Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

6 października 2017

NR 16 (Listopad 2016)

Komunikacja osób z jednoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu

0 74

Edukacja i rehabilitacja osób z różnorodnymi zaburzeniami – wyizolowanymi czy też współistniejącymi – to bardzo trudny proces, wymagający wiedzy, umiejętności i determinacji. Szczególnie trudnym wyzwaniem jest uzyskanie efektywności ww. działań w stosunku do osób z jednoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu, czyli głuchoniewidomych, którym najczęściej współtowarzyszą dodatkowe niepełnosprawności.

Co to jest głuchoniewidomość?

W globalnej populacji osób niepełnosprawnych statystyki ogólnoświatowe podają wskaźnik dwóch osób głuchoniewidomych na 10 000 mieszkańców. Liczbę głuchoniewidomych w Polsce można zatem szacować na około 6000 – 8000 osób. Definicje opisujące, czym jest głuchoślepota i kogo można uznać za osobę głuchoniewidomą, przechodziły ewolucje od czysto medycznych, określających ściśle parametry medyczne (zazwyczaj osobne dla słuchu i osobne dla wzroku, nie oddając tym samym złożoności jednoczesnego uszkodzenia tych zmysłów), po funkcjonalne (określające sfery funkcjonowania, w których osoba z jednoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku napotyka największe trudności). Badacze omawianej problematyki z różnych krajów są zgodni, że przy definiowaniu głuchoniewidomości należy uwzględnić jednoczesne uszkodzenie słuchu i wzroku, które w konsekwencji powoduje poważne problemy w:

  • komunikowaniu się,
  • dostępie do informacji, nauki, wiedzy,
  • orientacji i samodzielnym poruszaniu się,
  • wykonywaniu czynności życia codziennego,
  • pracy zawodowej,
  • udziale w życiu kulturalnym i społecznym.

Aktualna polska definicja, opracowana przez Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym, zakłada, że „głuchoniewidome dziecko to dziecko, które ma trudności w rozumieniu mowy ustnej bez użycia aparatu słuchowego, a uszkodzenie wzroku jest na tyle duże, że uniemożliwia mu lub znacznie utrudnia funkcjonowanie w codziennym życiu. Ograniczenia te zmniejszają możliwości dziecka w zakresie uczenia się, wykonywania czynności życia codziennego, samodzielnego poruszania się oraz porozumiewania z otoczeniem”.

Zróżnicowanie głuchoniewidomości

Populacja osób głuchoniewidomych jest bardzo zróżnicowana, stąd konieczność klasyfikacji według ustalonych kryteriów. Niektóre z nich to:

  • okres życia, w którym wystąpiła głuchoślepota,
  • stopień uszkodzenia zmysłu wzroku i słuchu.

Przy zastosowaniu pierwszego kryterium zasadniczo można wyróżnić dwie grupy:

  • osoby głuchoniewidome od urodzenia bądź takie, które straciły wzrok i słuch we wczesnym dzieciństwie (w tej grupie dominują dzieci),
  • osoby głuchoniewidome z nabytą głuchoślepotą (głównie dorośli).

Jeżeli uwzględnić kryterium drugie, to wśród osób głuchoniewidomych można wyróżnić:

  • osoby całkowicie głuchoniewidome – z całkowitą głuchotą i całkowitą ślepotą,
  • osoby głuchoniewidome – niesłyszące, słabowidzące,
  • osoby głuchoniewidome – słabosłyszące, niewidome,
  • osoby głuchoniewidome – słabosłyszące i słabowidzące.

Na zróżnicowanie populacji osób głuchoniewidomych często wpływają współistniejące niepełnosprawności, tj.:

  • upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym lub głębokim,
  • niepełnosprawność motoryczna – zaburzenia manipulacji i lokomocji,
  • epilepsja,
  • schorzenia wewnętrzne, np. układu krążenia, tarczycy, cukrzyca.

Kolejne zróżnicowanie grupy osób głuchoniewidomych może wynikać z poziomu funkcjonowania tych osób, a zatem z poziomu pomocy udzielonej im przez otoczenie:

  • osoby głuchoniewidome o niskim poziomie funkcjonowania i o niskim poziomie intelektualnym, które mają wiele zachowań stereotypowych, poważne trudności z koordynacją ruchową, słabą pamięć i niski poziom manipulacji; mogą przejawiać impulsywne wybuchy złości, agresji; w tej grupie dominują dzieci głuchoniewidome od urodzenia; są to osoby, które wymagają stałej, intensywnej pomocy oraz realizacji programu edukacyjnego w specjalnych warunkach,
  • osoby głuchoniewidome o przeciętnym poziomie funkcjonowania i przeciętnym poziomie intelektualnym. U tych pacjentów z czasem zanikają zachowania stereotypowe, ale mogą powrócić np. pod wpływem stresu, stąd również one na stałe potrzebują pomocy ze strony otoczenia, pomimo częściowej niezależności
  • osoby głuchoniewidome o wysokim poziomie funkcjonowania i wysokim poziomie intelektualnym; mają one dość dobrą koordynację ruchową, stąd mogą wyrażać się za pomocą gestów lub innych metod komunikacji np. daktylografii czy pisma. W zasadzie osoby takie są raczej niezależne, część z nich może żyć samodzielnie, stosując nowoczesne środki techniczne służące komunikowaniu się.

Przyczyny głuchoniewidomości a jej terapia

Na funkcjonowanie osób głuchoniewidomych, a tym samym planowanie wobec nich działań i efektów rewalidacyjnych, istotny wpływ ma etiologia głuchoślepoty. Często występującymi przyczynami uszkodzenia wzroku i słuchu są:

  • czynniki dziedziczne (zespół Uchera, zespół Charge),
  • zakażenia wirusowe (różyczka, cytomegalia),
  • zakażenia pasożytami (toksoplazmoza),
  • niedotlenienie wewnątrzmaciczne lub okołoporodowe,
  • wcześniactwo.

Każda z wymienionych przyczyn może wpływać w różnym stopniu niekorzystnie na rozwój dziecka, a tym samym może się stać przyczyną głuchoniewidomości.

Dzieje rehabilitacji osób dotkniętych głuchoniewidomością

Edukacja i rehabilitacja osób z równoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu mają ponadwiekową tradycję. Literatura dotycząca ww. zagadnień podaje, że początek dziś określanej surdotyflopedagogiki datuje się na rok 1937. Wówczas to pierwsze dziecko z powodzeniem zostało objęte działaniami pedagogicznymi – Amerykanka Laura Bridgman utraciła wzrok i słuch w wieku 2 lat. Jej edukacją zajął się Instytut Perkinsa w Bostonie, który z powodzeniem do dziś prowadzi specjalistyczne działania w celu optymalnego rozwoju osób głuchoniewidomych.

Nie sposób w tym miejscu nie wspomnieć o głuchoniewidomej Helenie Keller, u której efektem działań edukacyjno-terapeutycznych było uzyskanie doktoratu z filozofii.

W Polsce pierwsze wzmianki na temat kształcenia osób głuchoniewidomych kojarzone są z relacją s. Emanueli Jezierskiej w Ośrodku dla Niewidomych w Laskach, a sięgają lat 50. ubiegłego stulecia. Do dziś edukuje się tam dzieci głuchoniewidome. Natomiast pierwszą placówką w Polsce, która usystematyzowała zasady, formy i metody kształcenia dzieci z równoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu w systemie szkolnym był Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. L. Braille’a w Bydgoszczy. W 1985 r. utworzono tu Oddział dla Dzieci i Młodzieży Głuchoniewidomej, który od ponad 30 lat z powodzeniem pełni tę funkcję. Obecna nazwa to Oddział dla Dzieci i Młodzieży Głuchoniewidomej i z Niepełnosprawnością Sprzężoną, co potwierdza wcześniejsze uwagi na temat współwystępowania dodatkowych zaburzeń.

Zasady edukacji i rehabilitacji głuchoniewidomości

Efektem pracy wielospecjalistycznego, ściśle współpracującego ze sobą zespołu, którego częścią jest logopeda, powinno być stworzenie indywidualnego programu terapii. Dla osiągnięcia pełnego obrazu dziecka konieczna jest znajomość diagnoz: medycznej, psychologicznej, pedagogicznej, logopedycznej, a także opinia rehabilitanta wzroku. Diagnozowanie jest procesem ciągłym i poza narzędziami diagnostycznymi polega również na wnikliwej obserwacji.

Dziecko głuchoniewidome nie ma orientacji w otaczającym świecie lub jest ona znacznie ograniczona. Nie zna wzorców zachowań, z których mogłoby korzystać, ponieważ nie ma lub w niewielkim stopniu posiada możliwość obserwacji. Jeżeli nie wkroczy się w jego świat, pozostanie ono w stanie totalnego chaosu. Największe znaczenie ma dla niego to, co dzieje się w obrębie jego własnego ciała. W dalszym poznawaniu dziecku niezbędny jest ktoś, kto będzie dzielił się z nim tym, co widzi i słyszy, a tym samym – będzie odkrywał i rozwijał jego potencjał. W tym celu niezbędne są:

  • stwarzanie więzi emocjonalnej,
  • bliski kontakt fizyczny,
  • wspólne ruchy i sekwencje ruchów,
  • pauzy w trakcie wykonywania czynności, ruchów,
  • stosowanie techniki „ręce na rękach”,
  • mówienie naprzemienne,
  • natychmiastowe reagowanie na wszelkie próby porozumiewania ze strony dziecka,
  • stwarzanie sytuacji wyboru,
  • strukturyzacja czasu – rutyna dnia, kalendarze dzienne, tygodniowe,
  • strukturyzacja czynności – zgodnie z zasadą: „krok po kroku”,
  • strukturyzacja otoczenia – stałość miejsc, sprzętów.

Edukacja i rehabilitacja dziecka głuchoniewidomego polega na stworzeniu warunków do optymalnego rozwoju psychofizycznego i społecznego, która jest oparta na wynikach dokładnej diagnozy funkcjonalnej i od nich uzależniona.

Wynika z tego jasno, że proces edukacji i rewalidacji dzieci i młodzieży głuchoniewidomej wymaga od na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy