Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

24 września 2018

NR 27 (Wrzesień 2018)

Jak śpiewać bez krtani?
Wokalna ekspresja artystyczna w terapii osób laryngetomowanych

0 304

Czy w ogóle można śpiewać bez krtani? Pytanie może dziwić, a odpowiedź twierdząca wydaje się wręcz niewiarygodna. Jak osoba, której usunięto krtań na skutek choroby nowotworowej, mogłaby śpiewać? A jednak jest to możliwe.

Bez strun głosowych?

Kiedy pięć lat temu zapraszałam do Białegostoku krakowskiego artystę, Jacka Wójcickiego, na koncert charytatywny dla moich podopiecznych, usłyszał i zobaczył osoby laryngektomowane śpiewające przełykiem. Szczerze zadziwiony, powiedział: „Wie pani, gdybym tego nie zobaczył, to nie uwierzyłbym. Ale jak oni to robią? Przecież nie można śpiewać bez strun głosowych”.Otóż można!

Dziś w zasadzie nikogo nie dziwi śpiewanie przełykiem. Dlaczego? Ponieważ w rehabilitacji głosu i mowy osób laryngektomowanych najważniejsze jest przekraczanie progów często bardzo wysokich, a także naturalne pragnienie śpiewania, tak jak robią to inni. Nie jest to proste, ale możliwe.

Najtrudniejszą barierą w nauce takiego śpiewu jest kiepski – w porównaniu z krtanią – generator dźwięku, jakim jest przełyk. Jego ściany są grubymi strukturami służącymi do przesuwania pokarmu i płynów do żołądka. Inna i znacznie skrócona jest droga oddechowa pacjenta. Zaczyna się otworem w linii środkowej szyi, który prowadzi do tchawicy, oskrzeli i płuc. Nowa droga oddechowa wymaga adaptacji organizmu. Trudnością jest także w początkowej fazie oddychanie torem przeponowo-żebrowym, gdyż usunięcie krtani zmienia napięcie mięśni w klatce piersiowej i tłoczni brzusznej. Rozkłada się ono wolniej. Nie można również wyćwiczyć pełnego podparcia oddechowego gdyż nie ma czego „podpierać” ze względu na brak krtani. Emisja głosu zależy od plastyczności mięśni przełyku i wprowadzonego do niego powietrza.

Praca nad uzyskaniem śpiewu

Praca nad kształtowaniem śpiewu jest prowadzona w wielu kierunkach. Poniżej prezentuję propozycje ćwiczeń do realizacji, przy założeniu, że pacjent już dobrze mówi (ma wykształcony głos zastępczy i jego mowa jest społecznie wydolna).
Ich zadaniem jest doskonalenie u pacjenta wrażliwości i pamięci muzycznej wielu utworów:

  • taktowanie utworów i ich odtwarzanie,
  • ćwiczenia rytmu,
  • wychwytywanie różnic tonacji, ocena ich wysokości.

Służy temu uczestnictwo w koncertach, słuchanie utworów odtwarzanych z płyt. Wiele też dają inne aktywności muzyczne: gra na instrumencie muzycznym, np. na harmonijce ustnej, gitarze czy pianinie, oraz próby śpiewania przy ich akompaniamencie.

Ćwiczenia oddychania torem przeponowo-żebrowym

Szczególnie ćwiczenia oddychania asynchronicznego, tzn. w taki sposób, by na jednym wydechu płucnym można było dobierać (inhalować) powietrze do przełyku, nie męcząc mięśni oddechowych zewnętrznych i wewnętrznych klatki piersiowej zbyt częstym – przy oddechu synchronicznym – wprowadzaniem go do płuc.

Umiejętność rzadka, ale jak najbardziej do wyćwiczenia podczas śpiewu.

Szczególną techniką inhalacji powietrza do przełyku jest podparcie oddechowe torakalne. Jest to termin wprowadzony do wokalistyki przez szkołę włoską. Jego istotą jest świadome zwolnienie i pogłębienie fazy wydechowej za pomocą kontrolowanego napięcia mięśni wdechowych. Warunkuje ono wydłużenie i regulację fazy wydechowej.

Oddychanie torem przeponowo-żebrowym nabiera szczególnego znaczenia w przypadku osób po laryngektomii. Korzyści płynące z tego są następujące:

  • pacjent odzyskuje prawidłowy fizjologicznie oddech, a tym samym pełne dotlenienie organizmu, zwiększa też pojemność oddechową płuc; umiejętność oddychania przeponą zmniejsza się wraz z wiekiem, z powodu szybkiego sposobu mówienia, braku ruchu, złej postawy, stresu itp., a nawet z powodu zbyt ciasnego ubrania,
  • podczas wdechu ruch przepony do dołu i na zewnątrz wytwarza w klatce piersiowej ujemne ciśnienie; kiedy człowiek otwiera usta, powietrze zostanie zassane przez jamę ustną do przełyku,
  • wypuszczane przez przeponę powietrze ulatnia się przez tracheostom prawie bezszelestnie.

 

Ćwiczenie 1
Cel: poznanie miejsca przepony oraz wyćwiczenie siły jej mięśni.

  1. Połóż się na plecach (najlepiej na dywanie i kocu), podłóż poduszkę tak, aby obejmowała głowę i szczyty ramion. Ustaw stopy na podłodze. Ręce ułóż za głową. W takim układzie masz najlepiej wyczuwalne mięśnie przepony. Rozluźnij wszystkie mięśnie i rozluźnij się wewnętrznie. Skoncentruj się na słowie „spokój”.
  2. Po chwili ułóż dłonie pomiędzy sklepieniem dolnych żeber a pępkiem w poprzek ciała. Wyczujesz nimi podczas wdechu i wydechu naturalny ruch mięśni przepony. Po tym, że ręka z wolna opada, dostrzeżesz, jak równocześnie z uchodzącym powietrzem zapada się brzuch, tzn. przepona wypiera powietrze z klatki piersiowej. Nie zmieniając ani na chwilę położenia klatki piersiowej, wykonaj wdech po raz drugi: brzuch uniesie się powtórnie. Twoja przepona bierze właściwy udział w akcie oddechowym.
  3. Przedłużając to ćwiczenie, pozwól wolno rozluźnić się dolnym żebrom przy wydechu, niech opadają. Oddychasz w sposób potrzebny do prawidłowego mówienia. Powtarzaj te ćwiczenia 2 albo 3 razy dziennie, po 6 pełnych oddechów, aby osiągnąć świadomość ruchu przepony i mięśni brzusznych.
  4. Wykonuj opisane ćwiczenie z następującym utrudnieniem: uciskaj prawą ręką mięśnie brzuszne, lecz nie pozwalaj uchodzić powietrzu z płuc; dopiero kiedy nacisk dłoni wzmaga się, niech przepona powoli i stopniowo ustępuje, wypychając powietrze. W ten sposób zdobywasz najważniejszy czynnik w fazie wydechu – opór. Możesz ułożyć „na przeponie” 1-litrową butelkę z wodą.

Następne ćwiczenie należy przeprowadzić w postawie stojącej (z rękami luźno opuszczonymi wzdłuż ciała, przy czym ciężar ciała ma spoczywać na jednej nodze, gdy druga noga pozostaje swobodna, lekko ugięta) lub w rozkroku.

Ćwiczenie 2

  • Rozluźnij wszystkie mięśnie, opuść barki. Weź głęboki wdech bez wysiłku. Wydychaj spokojnie, jak człowiek osłabiony. Kiedy wypłynie powietrze, zaczekaj chwilę – niech nowy wdech nastąpi jako nieuniknione zaczerpnięcie powietrza, a następujący potem wydech niech znowu będzie swobodnym wypływem powietrza. Powtarzaj to kilka razy.Nie podnoś barków, rozluźnij mięśnie.
  • Konieczne jest wyrobienie najszybszego i głębokiego wdechu oraz trwającego możliwie jak najdłużej, równomiernego wydechu.

Ćwiczenie 3
Wykonaj głęboki wdech, ale zrób to w jak najkrótszym czasie.

Wydychając powietrze, staraj się o pewien nacisk, aby nie uchodziło ono „samo”, ale aby było wypychane, i osiągnij przy tym maksymalną długość wydechu. Jeżeli podczas tego ćwiczenia otworzysz usta, różnica ciśnień występująca w klatce piersiowej oraz w przełyku (otwór tracheotomijny i usta = dwa otwory w połączonym naczyniu, jakim jest ciało) spowoduje wessanie doń bardzo dużej ilości powietrza, tzn. ok. 100–120 ml. Dwa razy więcej niż podczas nauki wzdychania, ziewania, gwizdania itp. Wydech powietrza czyniony przeponą będzie długi. Podczas jego trwania będzie można dobierać powietrze do przełyku. Taka umiejętność zminimalizuje również poszum z tracheostomu podczas śpiewu, który nie będzie go zagłuszać.

Stojąca postawa ciała stwarza osobom bez krtani najlepsze warunki do mówienia i śpiewania, ponieważ wyjątkowe znaczenie ma właściwe korzystanie z ruchów przepony. Uwaga jest nakierowana na środek ciała, luźną obręcz barkową oraz mięśnie szyi.

Ćwiczenie 4
Stań prosto. Staraj się utrzymać książkę na głowie. Ciężar ciała spoczywa na piętach i brzegach palców stóp. Kręgosłup jest wyprostowany, ale nie usztywniony, rozluźnij ramiona i barki, a ręce wyciągnij wzdłuż tułowia. To postawa ułatwiająca rozluźnienie i rozciąganie mięśni oraz zaktywizowanie środka ciała.

Zaprezentowane przykłady ćwiczeń rozluźniających obejmują pas barkowy, ramiona, szyję. Stojąc w lekkim rozkroku, wykonuj:

  • „obejmowanie barków” – napinaj mięśnie i je rozluźniaj,
  • przeciąganie się w pozycji stojącej, a także siedzącej i leżącej,
  • wymachiwanie ramionami wokół ciała (poziomo i w pionie),
  • ćwiczenie „wiatrak” – poziomy i pionowy (ramiona),
  • oglądanie się w tył ponad lewym i prawym barkiem,
  • ruch okrężny głowy w jedną i drugą stronę,
  • przywodzenie brody do szyi (lekkie), następnie – przechylanie głowy na bok, do tyłu i na drugi bok.

 

Ćwiczenia mięśni ust przełyku

Największy wysiłek podczas śpiewu wykonują mięśnie pseudogłośni w przełyku. Ich wyćwiczenie jest gwarancją powstania głosu oraz opanowania umiejętności śpiewania. Mięśnie ćwiczymy czynnościowo, ale również napięciowo. Zaczynamy od chrumkania.

Ćwiczenie 1
Stań przed lustrem, wciągnij powietrze przez usta, tzn. westchnij. Za...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy