Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

12 września 2022

NR 51 (Wrzesień 2022)

Jak funkcje wzrokowe wpływają na rozwój mowy? Praktyczne wskazówki do pracy

0 68

Jedną z przyczyn zaburzeń w rozwoju mowy mogą być nieprawidłowości w przebiegu nabywania przez dziecko umiejętności widzenia. W artykule zostały przedstawione kolejne etapy rozwoju widzenia oraz charakterystyczne zachowania dziecka, które mogą świadczyć o nieprawidłowościach w rozwoju funkcji wzrokowych. Opisana procedura wstępnej diagnozy funkcji wzrokowych daje możliwość wczesnego wykrycia zaburzeń. Ponadto przedstawiono propozycje ćwiczeń logopedycznych, których sposób przeprowadzenia stymuluje funkcje wzrokowe.

Przychodząc na świat, dziecko odbiera z otoczenia dźwięki, ale ich nie rozumie. Dopiero kojarząc bodźce słuchowe ze wzrokowymi, przypisuje im znaczenie. Bodźce wzrokowe odbierane przez prawidłowo funkcjonujący zmysł wzroku motywują dziecko do aktywnego eksplorowania otoczenia i stymulują rozwój funkcji poznawczych. 

  • „80% informacji dociera do nas przez oczy. 
  • 80% przetwarzania wzrokowego odpowiada za to, co widzimy, 20% odpowiada za to, gdzie i jak widzimy. 
  • 66% aktywności mózgowej związane jest ze zmysłem wzroku (kiedy nasze oczy są otwarte). W każdej sekundzie do centralnego układu nerwowego docierają trzy miliardy impulsów nerwowych, z czego dwa miliardy to impulsy wzrokowe. 
  • 93% komunikacji człowieka ma charakter pozawerbalny; 55% komunikacji jest wynikiem obserwacji wyrazu twarzy i mowy ciała drugiej osoby” (Kranowitz 2012).

Proces widzenia

Widzenie jest złożonym procesem przebiegającym w określony sposób. Najpierw następuje odbiór wrażeń wzrokowych i przekształcenie ich na impulsy nerwowe, które są przesyłane drogami nerwowymi do korowych ośrodków wzrokowych w mózgu. W korowych ośrodkach wzrokowych są odbierane, przetwarzane i kojarzone z informacjami z innych ośrodków w mózgu. Proces widzenia zachodzi w korze mózgowej, a nieprawidłowości w odbiorze wrażeń wzrokowych skutkują w niej zmianami. Zaburzenia w dokładnym przekazywaniu bodźców wzrokowych mogą powodować opóźnienia w rozwoju poznawczym i motorycznym.
Kiedy dziecko przychodzi na świat, najbardziej niedojrzałym ze zmysłów jest zmysł wzroku, ponieważ to jedyny zmysł, na który w łonie matki nie działają bodź-
ce. Na jego rozwój największy wpływ mają ruch i oddziaływanie bodźców wzrokowych. Dziecko uczy się wi-
dzieć. Dochodzenie do optymalnego posługiwania się wzrokiem jest uzależnione od prawidłowości w przechodzeniu przez kolejne fazy rozwoju widzenia. 

POLECAMY

Funkcje wzrokowe

Anna Parakiewicz dokonała analizy rozwoju widzenia pod względem funkcji wzrokowych i wyodrębniła trzy ich rodzaje: 

1. Funkcje optyczne:

  • percepcja światła,
  • świadomość wzrokowa,
  • ruchy oczu:
    –    ruch fiksacyjny – dzięki niemu możliwe jest utrzymanie wzroku na obiekcie; pozwala na rozpoznanie cech obiektu, na którym skupiliśmy wzrok,
    –    ruch śledzący (podążania) – to umiejętność utrzymywania wzroku na dość jednostajnie poruszającym się obiekcie lub utrzymania wzroku na obiekcie podczas poruszania głową,
    –    ruch nastawczy (sakkadowy) – jest to szybki ruch gałek ocznych przy zmianie kierunku spojrzenia, nastawienia oczu na obiekt fiksowany; wpływa na opanowanie umiejętności czytania,
    –    ruch zbieżny (konwergencja) – niezbędny do oglądania obiektu z bliska do 3–4 m,
    –    widzenie obuoczne – polega na zgodnym współdziałaniu obu gałek ocznych w celu osiągnięcia pojedynczego wrażenia wzrokowego. Stopnie widzenia obuocznego:
    1)  jednoczesna percepcja – widzenie dwóch różnych obrazów, z których jeden tworzy się na siatkówce prawego oka, a drugi – na siatkówce lewego oka, jednak ich wrażenia nie łączą się, 
    2)  fuzja – proces pozwalający na połączenie obrazów z obojga oczu w jeden w obuocznym polu widzenia (płaski obraz),
    3)  stereoskopia – pełne widzenie obuoczne to zdolność do widzenia głębi (obraz 3D).
    –    akomodacja – zdolność oka do ostrego widzenia z różnych odległości.

2. Funkcje optyczne i percepcyjne:

  • rozróżnianie – zdolność widzenia jasnego, ciemnego, zarysów obiektów, kształtów, linii, barw rozmiarów, szczegółów obiektów rzeczywistych oraz obiektów i ludzi, a także ich odpowiedników na obrazkach,
  • umiejętność rozpoznawania twarzy ludzi, barw, kształtów rzeczywistych obiektów, a także ich odpowiedników na obrazkach, szczegółów, figur abstrakcyjnych,
  • pamięć wzrokowa – zdolność zapamiętywania i przypominania spostrzeżeń wzrokowych.

3. Funkcje wzrokowe percepcyjne:

  • różnicowanie figury na tle,
  • dopełnianie wzrokowe, czyli rozróżnianie i identyfikowanie związków zachodzących na obrazkach, znakach abstrakcyjnych i figurach,
  • relacje część – całość i całość – część,
  • kojarzenie wzrokowe.

Rozwój funkcji wzrokowych zależy od czynników genetycznych, psychofizycznych i środowiskowych. 
Przedział wiekowy 7–12 miesięcy jest szczególnie ważnym okresem w rozwoju dziecka, ponieważ w tym czasie zaczyna samodzielnie siadać, pełzać, raczkować, chodzić. Nabywanie kolejnych umiejętności ruchowych stymuluje dziecko do intensywnej eksploracji otoczenia. Dla rozwijania funkcji wzrokowych szczególne znaczenie ma raczkowanie, ponieważ dziecko zdobywa wtedy orientację w stronach i schemacie ciała, orientację przestrzenną, umiejętność oceny wielkości, kształtu, barwy i odległości, doskonali koordynację okoruchową, fiksację, ruchy śledzące, ćwiczy konwergencję i akomodację. Podczas raczkowania po raz pierwszy dziecko wykonuje ruchy naprzemienne, które są podstawą do kształtowania się współpracy międzypółkulowej, która odgrywa ważna rolę w kształtowaniu się funkcji wzrokowych oraz ma duży wpływ na prawidłowy rozwój sfery słuchowo-językowej. 
Dziecko w momencie podjęcia nauki w szkole powinno mieć dobrze rozwinięte widzenie obuoczne, a ruchy oczu w pełni wykształcone. 
 

Tabela 1. Prawidłowy przebieg nabywania przez dziecko poszczególnych kompetencji widzenia
Okres niemowlęcy
Przedział wiekowy Nabywana umiejętność widzenia
1. m.ż. Reakcje wskazujące na postrzeganie bodźców wzrokowych i ich odbieranie: 
  • odruchowe zamykanie lub zaciskanie powiek pod wpływem silnego światła skierowanego na twarz dziecka,
  • reakcje na bodźce poruszające się,
  • pierwsze ruchy sakkadowe,
  • wybieranie i preferowanie widoku twarzy,
  • uważne wpatrywanie się w twarze osób z najbliższego otoczenia z odległości 15–40 cm
2.–3. m.ż.
  • śledzenie poruszającego się źródła światła od linii środkowej ciała na zewnątrz (lepiej w poziomie niż pionowo i po skosie),
  • wpatrywanie się w różne źródła światła i obiekty o wyrazistych barwach,
  • dłuższe wpatrywanie się w twarze najbliższych osób,
  • przyglądanie się własnej ręce,
  • spoglądanie do góry na zabawki,
  • kierowanie oczu w kierunku dźwięku,
  • podążanie wzrokiem za poruszającą się zabawką w odległości 40–60 cm od oczu w prawą lub lewą stronę,
  • rozwijanie koordynacji obu oczu,
  • obserwowanie twarzy rodzica i ruchów artykulacyjnych,
  • odwzajemnianie uśmiechu (uśmiech społeczny)
3.–5. m.ż.
  • skupianie wzroku na przedmiotach w odległości ok. 1 m,
  • badanie i oglądanie własnych rąk,
  • ustawianie oczu centralnie; zwiększa się zakres widzenia,
  • przenoszenie spojrzenia z ręki na obiekt,
  • wyciąganie ręki w kierunku zabawki, np. grzechotki, chwytanie jej, pojawienie się akomodacji z odległości 13–50 cm,
  • początek postrzegania głębi (blisko – daleko)
5.–7. m.ż.
  • patrzenie na zabawki pokazywane w całym obszarze widzenia (prawa – lewa, góra – dół),
  • wyrzucanie zabawek i patrzenie, gdzie upadły,
  • rozwija się koordynacja oko – ręka,
  • doskonali się fiksacja,
  • rozwija się pamięć wzrokowa,
  • następuje koordynacja większości ruchów obuocznych,
  • pojawia się akomodacja,
  • pojawia się gest wskazywania palcem,
  • odmienne reakcje na zmieniający się wyraz twarzy rodzica (dziecko umie go odczytać i na niego zareagować)
7.–12. m.ż.

Dziecko:

  • interesuje się drobnymi przedmiotami lub detalami w przedmiotach (np. rozkłada zabawki na części),
  • płynnie śledzi wzrokiem,
  • przechyla głowę, żeby spojrzeć w danym kierunku,
  • przejawia zainteresowanie różnymi kształtami i formami geometrycznymi,
  • ma rozwinięte widzenie obuoczne.

Umiejętności poznawcze:

  • stałość wielkości: obiekty zachowują swój rozmiar, mimo że wydają się mniejsze z większej odległości (pełna ocena stałości wielkości przy zmniejszającej się odległości rozwija się do 10–11 lat),
  • stałość kształtu: obiekty mają ten sam kształt, mimo że może wydawać się, że zmienia się on, kiedy patrzy się na obiekty pod różnymi kątami,
  • wskazówki dotyczące głębi: bliższe obiekty zachodzą na bardziej oddalone,
  • relacje figura – tło: pojedyncze figury mogą być odróżniane wzrokowo od tła,
  • w 12. m.ż. wzrok zdolny jest do większości funkcji optycznych, osiąga normatywną ostrość widzenia

Oprac. na podst.: Pakuła B., Widzenie, procesy i funkcje


Objawy zaburzeń funkcji wzrokowych

Zaburzenia widzenia mogą być skutkiem choroby, wad narządu wzroku oraz nieprawidłowości w ustawieniu pracy gałek ocznych, ale nie muszą. Są dzieci, u których nie stwierdzono schorzeń okulistycznych, ani neurologicznych, a mimo to, mają problemy z widzeniem. Według danych zebranych przez Carol Stock Kranowitz, „90% problemów ze zmysłem wzroku nigdy nie zostaje zdiagnozowanych”, a wśród „25% wszystkich uczniów występują jakieś niezdiagnozowane problemy ze zmysłem wzroku”. 
Brak lub opóźnienie w nabywaniu przez dziecko kolejnych funkcji wzrokowych powinny być sygnałem do podjęcia drogi diagnostycznej. 
Małe dzieci nie wiedzą, że źle widzą, a starsze nie wiedzą, że można widzieć lepiej, jednak wszystkie demonstrują pewne zachowania, które mogą świadczyć o ich problemach z widzeniem.
Zachowania mogące świadczyć o zaburzeniach funkcji wzrokowych:

  • częste tarcie oczu (oka),
  • częste mrużenie oczu (oka), marszczenie twarzy,
  • częste zasłanianie palcem (ręką) oka,
  • częste przymykanie oczu (oka),
  • częste pieczenie, swędzenie oczu (oka),
  • bóle głowy, nudności po aktywności wymagającej dłuższej uwagi wzrokowej,
  • męczliwość oczu i łzawienie po okresach koncentracji wzrokowej, 
  •  nieskupianie wzroku lub słaba fiksacja na twarzy lub obiekcie,
  • niewodzenie lub trudności z wodzeniem wzrokiem za przesuwającym się obiektem,
  • opóźniona reakcja na pokazywany przedmiot,
  • podczas patrzenia nastawianie głowy jedną stroną,
  • nienaturalne układanie ciała podczas oglądania książki, telewizji,
  • trudności z rozróżnianiem barw, kształtów, wielkości oraz figury od tła,
  • trudności z widzeniem szczegółów na obrazkach,
  • niechęć do manipulowania małymi przedmiotami, 
  • niechęć do rysowania, wycinania, pisania, czytania,
  • czytanie z odległości większej niż 30 cm lub ustawianie książki blisko oczu,
  • podczas czytania gubienie się w tekście, pomaganie sobie palcem, by się nie zgubić, pomijanie cyfr, liter, wyrazów, linijek lub kilkakrotne czytanie tych samych słów, linijek,
  • trudności z czytaniem drobnego druku,
  • wolne tempo przepisywania z tablicy,
  • niski poziom graficzny pisma,
  • liczne błędy popełniane podczas przepisywania, typu: pomijanie liter, drobnych elementów graficznych, znaków interpunkcyjnych,
  • bałagan w miejscu pracy, ciągłe poszukiwanie rzeczy,
  • trudności z orientacją przestrzenną i kierunkową,
  • asymetria ułożenia ciała, asymetria postawy,
  • kłopoty z samoobsługą, np. z zapinaniem guzików, suwaków, zawiązywaniem sznurowadeł,
  • unikanie aktywności ruchowych, w tym wymagających koordynacji oko – ręka oraz gier zespołowych.

Dziecko może także prezentować zachowania świadczące o nieprawidłowościach w przetwarzaniu informacji wzrokowych o charakterze nadwrażliwości lub podwrażliwości. Niektóre zachowania świadczące o zaburzeniach funkcji wzrokowych mogą być również objawami problemów z przetwarzaniem informacji wzrokowych , dlatego poniżej zostały podane tylko te, o których wcześniej nie wspomniano. 

Reakcje mogące wskazywać na nadwrażliwość zmysłu wzroku:

  • unikanie: blasku słońca, błysków światła, światła jarzeniowego, odbicia lustrzanego,
  • unikanie zbliżających się obiektów, np.: dziecko, piłka,
  • niechęć do luster i oglądania w nich odbicia,
  • upodobanie do ciemnych pomieszczeń, stonowanych kolorów,
  • noszenie ciemnych okularów nawet w pomieszczeniach.

O podwrażliwości zmysłu wzroku mogą świadczyć:

  • wpatrywanie się w słońce i inne źródła światła,
  • trudności z dostrzeganiem podobieństw i różnic między obrazkami, słowami, symbolami i obiektami, w wyróżnianiu cech obiektów,
  • wielokrotne mylenie początków i końcówek wyrazów, np.: kot/kos/koc, mrówka/krówka,
  • trudności w pracach szkolnych związanych z wielkością liter, odległością między literami i wyrazami pisanymi w jednej linijce, w pisaniu liczb w słupkach, odwracanie liter, np. sok – kot, tak – kat podczas pisania i czytania,
  • trudności z ustnym i pisemnym opisaniem myśli i działań,
  • problemy z przypomnieniem sobie tego, co robiło lub widziało w ciągu dnia,
  • czytanie bez zrozumienia. 

Jak w praktyce dokonać diagnozy zaburzeń funkcji wzrokowych?

Wczesna diagnoza problemów dziecka z widzeniem i podjęcie odpowiednich działań terapeutycznych są bardzo ważne, ponieważ „50% wszystkich zdolności do uczenia się przypada na pierwsze cztery lata życia” (Odowska-Szlachcic, Mierzejewska 2013). Nieprawidłowości w widzeniu można wyrównać, wykonując indywidualnie dobrane specjalistyczne ćwiczenia.
Przeprowadzając diagnozę małego dziecka, dane z wywiadu z rodzicami na temat rozwoju dziecka w połączeniu z obserwacją jego zachowania oraz wiedzą na temat prawidłowego przebiegu nabywania poszczególnych kompetencji widzenia dają możliwość dostrzeżenia objawów zaburzeń funkcji wzrokowych i skierowania dziecka na specjalistyczne badania.
Problemy dziecka należy najpierw skonsultować z lekarzem okulistą, a następnie z optometrystą lub ortoptystą, który przeprowadzi diagnozę funkcjonalną wzroku i zaplanuje terapię. Następnym etapem diagnostycznym może być diagnoza przetwarzania informacji ze zmysłu wzroku, wykonana przez terapeutę integracji sensorycznej.

Tabela 2. Prawidłowy przebieg nabywania przez dziecko poszczególnych kompetencji widzenia c. d.
Okres poniemowlęcy
Przedział wiekowy Nabywana umiejętność widzenia
13.–18. m.ż. Dziecko:
  • interesuje się książeczkami i kolorowymi obrazkami (dostrzega coraz wię...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy