspierania sprawności językowej osób w podeszłym wieku

0 38

Kondycja fizyczna osób w wieku senioralnym jest zróżnicowana, ale niezależnie od niej, w procesie starzenia się dochodzi do naturalnych zmian intelektu, osobowości, pamięci oraz języka. Zadaniem gerontologopedii jest zaproponowanie osobom w podeszłym wieku atrakcyjnych narzędzi terapeutycznych, które sprawią, że ich możliwości komunikacyjne będą przebiegały jak najdłużej bez zakłóceń.

Metody wskazane w artykule są wybranymi, przykładowymi grupami ćwiczeń stymulujących kompetencję komunikacyjną osób w wieku senioralnym, pod warunkiem że nie występuje równocześnie inny proces patologiczny w postaci chorób neurodegeneracyjnych.

POLECAMY

Potrzeby komunikacyjne a deficyty językowe związane ze starzeniem się

Starość w ujęciu medycznym polega na szeregu zmian biologicznych, które zachodzą w ciele człowieka po 60. roku życia. Wraz ze starzeniem się tkanek zwalnia aktywność neurologiczna, poznawcza i językowa. Potrzeba komunikacji międzyludzkiej pozostaje jednak niezmienna. Niezależnie od okresu życia człowiek pragnie wyrażać werbalnie emocje, manifestować słowami potrzeby, prowadzić dialog zewnętrzny i wewnętrzny, który kreuje jego własny obraz komunikacyjny, a jednocześnie definiuje jednostkę przez właściwy jej język, zakotwicza ją w czasie, miejscu oraz społeczeństwie. Tymczasem wskutek zachodzących w starzejącym się organizmie zmian dochodzi do wieloaspektowych zaburzeń w sferze komunikacji, oraz – przede wszystkim – funkcji życiowych, takich jak oddychanie, połykanie. Następuje spowolnienie procesów językowych, zwłaszcza funkcji semantycznych. Pogarsza się słuch. Konieczne jest wydłużenie czasu potrzebnego do zrozumienia wypowiedzi. Obserwuje się zmniejszenie wydajności produkcji słownej w danej jednostce czasu, zubożenie słownictwa, w tym powtarzanie głosek lub sylab, przerwy w mówieniu. Sprawia to, że wypowiedzi są niedokończone lub rozciągnięte z licznymi stereotypowymi stwierdzeniami, pauzami czy dygresjami. W sferze produkcji głosu także obserwuje się zmiany jakościowe parametrów akustycznych, takich jak monotonny głos, zmniejszona lub zwiększona głośność lub wysokość, chrypka, jednostajność melodyki, zmniejszone akcentowanie, niedokładna artykulacja spółgłosek, aż do bełkotu, spowodowana przez ograniczone ruchy języka i warg, a także przez widoczną zwiększoną nieruchomość mięśni twarzy. Zmniejszenie masy mięśniowej, elastyczności tkanek i obniżenie sensomotoryki w obrębie jamy ustnej i gardła skutkują osłabieniem dynamiki i zakresu połykania, co prowadzi do presbyfagii. W wieku senioralnym pojawiają się zmiany w uzębieniu i związane z tym protezowanie, suchość w jamie ustnej spowodowana często działaniem przyjmowanych leków, a to nie tylko utrudnia żucie, gryzienie i pasaż pokarmowy, lecz także powoduje zaburzenia artykulacyjne i głosowe. Dodatkowo często zmianom starczym towarzyszą deficyty wzroku, słuchu, pamięci, smaku, węchu, łaknienia, co ma ogromny wpływ na możliwości poznawcze człowieka, zaburza jego percepcję, obniża możliwości intelektualne. Ponadto obserwuje się trudności w czytaniu i pisaniu związane z rozumieniem przeczytanej treści, techniką czytania, tempem, wyrazistością, redagowaniem logicznej wypowiedzi pisemnej i trzymaniem narzędzia pisarskiego czy kreśleniem liter. Człowiek, który we wcześniejszych etapach swojego życia funkcjonował sprawnie w społeczeństwie, korzystając z możliwości swojego mózgu, języka, pamięci i ciała, z czasem napotyka na bariery, które stopniowo, często wraz z ustaniem pracy zawodowej czy wskutek towarzyszącej postępującej choroby ruchowej, mogą doprowadzić go do wykluczenia z aktywnego życia towarzyskiego, pogłębić istniejące deficyty, a zaniedbane funkcje życiowe mogą skutkować gorszą jakością życia czy nawet śmiercią, np. niedożywienie w presbyfagii.
Przed logopedą staje wyzwanie przywrócenia możliwie jak najsprawniejszego wielopoziomowego funkcjonowania człowieka u schyłku życia. Metody i techniki wykorzystywane w pracy logopedycznej z seniorem uzależnione są od potrzeb i ograniczeń pacjenta – fizycznych, psychicznych, emocjonalnych, poznawczych, intelektualnych i językowych – z funkcjami prymarnymi włącznie. Dzięki dobraniu właściwych metod, zastosowaniu wielu technik, zaangażowaniu pacjenta w terapię, wrażliwości i otwarciu terapeuty logopedyczna praca z seniorem daje nie tylko wymierne efekty, lecz także wiele satysfakcji obu stronom.

Metody pracy nad utrzymaniem lub poprawą funkcji życiowych oraz jakości wypowiedzi

I. Ćwiczenia oddechowe

Cel: Wzmacnianie i wykorzystanie siły mięśni oddechowych, zwiększenie lub utrzymanie właściwej pojemności płuc, prawidłowe wykorzystanie oddychania w mowie oraz czynnościach codziennych ruchowych i fizjologicznych – prawidłowy kaszel, opanowanie zadyszki, ataków duszności.

  • Ćwiczenia oddechu torem przeponowym:
    –     zwrócenie uwagi na współistnienie faz – wdechu i wydechu – obserwacja,
    –     ustalenie sposobu oddychania seniora,
    –     nauka prawidłowego toru oddechowego – uruchomienie mięśni międzyżebrowych, obniżenie przepony podczas wdechu,
    –     łączenie oddechu z ruchami rąk i tułowia,
    –     nauka aktywnego kaszlu.
  • Wyrabianie długiej fazy wydechowej:
    –     ćwiczenia mobilizujące aparat oddechowy – dmuchanie na płomień świecy, zawieszone na nitkach liście itp., puszczanie baniek mydlanych,
    –     wydech z coraz dłuższą fonacją głosek s, f – obserwacja wydechu,
    –     czytanie na jednym wydechu coraz większej liczby sylab, wyrazów, coraz dłuższych zdań,
    –     czytanie, recytacja lub śpiew coraz dłuższych fragmentów tekstu na jednym wydechu z dbałością o wyrazistość artykulacji.
  • Kształtowanie równomierności siły wydechu:
    –     obserwacja wydechu podczas wymawiania głosek s, f,
    –     obserwacja wydechu podczas wydmuchiwania powietrza przez słomkę do wody,
    –     obserwacja wydechu podczas wydmuchiwania powietrza na zawieszoną kartkę, wiatraczek itp.
  • Ćwiczenia ekonomicznego zużywania powietrza w czasie mówienia, zwłaszcza w trudnych komunikacyjnie sytuacjach – zdenerwowanie, choroba. Ćwiczenia oddechowe połączone z dłuższą wypowiedzią to końcowy etap pracy nad prawidłowym oddechem dla mowy, polegają one na zsynchronizowaniu wdechu, wydechu oraz pauz oddechowych z treścią wypowiedzi. Są podsumowaniem i oceną skuteczności wcześniejszych ćwiczeń.
  • Alternatywne metody oddechowe – przykładowe – wybrane dla poszczególnych potrzeb danego seniora:
    –     oddech jogiczny – pranajama, medytacja,
    –     Metoda Wima Hoffa,
    –     Metoda Konstantyna Butejki.
     
Uwagi:
  • Diagnoza i obserwacja to podstawa! Podczas diagnozy należy nie tylko zwrócić uwagę na prawidłowy wdech i wydech podczas oddychania fizjologicznego, w czasie mowy, spoczynku i w ruchu. Warto zapytać seniora, jak on sam widzi swoje oddychanie – czy, kiedy i jakie odczuwa trudności.
  • Konieczne jest rozeznanie w dolegliwościach i chorobach obciążających organizm naszego podopiecznego, ponieważ w zależności od schorzenia niektóre techniki oddechowe będą nieskuteczne, a inne wręcz zakazane.
  • Warto zadbać o systematyczność wykonywania ćwiczeń, przynajmniej przez 5–10 minut kilka razy dziennie, w przewietrzonym pomieszczeniu lub przy otwartym oknie.
  • Należy pamiętać, żeby w miarę możliwości jama nosowa i ustna podczas ćwiczeń były udrożnione.
  • Podczas ćwiczeń konieczne jest nawilżanie jamy ustnej, popijanie wody, ponieważ błona śluzowa osób w podeszłym wieku jest podatna na wysychanie, co stanowi duży dyskomfort.
  • Ćwiczenia oddechowe wykonujemy przed jedzeniem lub 2–3 godziny po jedzeniu, ponieważ praca mięśni brzucha i przepony jest wtedy swobodna.
  • Konieczne jest stopniowanie trudności, ciągła obserwacja postępów.
  • Czasami dużym sukcesem jest nie progres, a brak regresu.
  • Podczas wykonywania tych ćwiczeń mięśnie szyi, rąk, tułowia muszą być rozluźnione, a postawa ciała swobodna, dlatego warto zaczynać ćwiczenia oddechowe w pozycji leżącej lub stojącej.
  • Ważna jest prezentacja ćwiczenia! Senior musi zrozumieć i zobaczyć, jak ma ćwiczyć. Należy najpierw zademonstrować ćwiczenie, omawiając jego fazy, a następnie wykonać je razem z seniorem i dopiero potem pozwolić na samodzielne wykonanie zadania.
  • Należy wziąć pod uwagę samopoczucie seniora, które każdego dnia może być inne. Czasem trzeba odpuścić.

 

II. Ćwiczenia artykulatorów

Cel: Sprawne narządy mowy, wyrazista mowa oraz przeciwdziałanie dysfagii/kontrola presbyfagii.
Najczęściej stosuje się ćwiczenia narządów artykulacyjnych w obrębie podanych poniżej grup:

  • Ćwiczenia języka – przykładowe:
    –     wypychanie językiem policzków,
    –     wysuwanie języka z jamy ustnej i kierowanie w różne strony: do nosa, na brodę, do kącików warg,
    –     kląskanie i mlaskanie językiem,
    –     wysuwanie języka jak najdalej z ust i kasłanie,
    –     przesuwanie czubka języka od zębów po podniebieniu, jak najdalej w głąb jamy ustnej,
    –     przyciskanie całego grzbietu języka do dziąseł i podniebienia i utrzymywanie go w tej pozycji w czasie opuszczania i podnoszenia żuchwy.
  • Ćwiczenia warg – przykładowe:
     –     cmokanie i gwizdanie,
    –     przesuwanie ust na lewo i prawo,
    –     parskanie,
    –     utrzymywanie między zaciśniętymi wargami kartki, słomki,
    –     nabieranie i utrzymywanie przez kilka sekund powietrza w policzki oraz pod górną i dolną wargę,
    –     rozciąganie warg w uśmiechu i ściąganie ich w dzióbek, na zmianę.
  • Ćwiczenia żuchwy
    W tej grupie repertuar oddziaływań jest ograniczony z powodu częstych u seniorów zwyrodnień i dolegliwości bólowych w obrębie stawu żuchwowo-skroniowego. Wszelkie działania należy wykonywać ostrożnie. Nie wolno wykonywać przesuwania żuchwy w lewo czy w prawo ani wysuwania czy jej cofania. Można natomiast zaproponować:
    –     delikatne opuszczanie i unoszenie żuchwy,
    –     delikatne ćwiczenia z lekkim oporowaniem,
    –     masaż/automasaż mięśni w obrębie stawu żuchwowo-skroniowego.
  • Ćwiczenia podniebienia miękkiego:
    –     nabieranie powietrza, zatrzymanie go w policzkach, następnie wypuszczanie nosem,
    –     kasłanie z językiem wysuniętym na brodę,
    –     głośne chrapanie,
    –     wymawianie sylab i logotomów ze spółgłoskami zwartymi tylnojęzykowymi, np. ka, ko, ku; akka, okko, ukku.
     
Uwagi:
  • Ćwiczenia powinny być prowadzone systematycznie. Dla lepszej samokontroli warto wykonywać je przed lustrem, z wyłączeniem sytuacji, gdy senior sobie tego nie życzy.
  • Ze względu na częste w wieku senioralnym ubytki w uzębieniu i wynikające z tego protezowanie warto zadbać o komfort seniora i poprosić o zdjęcie protezy bądź podklejenie jej właściwym do tego środkiem.


III. Ćwiczenia głosowe

Cel: Prawidłowe brzmienie głosu, zmniejszenie lub zwiększenie napięcia mięśni krtani i gardła, utrzymanie właściwych dla danej osoby parametrów głosu.
Ćwiczenia głosowe wykonuje się najczęściej w wymienionych poniżej blokach.

  • Ustalenie parametrów wysokości głosu, właściwej dla danej osoby:
    –     czytanie fragmentu tekstu z różną wysokością głosu,
    –     ustalenie wysokości najłatwiejszej i najmniej wysiłkowej dla seniora,
    –     mruczenie na różnych wysokościach,
    –     ćwiczenia czytania i mówienia na wygodnej wysokości tak, aby wprowadzić ją na stałe do komunikacji.
  • Wypracowanie zdrowego brzmienia głosu, właściwego dla danej osoby:
    –     mruczenie – wykorzystanie zjawiska rezonansu,
    –     łączenie samogłosek ze spółgłoskami „m” oraz „n”,
    –     wymawianie samogłosek w izolacji i sylabach,
    –     czytanie wyrazów, zdań i tekstów ze zwróceniem uwagi na właściwe brzmienie samogłosek i głosek dźwięcznych.
  • Wyrabianie umiejętności modulowania siły głosu jako środka ekspresji:
    –     wymawianie wyrazów, zdań szeptem, półgłosem, głosem pełnym, podniesionym,
    –     czytanie wyrazów i zdań zgodnie z akcentem wyrazowym, zdaniowym,
    –     czytanie wyrazów i zdań zgodnie z intencją wypowiedzi, wyróżniającą pytanie, twierdzenie, zdziwienie, gniew, zachwyt.
  • Kształtowanie czytelnej dykcji:
    –     wymawianie samogłosek, spółgłosek, sylab, wyrazów z nadmierną artykulacją,
    –     wymawianie zbitek spółgłoskowych w izolacji, w sylabach i wyrazach,
    –     czytanie tekstów z nagromadzonymi trudnościami artykulacyjnymi,
    –     „mówienie po aktorsku” – wypowiadanie się z przesadną artykulacją spółgłosek i przeciąganiem samogłosek.
  • Rozluźnianie krtani:
    –     ciche mruczenie na jednej wysokości lub mruczenie znanych melodii,
    –     praca metodą lax vox,
    –     nucenie mantr, np. „om”.

 

Uwagi:
  • Czasami zmiana głosu wynika z rodzaju przyjmowanych leków, kondycji zdrowotnej i psychicznej seniora, wtedy terapeuta powinien być uważny – wspierać, a nie ingerować.
  • Głos wyraża nie tylko osobowość, ale także bogactwo doświadczeń życiowych, których senior ma tyle, co przeżytych lat. Warto słuchać – nie zmieniać na siłę!



IV. Ćwiczenia słuchowe

Cel: Wspieranie właściwego poziomu słuchu fizjologicznego, wspieranie koncentracji słuchowej.
Przykładowe ćwiczenia przedstawiono poniżej:

  • Wspomaganie funkcjonowania słuchu fizjologicznego, np.:
    –     rozpoznawanie dźwięków z otoczenia lub spreparowanych – szelestu kartki, brzęku kluczy, dźwięku silnika, głosu suszarki, kapania wody itp.,
    –     rozpoznawanie znanych odgłosów przyrody, zwierząt, dźwięków instrumentów, znanych melodii itp.,
    –     rozpoznawanie poszczególnych osób po głosie (personalnie lub ze słyszenia osób znanych seniorowi).
  • Usprawnianie koncentrowania uwagi na sygnałach słuchowych, np.:
    –     lokalizowanie źródła dźwięku – tykającego zegarka, dzwoniącego telefonu,
    –     różnicowanie liczby usłyszanych dźwięków,
    –     podążanie za ruchomym źródłem dźwięku.
  • Uwrażliwianie w komunikacji na cechy prozodyczne języka: akcent, intonacja, tempo mowy:
    –     różnicowanie nastroju i intencji nadawcy usłyszanego wypowiedzenia,
    –     wskazywanie sylaby akcentowanej w usłyszanym wyrazie,
    –     wskazanie wyrazu akcentowanego w zdaniu, zależnie od intencji nadawcy.

 

Uwagi:
  • Większość osób w podeszłym wieku ma deficyty słuchowe, dlatego warto zadbać o to, by w trakcie zajęć niwelować dźwięki z otoczenia, oraz dopilnować, aby twarz terapeuty i jego artykulacja były dobrze widoczne. Warto również stosować wspomagające gesty artykulacyjne.
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy