Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

18 września 2020

NR 39 (Wrzesień 2020)

Holistyczne spojrzenie w terapii małego dziecka z opóźnionym rozwojem mowy

66

Dlaczego tak ważne jest całościowe spojrzenie na małego pacjenta – nie tylko na jego trudności czy miejsce wśród innych dzieci. Na co zwracać uwagę i jak budować wartościową relację terapeutyczną?

Diagnoza logopedyczna małego, niemówiącego dziecka powinna prowadzić do odpowiedzi na pytanie, co jest przyczyną deficytów językowych1, i dawać pełny opis pacjenta, jego mocnych i słabych stron. Diagnozę należy rozłożyć w czasie, bo tylko to pozwala na weryfikację wstępnych hipotez i rzetelne określenie problemu. Jako diagności powinniśmy szukać tego, co jest bazą, na której będziemy budować brakujące elementy. A co, jeśli tej bazy nie ma lub jest bardzo słaba? W takim przypadku musimy ją stworzyć. 

POLECAMY

Terapia dziecka z ORM2 to proces, w którym logopeda obejmuje swoim oddziaływaniem nie tylko małego pacjenta, ale także jego opiekunów i środowisko edukacyjne. Uczymy właściwych postaw, dajemy zastępcze i wspierające narzędzia komunikacji, pokazujemy, jak wzmacniać w dzieciach poczucie własnej wartości i rozwijać ich talenty. Dodatkowym punktem odniesienia dla tych działań, a także niezbędnym elementem pełnej diagnozy dziecka z ORM jest badanie psychologiczne.

Rzetelność diagnozy to nie tylko dobranie odpowiednich narzędzi oraz umiejętność obserwacji i analizy. Prymarne dla tych działań jest stworzenie takiej przestrzeni i relacji, w której dziecko poczuje się bezpiecznie i pokaże swoje możliwości.

Jak budować relację terapeutyczną z małym dzieckiem? 

Nawiązanie kontaktu
Jak zadbać o komfort małego pacjenta i jak zorganizować to pierwsze spotkanie, aby było satysfakcjonujące dla wszystkich stron? Moje doświadczenie prowadzi do poniższych wniosków.

  • Dobrze zorganizuj kolejność działań. Jeśli jest to możliwe, przed spotkaniem z dzieckiem dokonaj analizy dokumentów oraz przeprowadź wywiad. Gdy wszystkie te elementy muszą zadziać się na jednym spotkaniu, nie zaczynaj od długiego wywiadu z rodzicem. Zorientuj się w problemie i pierwszą część spotkania poświęć dziecku. 
  • Zadbaj o to, by w miarę możliwości pora spotkania była dostosowana do rytmu dnia dziecka. Pora drzemki i towarzyszące jej zmęczenie oraz sytuacje, w których śpiące dziecko zostaje wyjęte z samochodu, nieszczególnie sprzyjają rzetelnej ocenie i dobrej atmosferze na spotkaniu. 
  • Zadbaj o to, aby opiekunowie właściwie przygotowali dziecko. Warto poprosić rodziców, by przed spotkaniem nie wywierali presji na dziecku i nie próbowali szantażem i przekupstwem wymuszać obietnicy dobrego zachowania
  • Pora oczekiwania przed gabinetem nie może być zbyt długa. Gdy rodzice przybywają za wcześnie, lepiej, by udali się na krótki spacer, niż wypełniali czas oczekiwania bajką. Gdy logopeda przerywa tulenie się do rodzica i ulubioną bajeczkę, na starcie staje się wrogiem.
  • Witając się, kucnij, by być na poziomie dziecka – robiąc to, pozwalasz dziecku poczuć się bezpiecznie, pokazujesz, że jest dla ciebie ważne, stwarzasz okazję do kontaktu twarzą w twarz, ułatwiasz kontakt wzrokowy. 
  • Od początku zwracaj się do dziecka po imieniu. Okaż, że jest oczekiwanym gościem, zaproś do wspólnej zabawy.
  • Pozostań na podłodze, to naturalna przestrzeń dzieci w wieku przedszkolnym. Stolik niech będzie opcją, a nie koniecznością.
  • Bezwzględnie zrezygnuj z haseł: powiedz, powtórz. Podczas pierwszych spotkań stwarzaj okazje do mówienia i działania. Modeluj werbalne i niewerbalne zachowania dziecka, zapraszaj do wspólnego działania, stwarzaj okazje do spontanicznego naśladowania.
  • Zaproś opiekunów do współuczestnictwa. Rodzice powinni być w gabinecie nie tylko po to, by zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa, ale także by uczestniczyć w zabawach.
  • Kwestionariusze do badania artykulacji i wszelkie obrazki zostaw na dalsze etapy terapii. Pracuj na przedmiotach, dzianiu się, zaskoczeniu. Wytwarzaj atmosferę niezwykłości, wzbudzaj ciekawość, tak kreuj zadania, by mówienie pojawiało się niejako przy okazji.
  • Bądź uważnym terapeutą – dostrzegaj momenty, gdy dziecko z jakiejś zabawy chce się wycofać, bo uznaje, że to za trudne. Modeluj swoje polecenia i zabawy, aby dostosowywać je do potrzeb i możliwości dziecka. Uważność podczas diagnozy to też umiejętność rezygnowania z zadań (zabaw), które nie otwierają dziecka. Tak więc mądre podążanie za potrzebami pacjenta to umiejętność odejścia lub zmodyfikowania wypracowanych schematów.
  • Zwierzątka – wielu terapeutów używa ich jako niezbędnika podczas pierwszych kontaktów z dziećmi. Jednocześnie wiele dzieci nie jest zainteresowanych takim przedmiotem zabawy. Przygotuj ćwiczenia, w których wykorzystujesz wykrzyknienia i partykuły, zaimki wskazujące i pytajne – użycie odpowiedniej prozodii i wysycenie emocjami sprawiają, że są to formy, na które dziecko reaguje i które chętnie powtarza O, nie! Gdzieee? tuuu, nie, tuuu nie – o! Tu!
  • Pułapki – wprowadzaj dziecko w jakiś powtarzalny rytm działania, ale nie bój się zmiany. Prowokuj do myślenia, obserwuj, czy dziecko potrafi z twoich powtarzalnych działań abstrahować regułę i wprowadzać ją do swoich aktywności.
  • Nie kontroluj zbyt wielu elementów na raz, zachowaj umiar w poprawianiu dziecka. Czy poprawna postawa ma znaczenie? Prawidłowy siad? Prawidłowy chwyt? Wydmuchany nos? Wszystko jest ważne. Patrzmy na dziecko jako całość, wspierajmy każdy element rozwoju, ale róbmy to z wyczuciem, ponieważ taka nadgorliwość terapeutyczna może sprawić, że ucierpi relacja, która dopiero się kształtuje. 
  • Gdy przechodzisz do wywiadu z rodzicem, pozwól, by dziecko pobawiło się samo. Warto przygotować zadania, które w jakiś sposób nawiązują do tego, co robiliście wspólnie, a jednocześnie mają w sobie coś nowego. Otwiera to możliwość do obserwacji, czy dziecko przenosi i potrafi wykorzystać zdobyte umiejętności. 
  • Powinniśmy pamiętać, że dla rodzica, który martwi się o swoje niemówiące dziecko, taka wizyta u logopedy to często duży stres. Starajmy się opisywać to, co widzimy, ale unikajmy prorokowania i przedwczesnego stawiania diagnozy.

Koniecznie: zacznij od tego, co się udało, wskaż na pozytywy, następnie omów dostrzeżone trudności. Jednocześnie stwórz dla siebie (dziecka, rodzica) przestrzeń, w której nie wszystko musi się udać. Spotkanie nie zawsze przebiega tak, jak byśmy chcieli. 

Pierwsze spotkanie diagnostyczno-terapeutyczne  

Logopeda powinien przyjrzeć się temu, czy dziecko jest już na mówienie gotowe. Czy dziecko ma rozwinięte umiejętności, bez których pojawienie się mowy czynnej nie jest możliwe. Co więcej, jeśli brakuje jakiegoś elementu w rozwojowej układance, powinniśmy wytłumaczyć opiekunom, dlaczego jest on ważny i dlaczego będziemy np. ćwiczyć uwagę i pamięć słuchową, a nie nieustannie skupiać się na produkcji mowy.
Co obserwujemy?

  • Kontakt wzrokowy i jego jakość

Dzięki kontaktowi wzrokowemu mamy możliwość budowania relacji, dzielenia pola wspólnej uwagi, odczytywania mimiki i rozpoznawania emocji, a także tworzenia niewerbalnych komunikatów. Patrząc, okazujemy zainteresowanie rozmówcy. Patrzenie i aktywna obserwacja sprzyjają uczeniu się i rozwijaniu inteligencji.
Podczas spotkań diagnostyczno-terapeutycznych zwracamy uwagę na inicjatywę, gotowość, spontaniczność kontaktów wzrokowych oraz na ich jakość. 

  • Reakcje słuchowe

Obserwujemy, czy dziecko reaguje na sygnały podawane szeptem – przy czym szept powinien być słyszany z odległości 6 m; czy i jak reaguje na bodźce rozpraszające; czy potrafi wyodrębnić mowę jako sygnał słuchowo istotny; czy lokalizuje źródło dźwięku; jaka jest tolerancja różnych jakościowo dźwięków, wydawanych przez przedmioty z otoczenia i instrumenty. Czy dziecko różnicuje dźwięki, jak funkcjonuje pamięć słuchowa na materiale werbalnym i niewerbalnym. W przypadku zaburzeń rozumienia weryfikujemy, czy obecność (brak) dodatkowych bodźców słuchowych wpływa na jakość rozumienia, innymi słowy czy rozumienie jest lepsze w ciszy niż w hałasie.
Odpowiedzi na te pytania prowadzą nas w stronę szukania przyczyn i różnicowania prostego opóźnionego rozwoju mowy od afazji percepcyjnej czy zaburzeń przetwarzania słuchowego.

  • Zdolność do utrzymania uwagi na zadaniu, czas koncentracji

Czas koncentracji u dzieci w wieku przedszkolnym jest stosunkowo krótki. Zależy on nie tylko od wieku, ale również od indywidualnych predyspozycji. Rozwijanie tego obszaru pozwala nam na wydłużanie czasu i jakości pracy z dzieckiem. Należy jednocześnie pamiętać, że u dzieci do 3. r.ż. mamy do czynienia z uwagą mimowolną, a więc taką, która jest zależna od bodźców zewnętrznych. Terapeuta powinien wykorzystać tę wiedzę, aby w umiejętny sposób przyciągać uwagę dziecka (gest, mimika, zaskoczenie, zmiana prozodii, nieprzewidywalne dźwięki), ale także by mieć świadomość, co wpływa na jej rozproszenie. Ograniczenie bodźców wzrokowych i słuchowych w gabinecie ułatwia koncentrację na osobie prowadzącej zajęcia.

Dzieci do 3. r.ż. potrafią skupić się na zabawie 5–15 min. Natomiast ich koncentracja na zadaniu trwa ok. 1 min, dlatego wymagają pomocy dorosłych w doprowadzaniu zadań do końca. Dorosły musi umieć dostosować intensywność i wyrazistość swoich podpowiedzi do temperamentu i potrzeb dziecka.

  • Zdolność do dzielenia wspólnego pola uwagi 

Zdolność do utrzymania połączenia w trójkącie dorosły – obiekt – dziecko jest umiejętnością bazową, bez której trudne jest uczenie się nowych umiejętności, w tym uczenie się języka. Chcąc kształtować rozumienie i nadawanie mowy, musimy zweryfikować również tę umiejętność bazową. 

  • Reakcje na bodźce rozpraszające 

Zdarza się, że przyczyną opóźnień w rozwoju mowy jest trudność z selekcją bodźców słuchowych lub z selekcją wszelkich bodźców – wzrokowych, słuchowych, dotykowych, węchowych i reakcją na nie. Wyraża się to w trudności z rozumieniem tekstów, przerzutną uwagą, krótkim czasem koncentracji, nieadekwatnymi reakcjami, brakiem reakcji na bodźce. Dziecko z zaburzeniami przetwarzania, porządkowania bodźców sensorycznych może przyjmować dwie podstawowe strategie: „uciekaj” albo „walcz”. Ucieczka to często odcięcie się od bodźców przez zanurzenie we własnych stymulacjach, walka to, jakże często obserwowane u niemówiących dzieci, zachowania agresywne i autoagresywne. Należy szukać przyczyny tych zachowań, ponieważ nie ma sukcesu w terapii mówienia bez terapii zachowania. Wsparciem będą tu diagnoza i obserwacja psychologiczna, a także diagnoza procesów integracji sensorycznej.

  • Reakcje dziecka na nowe, nieznane zadania, sposób radzenia sobie z wyzwaniami i porażkami 

Jest to o tyle ważne, że pozwala dobrze ustalić proporcje wprowadzania nowego materiału w stosunku do opanowanych treści. Zawsze należy pamiętać, że najpierw to, co dziecko umie, co jest dla niego łatwe, dopiero później nowy element. Wzmocnienie, pewność, że daje radę i dopiero wyzwanie. Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy to często dzieci, które szybko wycofują się z zadań, bojąc się porażki. Jedną z bardzo ważnych postaw terapeutycznych jest pokazanie dziecku, że ma prawo nie wiedzieć, że ma prawo mu się nie udać i że nic w związku z tym się nie dzieje. 

  • Motoryka duża

W przypadku trudności z planowaniem wypowiedzi, trudności z łączeniem sylab w wyrazy czy wyrazów w zdania obserwacja koordynacji i sprawności w zakresie motoryki dużej jest ważnym punktem odniesienia. Działania wspierające rozwój i funkcjonowanie obszaru motoryki dużej są warunkiem sukcesu terapii mowy. Osoba, która ma trudność w zaplanowaniu i wykonywaniu skoordynowanych ruchów całego ciała, nie zyska satysfakcjonującej kontroli nad tak skomplikowanym procesem, jakim jest planowanie i realizacja złożonych wypowiedzi.

  • Motoryka mała 

Terapia ręki wpływa stymulująco na sprawność narządów artykulacyjnych i aktywizująco na różne obszary mózgu. Czasem nieprawidłowy chwyt kredki może być punktem wyjścia do rozmowy na temat sposobu spędzania przez dziecko wolnego czasu i uświadomienia rodzicowi, że to, co dziecko dostaje do zabawy, ma ogromny wpływ na jego rozwój.

  • Nawiązywanie kontaktu emocjonalnego 

Ważne są reakcje dziecka na nowe miejsce i osobę. Czy dziecko jest śmiałe, czy zdystansowane, jak zmieniają się reakcje na terapeutę w miarę trwania zajęć. Czy pacjent odnosi się do opiekunów, konfrontując z nimi efekty własnych działań? Motywacja małego dziecka do pracy nad mową nie jest motywacją wewnętrzną. Jest motywacją, która bierze się z emocji wyzwalanych w procesie terapii. Z radości bycia z ludźmi, których darzy sympatią.

  • Reakcja na imię

Istotne jest zwrócenie uwagi, czy dziecko reaguje na swoje imię, czy zwraca się w stronę osoby, która je wypowiada, czy reaguje, gdy nazwie je inaczej.

  • Reakcje na polecenia proste i złożone 

Weryfikacja rozumienia jest niezbędnym elementem diagnozy dzieci z ORM i powinna być na stałe włączona do terapii. Rozumienie i nadawanie powinno być poddawane systematycznej weryfikacji i stymulacji.

  • Możliwości intelektualne 

Mówienie jest nierozłącznie związane z myśleniem. Są to umiejętności, które wzajemnie się przenikają i na siebie oddziałują. Niskie możliwości intelektualne wpływają na jakość rozwijającej się komunikacji. Zaburzenia rozwoju językowego wpływają zaś niekorzystnie na rozwój poznawczy i mogą wtórnie doprowadzić do obniżenia poziomu inte-
lektualnego. Dlatego obserwacja i stymulacja pro-
cesów poznawczych powinny być elementem każdej terapii logopedycznej. Wsparciem dla intuicyjnych działań logopedy jest rzetelna diagnoza psychologiczna Skalą Laitera. 

  • Umiejętność czekania na swoją kolej, współdziałania, dostosowania się do przyjętych reguł

Umiejętność ta jest wyrazem rozwoju społecznego, warunkiem rozwoju zabawy i ukształtowania kompetencji komunikacyjnej. Bez opanowania tych umiejętności w zabawie nie rozwiniemy dialogu. Oczywiście, bierzemy pod uwagę wiek dziecka i jego rozwojowe możliwości.

  • Komunikacja niewerbalna 

Zwracanie uwagi, czy dziecko komunikuje swoje potrzeby, używa gestów. Jak bogata jest ta gestykulacja? Jak prezentują się reakcje mimiczne? Czy dziecko wyraża twarzą zróżnicowane emocje, czy może twarz jest mało ekspresyjna, płaska w wyrazie? Sprawdzamy tu tym samym potrzebę komunikacji i spontaniczne dążenie do wyrażania swoich potrzeb i komentowania rzeczywistości.

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy